अनिरुद्धापहरणानन्तरं कृष्णस्य शोणितपुरगमनम् तथा रुद्रकृष्णयुद्धारम्भः | After Aniruddha’s Abduction: Kṛṣṇa Marches to Śoṇitapura and the Rudra–Kṛṣṇa Battle Begins
अध्याय ५४ मध्ये व्यास सनत्कुमारांना विचारतात—कुंभाण्डाच्या कन्येने अनिरुद्धाचे अपहरण केल्यानंतर श्रीकृष्णांनी काय केले? सनत्कुमार सांगतात की स्त्रियांचा विलाप सर्वत्र ऐकू येतो, कृष्ण शोकाकुल होतात आणि अनिरुद्ध न दिसल्याने काळ दुःखात जातो. नारद अनिरुद्धाच्या कैदेचा व स्थितीचा वृत्तांत आणतात, त्यामुळे वृष्णी अधिकच अस्वस्थ होतात. सर्व हकीकत कळताच कृष्ण युद्धाचा निश्चय करतात, गरुड (तार्क्ष्य) बोलावून त्वरित शोणितपुराकडे प्रस्थान करतात. प्रद्युम्न, युयुधान (सात्यकी), साम्ब, सारण आणि राम-कृष्णांचे इतर सहकारी सोबत निघतात. बारा अक्षौहिणी सैन्याने ते चारही दिशांनी बाणनगरीला वेढा घालून उद्याने, तटबंदी, मनोरे व द्वारे उद्ध्वस्त करतात. हल्ला पाहून बाण समबल घेऊन क्रोधाने बाहेर पडतो. बाणासाठी रुद्र (शिव) पुत्र व प्रमथांसह नंदीवर आरूढ होऊन येतात आणि रुद्र-नेतृत्वाखाली कृष्णपक्ष व बाणरक्षकांमध्ये भयंकर, अद्भुत युद्ध सुरू होते।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । अनिरुद्धे हृतै पौत्रे कृष्णस्य मुनिसत्तम । कुंभांडसुतया कृष्णः किमकार्षीद्धि तद्वद
व्यास म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! कुंभांडाच्या कन्येने कृष्णाचा पौत्र अनिरुद्ध हरण केला असता, तेव्हा कृष्णाने काय केले? ते मला सांगा।
Verse 2
सनत्कुमार उवाच । ततो गतेऽनिरुद्धे तु तत्स्त्रीणां रोदनस्वनम् । श्रुत्वा च व्यथितः कृष्णो बभूव मुनिसत्तम
सनत्कुमार म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! अनिरुद्ध निघून गेल्यावर स्त्रियांच्या रडण्याचा आवाज ऐकून कृष्ण अत्यंत व्यथित झाले।
Verse 3
अपश्यतां चानिरुद्धं तद्बंधूनां हरेस्तथा । चत्वारो वार्षिका मासा व्यतीयुरनुशोचताम्
अनिरुद्ध दिसत नसल्याने त्याचे बंधू आणि हरिचे बंधू शोक करू लागले; आणि शोक करत करत पावसाळ्याचे चार महिने निघून गेले।
Verse 4
नारदात्तदुपाकर्ण्य वार्तां बद्धस्य कर्म च । आसन्सुव्यथितास्सर्वे वृष्णयः कृष्णदेवताः
नारदांकडून बांधलेल्या (अनिरुद्ध) विषयीची वार्ता व त्याचे कृत्य ऐकून, कृष्णाला इष्टदेव मानणारे सर्व वृष्णी अत्यंत व्यथित झाले।
Verse 5
कृष्णस्तद्वृत्तमखिलं श्रुत्वा युद्धाय चादरात् । जगाम शोणितपुरं तार्क्ष्यमाहूय तत्क्षणात्
कृष्णाने सर्व वृत्तांत ऐकून युद्धासाठी उत्सुक होऊन, तत्क्षणी तार्क्ष्य (गरुड)ाला बोलावले आणि लगेच शोणितपुराकडे प्रस्थान केले।
Verse 6
प्रद्युम्नो युयुधानश्च गतस्सांबोथ सारणः । नंदोपनंदभद्राद्या रामकृष्णानुवर्तिनः
प्रद्युम्न व युयुधान निघाले; सांब व सारणही गेले. नंद, उपनंद, भद्र इत्यादी—रामकृष्णांचे अनुयायी—तेही पुढे निघाले।
Verse 7
अक्षौहिणीभिर्द्वादशभिस्समेतासर्वतो दिशम् । रुरुधुर्बाणनगरं समंतात्सात्वतर्षभाः
बारा अक्षौहिणी सैन्यांसह जमलेल्या सात्वतश्रेष्ठ वीरांनी बाणनगराला सर्व दिशांनी वेढा घालून पूर्णतः अवरुद्ध केले।
Verse 8
भज्यमानपुरोद्यानप्राकाराट्टालगोपुरम् । वीक्ष्यमाणो रुषाविष्टस्तुल्यसैन्योभिनिर्ययौ
नगरातील उद्याने, प्राकार, अट्टालिका व गोपुरे भंग होताना पाहून तो क्रोधाने आविष्ट झाला; समबळ सैन्यासह तो बाहेर पडला।
Verse 9
बाणार्थे भगवान् रुद्रस्ससुतः प्रमथैर्वृतः । आरुह्य नन्दिवृषभं युद्धं कर्त्तुं समाययौ
बाणाच्या हितासाठी भगवान रुद्र पुत्रासह प्रमथांनी वेढलेला, नंदीवृषभावर आरूढ होऊन युद्धास येऊन पोहोचला।
Verse 10
आसीत्सुतुमुलं युद्धमद्भुतं लोमहर्षणम् । कृष्णादिकानां तैस्तत्र रुद्राद्यैर्बाणरक्षकैः
तेव्हा तेथे अत्यंत तुमुल, अद्भुत व लोमहर्षक युद्ध झाले—एका बाजूला कृष्णादी आणि दुसऱ्या बाजूला रुद्रादी बाणधारी रक्षक, जे बाणांनी संरक्षण करीत होते।
Verse 11
कृष्णशंकरयोरासीत्प्रद्युम्नगुहयोरपि । कूष्मांडकूपकर्णाभ्यां बलेन सह संयुगः
कृष्ण आणि शंकर (शिव) यांच्यात घोर संग्राम झाला. तसेच प्रद्युम्न आणि गुह (कार्त्तिकेय) यांचाही सामना झाला; आणि बलरामाचे युद्ध कूष्मांड व कूपकर्ण यांच्याशी झाले।
Verse 12
सांबस्य बाणपुत्रेण बाणेन सह सात्यकेः । नन्दिना गरुडस्यापि परेषां च परैरपि
सांबाचे युद्ध बाणाच्या पुत्राशी झाले, आणि सात्यकी बाणाशीच लढला. नंदीने गरुडाचा सामना केला; तसेच इतर योद्धेही आपापल्या प्रतिस्पर्ध्यांशी भिडले।
Verse 13
ब्रह्मादयस्सुराधीशा मुनयः सिद्धचारणाः । गंधर्वाऽप्सरसो यानैर्विमानैर्द्रष्टुमागमन्
ब्रह्मा इत्यादी देवाधीश, मुनि, सिद्ध व चारण, तसेच गंधर्व व अप्सरा हे सर्व आपल्या-आपल्या यानांनी व दिव्य विमानांनी त्या अद्भुत दृश्याचे दर्शन घेण्यासाठी आले।
Verse 14
प्रमथैर्विविधाकारै रेवत्यंतैः सुदारुणम् । युद्धं बभूव विप्रेन्द्र तेषां च यदुवंशिनाम्
हे विप्रेंद्र! रेवती आदींसह विविध रूपधारी प्रमथ आणि यदुवंशी योद्धे यांच्यात अत्यंत दारुण युद्ध उद्भवले।
Verse 15
भ्रात्रा रामेण सहितः प्रद्युम्नेन च धीमता । कृष्णश्चकार समरमतुलं प्रमथैस्सह
भाऊ राम व धीमान प्रद्युम्न यांच्यासह, कृष्णाने शिवाच्या प्रमथगणांसह अतुलनीय समर केला।
Verse 16
तत्राग्निनाऽभवद्युद्धं यमेन वरुणेन च । विमुखेन त्रिपादेन ज्वरेण च गुहेन च
तेथे अग्नी, यम व वरुण यांच्याशी, तसेच विमुख, त्रिपाद, ज्वर आणि गुह यांच्याशीही युद्ध झाले।
Verse 17
प्रमथैर्विविधाकारैस्तेषामन्यं तदारुणम् । युद्धं बभूव विकटं वृष्णीनां रोमहर्षणम्
मग विविध रूपांच्या शिवाच्या प्रमथगणांसह आणखी एक भयंकर युद्ध पेटले—अत्यंत विकट—ज्याने वृष्णींचे अंगावर काटा आला।
Verse 18
विभीषिकाभिर्बह्वीभिः कोटरीभिः पदेपदे । निर्ल्लज्जाभिश्च नारीभिः प्रबलाभिरदूरतः
पावलोपावली अनेक भयानक विभीषिका व गुहेसारख्या कोटर्या दिसत होत्या; आणि फार दूर नाही, बलवान निर्लज्ज राक्षसी स्त्रियाही दिसत होत्या—सर्वत्र भयाची चिन्हे उफाळत होती।
Verse 19
शंकरानुचराञ्शौरिर्भूतप्रमथगुह्यकान् । द्रावयामास तीक्ष्णाग्रैः शरैः शार्ङ्गधनुश्च्युतैः
तेव्हा शौरि (विष्णू) ने शार्ङ्ग धनुषातून सुटलेल्या तीक्ष्णाग्र बाणांनी शंकराचे अनुचर—भूत, प्रमथ व गुह्यक गण—यांना हुसकावून पळवून लावले व विखुरले।
Verse 20
एवं प्रद्युम्नप्रमुखा वीरा युद्धमहोत्सवाः । चक्रुर्युद्धं महाघोरं शत्रुसैन्यं विनाशयन्
अशा रीतीने प्रद्युम्नप्रमुख वीरांनी युद्धालाच जणू महोत्सव मानून, शत्रुसैन्याचा नाश करीत अत्यंत घोर संग्राम केला।
Verse 21
विशीर्यमाणं स्वबलं दृष्ट्वा रुद्रोत्यमर्षणः । क्रोधं चकार सुमहन्ननाद च महोल्बणम्
स्वतःचे सैन्य विदीर्ण होताना पाहून, रणात असह्य असा रुद्र अत्यंत क्रोधाविष्ट झाला आणि प्रचंड, भयाण गर्जना करू लागला।
Verse 22
तच्छ्रुत्वा शंकरगणा विनेदुर्युयुधुश्च ते । मर्दयन्प्रतियोद्धारं वर्द्धिताश्शंभुतेजसा
ते ऐकून शंकरांचे गण गर्जले व युद्धास भिडले; शंभूच्या तेजाने वर्धित होऊन त्यांनी प्रतियोद्ध्यांना चिरडून टाकले।
Verse 23
पृथग्विधानि चायुक्तं शार्ङ्गास्त्राणि पिनाकिने । प्रत्यक्षैश्शमयामास शूलपाणिरविस्मितः
तेव्हा त्रिशूलधारी, अविस्मित राहून, पिनाकी (शिव) विरुद्ध सोडलेली शार्ङ्गोत्पन्न विविध अस्त्रे प्रत्यक्षच शांत करून टाकीत होता।
Verse 24
ब्रह्मास्त्रस्य च ब्रह्मास्त्रं वायव्यस्य च पार्वतम् । आग्नेयस्य च पार्जन्यं नैजं नारायणस्य च
ब्रह्मास्त्रास प्रत्युत्तर म्हणून त्याने ब्रह्मास्त्रच सोडले; वायव्यास्त्रावर पार्वतास्त्र; आग्नेयास्त्रावर पार्जन्यास्त्र; आणि नारायणास्त्रावर स्वतःची नैज शक्तीच वापरली।
Verse 25
कृष्णसैन्यं विदुद्राव प्रतिवीरेण निर्जितम् । न तस्थौ समरे व्यास पूर्णरुद्रसुतेजसा
हे व्यास! प्रतिवीराने पराजित केल्याने कृष्णाची सेना पळून गेली. त्या योद्ध्याच्या पूर्ण रुद्रज तेजाने दडपून ती रणात टिकू शकली नाही.
Verse 26
विद्राविते स्वसैन्ये तु श्रीकृष्णश्च परंतपः । स्वं ज्वरं शीतलाख्यं हि व्यसृजद्दारुणं मुने
हे मुने! आपली सेना पळून गेल्यावर परंतप श्रीकृष्णाने ‘शीतल’ नावाचा आपला दारुण ज्वर सोडून दिला.
Verse 27
विद्राविते कृष्णसैन्ये कृष्णस्य शीतलज्वरः । अभ्यपद्यत तं रुद्रं मुने दशदिशो दहन्
कृष्णसेना पळवून लावली गेल्यावर, हे मुने, कृष्णाचा शीतल-ज्वर दहा दिशांना दाह देत त्या रुद्राच्या शरणास गेला।
Verse 28
महेश्वरोथऽ तं दृष्ट्वायांतं स्वं विसृजज्ज्वरम् । माहेश्वरो वैष्णवश्च युयुधाते ज्वरावुभौ
मग महेश्वराने (शिवाने) त्याला येताना पाहून आपले ज्वरास्त्र सोडले. तेव्हा माहेश्वर-ज्वर आणि वैष्णव-ज्वर—हे दोन्ही ज्वर परस्पर युद्ध करू लागले।
Verse 29
वैष्णवोऽथ समाक्रदन्माहेश्वरबलार्दितः । अलब्ध्वा भयमन्यत्र तुष्टाव वृषभध्वजम्
मग वैष्णव माहेश्वर-बलाने फारच पीडित होऊन आक्रोश करू लागला; अन्यत्र भयापासून आश्रय न मिळाल्याने वृषभध्वज—भगवान शिव—यांची स्तुती करू लागला।
Verse 30
अथ प्रसन्नो भगवान्विष्णुज्वरनुतो हरः । विष्णुशीतज्वरं प्राह शरणागतवत्सलः
तेव्हा विष्णुज्वराने स्तुती केल्याने प्रसन्न झालेले भगवान् हर (शिव) शरणागतवत्सल होऊन विष्णूच्या शीतज्वरास करुणेने म्हणाले।
Verse 31
महेश्वर उवाच । शीतज्वर प्रसन्नोऽहं व्येतु ते मज्ज्वराद्भयम् । यो नौ स्मरति संवादं तस्य न स्याज्ज्वराद्भयम्
महेश्वर म्हणाले— “हे शीतज्वर, मी प्रसन्न आहे; माझ्या ज्वरापासून तुझा जो भय आहे तो नष्ट होवो. जो आमचा हा संवाद स्मरेल, त्याला ज्वराचे भय राहणार नाही।”
Verse 32
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो रुद्रमानम्य गतो नारायणज्वरः । तं दृष्ट्वा चरितं कृष्णो विसिस्माय भयान्वितः
सनत्कुमार म्हणाले— “असे सांगितल्यावर नारायणज्वराने रुद्राला नमस्कार केला आणि निघून गेला. ते अद्भुत चरित्र पाहून कृष्ण भययुक्त होऊन विस्मित झाला।”
Verse 33
स्कन्द प्रद्युम्नबाणौघैरर्द्यमानोऽथ कोपितः । जघान शक्त्या प्रद्युम्नं दैत्यसंघात्यमर्षणः
स्कंद व प्रद्युम्न यांच्या बाणांच्या वर्षावाने अतिशय पीडित होऊन तो दैत्य क्रोधित झाला. दैत्यसंघांचा संहार करणारा, अपमान न सहणारा, त्याने शक्ती-शस्त्राने प्रद्युम्नावर घाव घातला।
Verse 34
स्कंदप्राप्तिहतस्तत्र प्रद्युम्नः प्रबलोपि हि । असृग्विमुंचन्गात्रेभ्यो बलेनापाक्रमद्रणात्
तेथे स्कंदाच्या प्रहाराने, जरी प्रद्युम्न पराक्रमी असला तरी, तो जखमी झाला. अंगांतून रक्त वाहत असतानाही तो आपल्या बळावर रणातून मागे सरकला।
Verse 35
कुंभांडकूपकर्णाभ्यां नानास्त्रैश्च समाहतः । दुद्राव बलभद्रोपि न तस्थेपि रणे बली
कुंभांड व कूपकर्ण यांनी नानाविध अस्त्रांनी प्रहार केला; त्याने आहत होऊन बलवान बलभद्रही मागे सरत धावला, रणात टिकू शकला नाही।
Verse 36
कृत्वा सहस्रं कायानां पीत्वा तोयं महार्णवात् । गरुडो नाशयत्यर्थाऽऽवर्तैर्मेघार्णवांबुभिः
हजार देह धारण करून आणि महासागराचे जल पिऊन, गरुड मेघसागरासारख्या जलातून उठलेल्या आवर्तांनी (शत्रूंचा) नाश करतो।
Verse 37
अथ क्रुद्धो महेशस्य वाहनो वृषभो बली । वेगेन महतारं वै शृंगाभ्यां निजघान तम्
मग महेश्वराचा बलवान वृषभ-वाहन क्रुद्ध झाला आणि प्रचंड वेगाने धावून जाऊन शिंगांनी त्या शत्रूला घायाळ केले।
Verse 38
शृंगघातविशीर्णांगो गरुडोऽतीव विस्मितः । विदुद्राव रणात्तूर्णं विहाय च जनार्दनम्
शृंगाच्या घावाने गरुडाचे अंग विदीर्ण झाले; तो अत्यंत विस्मित होऊन रणातून त्वरेने पळाला आणि जनार्दन (विष्णु) यास सोडून गेला।
Verse 39
एवं जाते चरित्रं तु भगवान्देवकीसुतः । उवाच सारथिं शीघ्रं रुद्रतेजोतिविस्मितः
असा प्रसंग घडताच देवकीसुत भगवान्, रुद्रतेजाने अत्यंत विस्मित होऊन, शीघ्रच आपल्या सारथ्यास म्हणाले।
Verse 40
श्रीकृष्ण उवाच । हे सूत शृणु मद्वाक्यं रथं मे वाहय द्रुतम् । महादेवसमीपस्थो यथा स्यां गदितुं वचः
श्रीकृष्ण म्हणाले—हे सूत, माझे वचन ऐक; माझा रथ त्वरेने हाक, जेणेकरून मी महादेवाच्या समीप जाऊन माझे म्हणणे सांगू शकेन.
Verse 41
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो हरिणा सूतो दारुकस्स्वगुणाग्रणीः । द्रुतं तं वाहयामास रथं रुद्रसमीपतः
सनत्कुमार म्हणाले—हरिने असे सांगितल्यावर, गुणांमध्ये अग्रणी असा सारथी दारुकाने तो रथ त्वरेने रुद्राच्या समीप नेला.
Verse 42
अथ विज्ञापयामास नतो भूत्वा कृतांजलिः । श्रीकृष्णः शंकरं भक्त्या प्रपन्नो भक्तवत्सलम्
मग श्रीकृष्णांनी नम्र होऊन, हात जोडून, भक्तवत्सल शंकरांना भक्तीने शरण जाऊन आपले निवेदन केले.
Verse 43
श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव शरणागतवत्सल । नमामि त्वाऽनंतशक्तिं सर्वात्मानं परेश्वरम्
श्रीकृष्ण म्हणाले—हे देवाधिदेव महादेव, शरणागतवत्सल! मी तुम्हांस नमस्कार करतो—तुम्ही अनंतशक्तिमान, सर्वांचा अंतरात्मा, परमेश्वर आहात.
Verse 44
विश्वोत्पत्तिस्थाननाशहेतुं सज्ज्ञप्ति मात्रकम् । ब्रह्मलिंगं परं शांतं केवलं परमेश्वरम्
ते ब्रह्मलिंग परम, शांत व केवल परमेश्वर आहेत; विश्वाची उत्पत्ती, स्थिती व लय यांचे कारण तेच, आणि केवळ नाममात्र संकेतानेच निर्देश्य आहेत.
Verse 45
कालो दैवं कर्म जीवस्स्वभावो द्रव्यमेव च । क्षेत्रं च प्राण आत्मा च विकारस्तत्समूहकः
काल, दैव, कर्म, जीव, स्वभाव आणि द्रव्य; तसेच क्षेत्र (देहक्षेत्र), प्राण व आत्मा—यांच्या विकारांसह हाच प्रकट सृष्टीचा समग्र समूह आहे.
Verse 46
बीजरोहप्रवाहस्तु त्वन्मायैषा जगत्प्रभो । तन्निबंधं प्रपद्येह त्वामहं परमेश्वरम्
हे जगत्प्रभो! बीजांच्या अंकुरणासारखा हा अखंड प्रवाह तुझीच माया आहे. हेच जीवाचे बंधन जाणून मी येथे केवळ तुझ्या, परमेश्वरा, शरण येतो.
Verse 47
नाना भावैर्लीलयैव स्वीकृतैर्निर्जरादिकान् । नूनं बिभषिं लोकेशो हंस्युन्मार्गान्स्वभावतः
हे लोकेश! नाना भाव व लीलामय उपायांनी तू देवतांआदि सर्वांना आपल्या अधीन केले आहेस. म्हणून स्वभावतः विनाशाकडे धावणाऱ्यांचे मार्ग तू आता आवरून धरत आहेस.
Verse 48
त्वं हि ब्रह्म परं ज्योतिर्गूढं ब्रह्मणि वाङ्मये । यं पश्यंत्यमलात्मानमाकाशमिव केवलम्
तूच ब्रह्म—परम ज्योती—वाङ्मय वेदब्रह्मात गूढ आहेस. निर्मळ आत्मे तुला निष्कलंक आत्मस्वरूप, आकाशासारखा एकाकी व सर्वव्यापी पाहतात.
Verse 49
त्वमेव चाद्यः पुरुषोऽद्वितीयस्तुर्य आत्मदृक् । ईशो हेतुरहेतुश्च सविकारः प्रतीयसे
तूच आद्य पुरुष, अद्वितीय—तुरीय, आत्मद्रष्टा आहेस. तू ईश्वर—कारणही आणि कारणांचा कारणही; तरीही प्रकट रूपात तू विकारयुक्त भासतोस.
Verse 50
स्वमायया सर्वगुणप्रसिद्ध्यै भगवन्प्रभो । सर्वान्वितः प्रभिन्नश्च सर्वतस्त्वं महेश्वर
हे भगवन् प्रभो! सर्व गुणांची प्रकटता व प्रसिद्धी व्हावी म्हणून आपल्या मायेमुळे तू सर्वान्वितही आहेस आणि प्रभिन्नही. सर्व प्रकारे, सर्वत्र तूच महेश्वर आहेस।
Verse 51
यथैव सूर्योऽपिहितश्छायारूपाणि च प्रभो । स्वच्छायया संचकास्ति ह्ययं परमदृग्भवान्
हे प्रभो! जसा सूर्य आच्छादित झाला की आपल्या छायेमुळे छायारूपे प्रकट होतात, तसाच परमद्रष्टा तू आपल्या आवरणशक्तीने ही दृश्य-लीला प्रकट करतोस।
Verse 52
गुणेनापिहितोपि त्वं गुणे व गुणान् विभो । स्वप्रदीपश्चकास्सि त्वं भूमन् गिरिश शंकर
हे विभो! गुणांनी आच्छादित असलास तरी गुणांच्या क्षेत्रात तू गुणांचा स्वामी आहेस. हे भूमन्, हे गिरिश, हे शंकर! तू आपल्या प्रकाशाने स्वयंप्रकाशित होऊन तेजस्वी आहेस।
Verse 53
त्वन्मायामोहितधियः पुत्रदारगृहादिषु । उन्मज्जंति निमज्जंति प्रसक्ता वृजिनार्णवे
तुझ्या मायेमुळे मोहित झालेली बुद्धी असलेले लोक पुत्र, दारा, गृह इत्यादींमध्ये आसक्त होतात; आणि त्या आसक्तीने पाप-दुःखाच्या सागरात वारंवार वर येतात व बुडतात।
Verse 54
इति शिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे बाणाऽसुररुद्रकृष्णादियुद्धवर्णनं नाम चतुःपंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखंडात ‘बाणासुर, रुद्र (शिव), कृष्ण इत्यादींच्या युद्धवर्णन’ नावाचा चौपन्नावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 55
त्वदाज्ञयाहं भगवान्बाणदोश्छेत्तुमागतः । त्वयैव शप्तो बाणोऽयं गर्वितो गर्वहारिणा
तुमच्या आज्ञेने मी भगवान बाणाचा दोष—अहंकार—छेदण्यासाठी आलो आहे। गर्वहारिणा तूच याला शाप दिलास, तरीही हा गर्वाने मत्त आहे।
Verse 56
निवर्त्तस्व रणा द्देव त्वच्छापो न वृथा भवेत् । आज्ञां देहि प्रभो मे त्वं बाणस्य भुजकृंतने
हे देव, रणातून निवृत्त व्हा, म्हणजे तुमचा शाप व्यर्थ ठरणार नाही। हे प्रभो, बाणाच्या भुजा छेदण्यासाठी मला आज्ञा द्या।
Verse 57
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचश्शंभुः श्रीकृष्णस्य मुनीश्वर । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा कृष्णस्तुत्या महेश्वरः
सनत्कुमार म्हणाले—हे मुनीश्वर! श्रीकृष्णाची वाणी ऐकून, कृष्णस्तुतीने अंतःकरण प्रसन्न झालेला शंभु महेश्वर प्रत्युत्तर देऊ लागला।
Verse 58
महेश्वर उवाच । सत्यमुक्तं त्वया तात मया शप्तो हि दैत्यराट् । मदाज्ञया भवान्प्राप्तो बाणदोदंडकृंतने
महेश्वर म्हणाले—तात! तू सत्यच बोललास. दैत्यराजाला मीच शाप दिला होता. माझ्या आज्ञेने तू येथे आला आहेस—बाणाच्या दर्पबलाचा व दंडासारख्या पराक्रमाचा छेद करण्यासाठी।
Verse 59
किं करोमि रमानाथ भक्ताधीनस्सदा हरे । पश्यतो मे कथं वीर स्याद्बाणभुजकृंतनम्
हे रमानाथ, हे हरी! तू सदा भक्ताधीन आहेस. हे वीरा, माझ्या पाहत असताना बाणाच्या भुजांचे छेदन कसे होईल?
Verse 60
अतस्त्वं जृंभणास्त्रेण मां जंभय मदाज्ञया । ततस्त्वं कुरु कार्यं स्वं यथेष्टं च सुखी भव
म्हणून माझ्या आज्ञेने जृंभणास्त्राने मला जंभित (स्तब्ध/मूर्छित) कर. मग आपले कार्य इच्छेप्रमाणे कर आणि सुखी हो.
Verse 61
सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तश्शंकरेणाथ शार्ङ्गपाणिस्तु विस्मितः । स्वरणस्थानमागत्य मुमोद स मुनीश्वरः
सनत्कुमार म्हणाले—शंकराने असे म्हटल्यावर शार्ङ्गपाणी (विष्णू) विस्मित झाला. तो आपल्या धामात जाऊन, मुनीश्वर, आनंदित झाला.
Verse 62
जृंभणास्त्रं मुमोचाथ संधाय धनुषि द्रुतम् । पिनाकपाणये व्यास नानास्त्रकुशलो हरिः
हे व्यास, मग अनेक अस्त्रांत कुशल हरीने त्वरेने धनुष्यावर जृंभणास्त्र संधान करून पिनाकपाणी (शिव) यांच्यावर सोडले.
Verse 63
मोहयित्वा तु गिरिशं जृंभणास्त्रेण जृंभितम् । बाणस्य पृतनां शौरिर्जघानासिगदर्ष्टिभिः
जृंभणास्त्राने गिरिश (शिव) यांना मोहग्रस्त करून जंभित (जांभई-निद्रायुक्त) केले; मग शौरिने तलवार, गदा व भाल्यांनी बाणाची सेना पाडली.
Frequently Asked Questions
It narrates Kṛṣṇa’s reaction to Aniruddha’s abduction, the Vṛṣṇis’ mobilization, the march to Śoṇitapura, and the beginning of the battle involving Bāṇa’s defense under Rudra’s support.
Rudra’s intervention signals that the conflict is not merely political but cosmological: it dramatizes divine jurisdiction, the ethics of protection, and the calibrated use of power in maintaining balance across competing claims.
Kṛṣṇa as the decisive protector and strategist (summoning Garuḍa, leading an akṣauhiṇī force) and Rudra as the formidable guardian (arriving with pramathas, mounted on Nandin) are foregrounded as the battle commences.