अध्याय ५५ — बाणस्य पुनर्युद्धप्रवृत्तिः (Bāṇa’s Renewed Engagement in Battle)
अध्याय ५५ मध्ये बाण–कृष्ण संग्रामाची कथा पुढे सरकते. कृष्णाने प्रत्यस्त्राने पूर्वीचा धोका शांत केल्यानंतर सूत कथन करतो; व्यास प्रश्न विचारतात आणि सनत्कुमार उत्तर देतात—अशी स्तरित परंपरा ग्रंथाची प्रामाणिकता अधोरेखित करते. व्यास विचारतात, सैन्य रोखले गेल्यावर बाणाने काय केले? सनत्कुमार सांगतात की ही कृष्ण व शंकरांची अद्भुत लीला आहे. रुद्र पुत्र व गणांसह क्षणभर विश्रांतीत असताना बलिपुत्र दैत्यराज बाण आपले सैन्य कमी झालेले पाहून क्रोधाने पुन्हा युद्धास प्रवृत्त होतो व विविध शस्त्रास्त्रे घेऊन अधिक तीव्र पराक्रम करतो. प्रत्युत्तरादाखल श्रीकृष्ण निर्भय गर्जना करून बाणाला तुच्छ मानतात आणि शार्ङ्ग धनुष्याचा असा नाद करतात की स्वर्ग व पृथ्वीमधील अवकाश ध्वनीने भरून जातो. अशा रीतीने युद्धाची तीव्रता, नाद-शक्ती आणि दैवी सामर्थ्याची श्रेष्ठता स्पष्ट होते.
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । अद्भुतेयं कथा तात श्राविता मे त्वया मुने
व्यास म्हणाले: हे सर्वज्ञ सनत्कुमारा, हे ब्रह्मपुत्रा, तुला नमस्कार असो. हे मुने, हे तात, तू मला ही अत्यंत अद्भुत कथा ऐकवली आहेस.
Verse 2
जृंभिते जृंभणास्त्रेण हरिणा समरे हरे । हते बाणबले बाणः किमकार्षीच्च तद्वद
जेव्हा युद्धात हरीने (कृष्णाने) जृंभणास्त्राने हराला (शिवाला) जांभई देण्यास आणि शिथिल होण्यास भाग पाडले, आणि बाणाची सेना नष्ट झाली, तेव्हा बाणाने काय केले? तेही सांगा.
Verse 4
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाप्राज्ञ कथां च परमाद्भुताम् । कृष्णशंकरयोस्तात लोकलीलानुसारिणोः
सनत्कुमार म्हणाले: हे महाप्राज्ञ व्यासा, कृष्ण आणि शंकराची ही परम अद्भुत कथा ऐक, जे लोक-लीलेनुसार आपली दिव्य क्रीडा करतात.
Verse 5
शयिते लीलया रुद्रे सपुत्रे सगणे सति । बाणो विनिर्गतो युद्धं कर्तुं कृष्णेन दैत्यराट्
रुद्र क्रीडापूर्वक पुत्रांसह व गणांनी वेढलेले असे विश्रांतीत असता, दैत्यराज बाण कृष्णाशी युद्ध करण्यास निघून गेला।
Verse 6
कुंभांडसंगृहीताश्वो नानाशस्त्रास्त्रधृक् ततः । चकार युद्धमतुलं बलिपुत्रो महाबलः
मग कुंभांडाकडून घेतलेल्या अश्वावर आरूढ होऊन, नाना शस्त्रास्त्रे धारण करून, बलिपुत्र महाबलवानाने अतुल युद्ध केले।
Verse 7
दृष्ट्वा निजबलं नष्टं स दैत्येन्द्रोऽत्यमर्षितः । चकार युद्धमतुलं बलि पुत्रो महाबलः
आपले सैन्य नष्ट झालेले पाहून तो दैत्येंद्र अत्यंत संतप्त झाला; मग बलिपुत्र महाबलवानाने अतुल युद्ध आरंभिले।
Verse 8
श्रीकृष्णोपि महावीरो गिरिशाप्तमहाबलः । उच्चैर्जगर्ज तत्राजौ बाणं मत्वा तृणोपमम्
श्रीकृष्णही—महावीर, गिरिश (शिव) यांच्या आज्ञेने महाबल प्राप्त—रणांगणात मोठ्याने गर्जला, बाणाला तृणासमान मानून।
Verse 9
धनुष्टंकारयामास शार्ङ्गाख्यं निजमद्भुतम् । त्रासयन्बाणसैन्यं तदवशिष्टं मुनीश्वर
हे मुनीश्वर, त्याने आपल्या अद्भुत ‘शार्ङ्ग’ नावाच्या धनुष्याचा घनघोर टंकार केला; त्यामुळे बाणाची उरलेली सेना भयभीत झाली।
Verse 10
तेन नादेन महता धनुष्टंकारजेन हि । द्यावाभूम्योरंतरं वै व्याप्तमासीदनंतरम्
धनुष्याच्या टंकारातून उत्पन्न झालेल्या त्या महान नादाने क्षणातच द्यावा-भूमीमधील सर्व अंतराळ व्यापून टाकले।
Verse 11
चिक्षेप विविधान्बाणान्बाणाय कुपितो हरिः । कर्णान्तं तद्विकृष्याथ तीक्ष्णानाशीविषोपमान्
क्रोधिष्ट होऊन हरीने (विष्णूने) बाणावर विविध प्रकारचे बाण सोडले. मग, आपले धनुष्य कानापर्यंत ओढून त्यांनी विषारी सापांप्रमाणे तीक्ष्ण बाण मारले.
Verse 12
आयातांस्तान्निरीक्ष्याऽथ स बाणो बलिनन्दनः । अप्राप्तानेव चिच्छेद स्वशरैस्स्वधनुश्च्युतैः
तेव्हा बलीचा पुत्र बाणाने ते बाण आपल्याकडे येताना पाहून, आपल्या धनुष्यातून सोडलेल्या बाणांनी ते लक्ष्यापर्यंत पोहोचण्यापूर्वीच तोडून टाकले.
Verse 13
पुनर्जगर्ज स विभुर्बाणो वैरिगणार्दनः । तत्रसुर्वृष्णयस्सर्वे कृष्णात्मानो विचेतसः
शत्रूंच्या समूहाचा नाश करणाऱ्या त्या शक्तिशाली बाणाने पुन्हा गर्जना केली. तेव्हा कृष्णावर मन एकाग्र केलेले सर्व वृष्णी भयभीत आणि व्याकुल झाले.
Verse 14
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं चिक्षेप निजसायकान् । स कृष्णायातिशूराय महागर्वो बलेस्सुतः
भगवान् शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण करून, महागर्विष्ठ बलीचा पुत्र युद्धास येणाऱ्या अतिशूर कृष्णावर आपले बाण सोडू लागला।
Verse 15
कृष्णोपि तानसंप्राप्तानच्छिनत्सशरैर्द्रुतम् । स्मृत्वा शिवपदाम्भोजममरारि महाबलः
महाबली कृष्ण—देवशत्रूंचा शत्रू—यांनीही शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण करून, वेगवान बाणांनी तत्क्षणी समोर आलेल्यांना छिन्नभिन्न केले।
Verse 16
रामादयो वृष्णयश्च स्वंस्वं योद्धारमाहवे । निजघ्नुर्बलिनस्सर्वे कृत्वा क्रोधं समाकुलाः
तेव्हा रणांगणात रामादी व वृष्णिवीर—प्रत्येकाने आपापल्या प्रतियोद्ध्याला पाडले. ते सर्व बलवान क्रोधाने व्याकुळ होऊन शत्रूंचा संहार करू लागले.
Verse 17
इत्थं चिरतरं तत्र बलिनोश्च द्वयोरपि । बभूव तुमुलं युद्धं शृण्वतां विस्मयावहम्
अशा रीतीने तेथे त्या दोन्ही बलवानांमध्ये दीर्घकाळ घनघोर युद्ध झाले, जे ऐकणाऱ्यांनाही विस्मयकारी ठरले.
Verse 18
तस्मिन्नवसरे तत्र क्रोधं कृत्वाऽतिपक्षिराट् । बाणासुरबलं सर्वं पक्षाघातैरमर्दयत्
त्याच वेळी तेथे पक्षिराज गरुड क्रोधाने प्रज्वलित होऊन पंखांच्या प्रहारांनी बाणासुराची सारी सेना चिरडून टाकली.
Verse 19
मर्दितं स्वबलं दृष्ट्वा मर्दयंतं च तं बली । चुकोपाति बलेः पुत्रः शैवराड् दितिजेश्वरः
आपले सैन्य चिरडले गेलेले पाहून आणि तो पराक्रमी त्यांना सतत मर्दन करीत आहे असे पाहून, बळीचा पुत्र—दैत्येश्वर, शैव-राजा—क्रोधाने पेटून उठला।
Verse 20
स्मृत्वा शिवपदाम्भोजं सहस्रभुजवान्द्रुतम् । महत्पराक्रमं चक्रे वैरिणां दुस्सहं स वै
भगवान शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण करून तो सहस्रभुजधारी तत्क्षणी कृतीत उतरला आणि महान पराक्रम दाखविला—जो शत्रूंना खरोखरच असह्य होता।
Verse 21
चिक्षेप युगपद्बाणानमितांस्तत्र वीरहा । कृष्णादिसर्वयदुषु गरुडे च पृथक्पृथक्
तेथे वीरहाने एकाच वेळी असंख्य बाण सोडले—कृष्णावर, सर्व यादवांवर आणि गरुडावरही—प्रत्येकावर वेगवेगळे।
Verse 22
जघानैकेन गरुडं कृष्णमेकेन पत्त्रिणा । बलमेकेन च मुने परानपि तथा बली
एका पिसाने त्याने गरुडाला पाडले, दुसऱ्या पिसाने कृष्णाला; आणि आणखी एका पिसाने, हे मुने, त्या बलवानाने इतरांचे बळही मोडून टाकले।
Verse 23
ततः कृष्णो महावीर्यो विष्णुरूपस्सुरारिहा । चुकोपातिरणे तस्मिञ्जगर्ज च महेश्वरः
मग महावीर्य कृष्ण—विष्णुरूप, देवशत्रुनाशक—त्या रणात अत्यंत क्रुद्ध झाला; आणि महेश्वरही तेथे महागर्जना करून गर्जला।
Verse 24
जघान बाणं तरसा शार्ङ्गनिस्सृतसच्छरैः । अति तद्बलमत्युग्रं युगपत्स्मृतशंकरः
तेव्हा शार्ङ्गातून सुटलेल्या श्रेष्ठ बाणांनी त्याने वेगाने बाणासुरावर प्रहार केला. बाणाचे सामर्थ्य अत्यंत उग्र असूनही, त्या क्षणी शंकर-स्मरणाने तो एकाच वेळी दडपला गेला।
Verse 25
चिच्छेद तद्धनुश्शीघ्रं छत्रादिकमना कुलः । हयांश्च पातयामास हत्वा तान्स्वशरैर्हरिः
अकुलित न होता हरिने त्या धनुष्याला छत्रादी राजचिन्हांसह त्वरेने तुकडे तुकडे केले. मग आपल्या बाणांनी घोड्यांना ठार मारून भूमीवर पाडले।
Verse 26
बाणोऽपि च महावीरो जगर्जाति प्रकुप्य ह । कृष्णं जघान गदया सोऽपतद्धरणीतले
तेव्हा महावीर बाणही अतिशय क्रोधाने गर्जला आणि गदेने कृष्णावर प्रहार केला; त्यामुळे कृष्ण भूमीतलावर कोसळला।
Verse 27
उत्थायारं ततः कृष्णो युयुधे तेन शत्रुणा । शिवभक्तेन देवर्षे लोकलीलाऽनुसारतः
मग कृष्ण उठला आणि, हे देवर्षे, लोकलीलेनुसार शिवभक्त असलेल्या त्या शत्रूसोबत युद्ध करू लागला।
Verse 28
एवं द्वयोश्चिरं काल बभूव सुमहान्रणः । शिवरूपो हरिः कृष्णः स च शैवोत्तमो बली
अशा रीतीने दोघांमध्ये दीर्घकाळ अत्यंत महान रण झाले। हरि—कृष्ण—शिवरूप धारण करून उभा राहिला, आणि तो बाणही परम शैवभक्त व बलवान योद्धा ठरला।
Verse 29
कृष्णोऽथ कृत्वा समरं चिरं बाणेन वीर्यवान् । शिवाऽऽज्ञया प्राप्तबलश्चुकोपाति मुनीश्वरः
तेव्हा पराक्रमी श्रीकृष्णाने बाणासह दीर्घकाळ संग्राम करून क्रोध धारण केला; शिवाज्ञेने बल प्राप्त केलेल्या त्या मुनीश्वरावर तो अत्यंत रुष्ट झाला।
Verse 30
ततस्सुदर्शनेनाशु कृष्णो बाणभुजान्बहून् । चिच्छेद भगवाञ्शंभु शासनात्परवीरहा
नंतर भगवन् शंभूच्या आज्ञेने सुदर्शनधारी श्रीकृष्णाने बाणाच्या अनेक भुजा क्षणार्धात छेदल्या आणि तो परवीरांचा संहारक झाला।
Verse 31
अवशिष्टा भुजास्तस्य चत्वारोऽतीव सुन्दराः । गतव्यथो बभूवाशु शंकरस्य प्रसादतः
शंकराच्या कृपेने त्याच्या उरलेल्या चारही भुजा अत्यंत सुंदर झाल्या आणि तो लवकरच वेदना-व्यथेतून मुक्त झाला.
Verse 32
गतस्मृतिर्यदा बाण शिरश्छेत्तुं समुद्यतः । कृष्णो वीरत्वमापन्नस्तदा रुद्रस्समुत्थितः
जेव्हा स्मृतिभ्रष्ट बाण (कृष्णाचे) शिर छेदण्यास उद्यत झाला आणि कृष्ण वीरभावाने दृढ उभा राहिला, तेव्हाच रुद्र उठून उभे राहिले.
Verse 33
रुद्र उवाच । भगवन्देवकीपुत्र यदाज्ञप्तं मया पुरा । तत्कृतं च त्वया विप्र मदाज्ञाकारिणा सदा
रुद्र म्हणाले—हे भगवन्, देवकीपुत्रा! मी पूर्वी जी आज्ञा दिली होती, ती तू, हे विप्र, पूर्ण केलीस; कारण तू सदैव माझ्या आज्ञेप्रमाणे वागणारा आहेस.
Verse 34
मा बाणस्य शिरश्छिंधि संहरस्व सुदर्शनम् । मदाज्ञया चक्रमिदं स्यान्मोघं मज्जने सदा
बाणाचे शिर छेदू नकोस; सुदर्शन चक्र परत घे. माझ्या आज्ञेने हे चक्र त्याला बुडविणे/नष्ट करणे यांत सदैव निष्फळ ठरो.
Verse 35
दत्तं मया पुरा तुभ्यमनिवार्यं रणे तव । चक्रं जयं च गोविन्द निवर्तस्व रणात्ततः
हे गोविंद! पूर्वी मी तुला रणात अजेय सुदर्शन चक्र व विजय दिली होती; म्हणून आता त्या रणभूमीतून परत ये.
Verse 36
दधीचे रावणे वीरे तारकादिपुरेष्वपि । विना मदाज्ञां लक्ष्मीश रथाङ्गं नामुचः पुरा
हे लक्ष्मीपते! दधीचि, वीर रावण आणि तारका आदींच्या नगरांतही माझ्या आज्ञेशिवाय सुदर्शनचक्र सोडले गेले नाही; पूर्वी नामुचिविरुद्धही ते फेकले गेले नव्हते।
Verse 37
त्वं तु योगीश्वरस्स्साक्षात्परमात्मा जनार्दन । विचार्यतां स्वमनसा सर्वभूतहिते रतः
परंतु हे जनार्दना! तू साक्षात योगीश्वर, परमात्मा आहेस. म्हणून आपल्या मनाने विचार करून, सर्वभूतांच्या हितात रत राहून कार्य कर।
Verse 38
वरमस्य मया दत्तं न मृत्युर्भयमस्ति वै । तन्मे वचस्सदा सत्यं परितुष्टोस्म्यहं तव
मी त्याला असा वर दिला आहे की त्याला मृत्यूचे भय राहणार नाही. म्हणून माझे वचन सदैव सत्य ठरो; मी तुझ्यावर अत्यंत प्रसन्न आहे।
Verse 39
पुराऽयं गर्वितो मत्तो युद्धं देहीति मेऽब्रवीत् । भुजान्कण्डूयमानस्तु विस्मृतात्मगतिर्हरे
पूर्वी हा गर्वाने मत्त होऊन मला म्हणाला—“मला युद्ध दे.” हे हरि, भुजा खाजवत दर्पात तो आपल्या आत्मगतीचा मार्गच विसरला।
Verse 40
तदाहमशपं तं वै भुजच्छेत्ताऽऽगमिष्यति । अचिरेणातिकालेन गतगर्वो भविष्यसि
तेव्हा मी त्याला शाप दिला—“तुझे भुज छेदणारा नक्की येईल. लवकरच, फार वेळ न लागता; तुझा गर्व नष्ट होईल आणि तू निरहंकारी होशील.”
Verse 41
मदाज्ञया हरिः प्राप्तो भुजच्छेत्ता तवाऽथ वै । निवर्तस्व रणाद्गच्छ स्वगृहं सवधूवरः
“माझ्या आज्ञेने हरि आला आहे—तो खरोखर तुझे भुज छेदणारा आहे. म्हणून या रणातून निवृत्त हो; हे श्रेष्ठा, वधूसह आपल्या घरी जा.”
Verse 42
इत्युक्तः स तयोमैत्रीं कारयित्वा महेश्वरः । तममुज्ञाप्य सगणः सपुत्रः स्वालयं ययौ
असे बोलून महेश्वरांनी त्या दोघांत मैत्री घडवून आणली. मग त्याला अनुमती देऊन, शिव गणांसह व पुत्रासह आपल्या धामास गेले।
Verse 43
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभोस्संहृत्य च सुदर्शनम् । अक्षतांगस्तु विजयी तत्कृष्णोंतःपुरं ययौ
सनत्कुमार म्हणाले—शंभूची वाणी ऐकून त्याने सुदर्शन आवरले. अंगास इजा न होता विजयी होऊन तो कृष्ण अंतःपुरात गेला।
Verse 44
अनिरुद्धं समाश्वास्य सहितं भार्यया पुनः । जग्राह रत्नसंघातं बाणदत्तमनेकशः
पत्नीसमवेत अनिरुद्धाला पुन्हा धीर देऊन, बाणाने वारंवार दिलेले रत्नांचे ढीग त्यांनी स्वीकारले।
Verse 45
तत्सखीं चित्रलेखां च गृहीत्वा परयोगिनीम् । प्रसन्नोऽभूत्ततः कृष्णः कृतकार्यः शिवाज्ञया
मग तिची सखी, परम योगिनी चित्रलेखा हिला सोबत घेऊन, शिवाज्ञेने कार्य सिद्ध झाल्याने कृष्ण प्रसन्न झाले।
Verse 46
हृदा प्रणम्य गिरिशमामंत्र्य च बलेस्तुतम् । परिवारसमेतस्तु जगाम स्वपुरीं हरिः
हृदयपूर्वक गिरिश (भगवान् शिव) यांना प्रणाम करून आणि स्तुती करणाऱ्या बलीला आदराने निरोप देऊन, परिजनांसह हरि (विष्णु) आपल्या नगरीस निघून गेले।
Verse 47
पथि जित्वा च वरुणं विरुद्धं तमनेकधा । द्वारकां च पुरीं प्राप्तस्समुत्सवसमन्वितः
मार्गात अनेक प्रकारे विरोध करणाऱ्या वरुणाला जिंकून, तो मोठ्या उत्सव-समारंभांसह द्वारका नगरीस पोहोचला।
Verse 48
विसर्जयित्वा गरुडं सखीन्वीक्ष्योपहस्य च । द्वारकायां ततो दृष्ट्वा कामचारी चचार ह
गरुडाला निरोप देऊन, सख्यांकडे पाहून सौम्य हसले; मग द्वारका पाहून, इच्छेनुसार संचार करणारे ते तेथे मुक्तपणे फिरले।
Verse 55
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पंचमे युद्धखंडे बाणभुजकृंतनगर्वापहारवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय रुद्रसंहितेतील पंचम युद्धखंडात ‘बाणाच्या भुजा छेदन व त्याचा गर्वनाश याचे वर्णन’ नावाचा पंचावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The chapter centers on Bāṇa (son of Bali) re-entering and escalating the battle against Śrī Kṛṣṇa after a prior weapon-countermeasure episode; it highlights his anger, weaponry, and Kṛṣṇa’s overpowering response (notably the thunderous Śārṅga bow-sound).
It signals that the conflict is not random violence but a purposeful divine dramaturgy: events reveal hierarchy among powers, the limits of boon-based might, and the reassertion of dharma under Śiva’s overarching auspice.
Astra-power (Jṛṃbhaṇāstra), heroic tejas (splendor/force) of Kṛṣṇa, and nāda-śakti (the bow’s resonance filling the cosmic space), alongside Bāṇa’s daitya-bala and multi-weapon engagement.