शुक्रस्य जठरस्थत्वं तथा मृत्युशमनी-विद्या (Śukra in Śiva’s belly and the death-subduing vidyā)

Verse 1

व्यास उवाच । तस्मिन्महति संग्रामे दारुणे लोमहर्षणे । शुक्रो दैत्यपतिर्विद्वान्भक्षितस्त्रिपुरारिणा

व्यास म्हणाले—त्या महान, भयंकर व लोमहर्षक संग्रामात दैत्यांचा विद्वान अधिपती शुक्र त्रिपुरारि भगवान् शिवांनी ग्रास केला।

Verse 2

इति श्रुतं समासान्मे तत्पुनर्ब्रूहि विस्तरात । किं चकार महायोगी जठरस्थः पिनाकिनः

हे मी संक्षेपाने ऐकले; आता तेच विस्ताराने पुन्हा सांगा। पिनाकधारी महायोगी भगवान् शिव उदरात स्थित असता काय करीत होते?

Verse 3

न ददाह कथं शभोश्शुक्रं तं जठरानलः । कल्पान्तदहनः कालो दीप्ततेजाश्च भार्गवः

शंभूचे ते वीर्य जठराग्नीने कसे जाळले नाही? कल्पांतकाळी जग दहन करणारा काळ आणि दीप्त तेजस्वी भार्गवही ते जाळू शकला नाही.

Verse 4

विनिष्क्रांतः कथं धीमाच्छंभोर्जठरपंजरात् । कथमाराधयामास कियत्कालं स भार्गवः

तो धीमान भार्गव शंभूच्या पिंजरासारख्या उदरातून कसा बाहेर आला? आणि त्याने कोणत्या प्रकारे त्यांची आराधना केली, व किती काळ?

Verse 5

अथ च लब्धवान्विद्यां तां मृत्युशमनीं पराम् । का सा विद्या परा तात यथा मृत्युर्हि वार्यते

आणि पुढे त्याने ती परम विद्या प्राप्त केली जी मृत्यूला शमविते. हे तात! ती परा विद्या कोणती, जिच्यामुळे मृत्यू खरोखरच निवारला जातो?

Verse 6

लेभेन्धको गाणपत्यं कथं शूला द्विनिर्गतः । देवदेवस्य वै शंभोर्मुनेर्लीलाविहारिणः

अंधकाने गणपत्य—गणांचा अधिपतीपद व सामर्थ्य—कसे मिळविले? आणि देवदेव शंभू, लीलाविहारिण मुनिसदृश शिव यांच्या शूलातून द्विरूप शूल कसा प्रकट झाला?

Verse 7

एतत्सर्वमशेषेण महाधीमन् कृपां कुरु । शिवलीलामृतं तात शृण्वत कथयस्व मे

हे महाधीमान् मुनिवर, कृपा करून हे सर्व काही अशेषपणे पूर्ण सांगावे। तात, मी भक्तिभावाने ऐकत आहे—शिवलीलेचे अमृत मला कथन करा।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा व्यासस्यामिततेजसः । सनत्कुमारः प्रोवाच स्मृत्वा शिवपदांबुजम्

ब्रह्मा म्हणाले—अमित तेजस्वी व्यासाचे हे वचन ऐकून, सनत्कुमाराने प्रथम भगवान शिवांच्या चरणकमलांचे स्मरण केले आणि मग बोलू लागला.

Verse 9

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे शिवलीलामृतं परम् । धन्यस्त्वं शैवमुख्योसि ममानन्दकरः स्वतः

सनत्कुमार म्हणाले—हे महाबुद्धिमान व्यास, शिवलीलेचे परम अमृत ऐक. तू धन्य आहेस, शैवभक्तांमध्ये अग्रणी आहेस; स्वभावतःच तू मला आनंद देणारा आहेस.

Verse 10

प्रवर्तमाने समरे शंकरांधकयोस्तयोः । अनिर्भेद्यपविव्यूहगिरिव्यूहाधिनाथयोः

शंकर आणि अंधक यांच्यात समर सुरू असता—ते दोघेही युद्धव्यूहांचे अधिनायक होते; त्यांचे व्यूह अभेद्य दुर्गांसारखे व पर्वतासारख्या रचनेसारखे होते—लढाई तीव्रतेने चालू राहिली.

Verse 11

पुरा जयो बभूवापि दैत्यानां बलशालिनाम् । शिवप्रभा वादभवत्प्रमथानां मुने जयः

पूर्वी बलशाली दैत्यांचाच जय होत असे. पण शिवप्रभेच्या प्रभावाने, हे मुने, प्रमथगणांचा जय झाला.

Verse 12

तच्छुत्वासीद्विषण्णो हि महादैत्योंधकासुरः । कथं स्यान्मे जय इति विचारणपरोऽभवत्

हे ऐकून महादैत्य अंधकासुर फारच विषण्ण झाला. मग ‘माझा जय कसा होईल?’ असा विचार करण्यात तो तल्लीन झाला.

Verse 13

अपसृत्य ततो युद्धादंधकः परबुद्धिमान् । द्रुतमभ्यगमद्वीर एकलश्शुक्रसन्निधिम्

मग युद्धातून मागे सरून, परम बुद्धिमान अंधक, हे वीरा, त्वरेने एकटाच शुक्रांच्या सान्निध्यात गेला.

Verse 14

प्रणम्य स्वगुरुं काव्यमवरुह्य रथाच्च सः । बभाषेदं विचार्याथ सांजलिर्नीतिवित्तमः

स्वगुरु काव्य (शुक्राचार्य) यांना नमस्कार करून आणि रथावरून उतरून, नीतिधर्मात परम विवेकी तो हात जोडून, विचार करून असे बोलला.

Verse 15

अंधक उवाच । भगवंस्त्वामुपाश्रित्य गुरोर्भावं वहामहे । पराजिता भवामो नो सर्वदा जयशालिनः

अंधक म्हणाला: हे भगवन्! तुमचा आश्रय घेऊन आम्ही गुरुभाव धारण करतो. आम्ही कधीही पराजित होऊ नये; आम्ही सदैव विजयशाली असावे.

Verse 16

त्वत्प्रभावात्सदा देवान्समस्तान्सानुगान्वयम् । मन्यामहे हरोषेन्द्रमुखानपि हि कत्तृणान्

तुमच्या प्रभावामुळे आम्ही सर्व देवांना त्यांच्या अनुचरांसह नेहमी तृणासमान मानतो—हरि, इंद्र इत्यादींनाही.

Verse 17

अस्मत्तो बिभ्यति सुरास्तदा भवदनुग्रहात् । गजा इव हरिभ्यश्च तार्क्ष्येभ्य इव पन्नगाः

तुमच्या अनुग्रहामुळे तेव्हा देव आम्हांपासून भयभीत होतात—जसे हत्ती सिंहांना आणि सर्प गरुडाला भितात।

Verse 18

अनिर्भेद्यं पविव्यूहं विविशुर्दैत्य दानवाः । प्रमथानीकमखिलं विधूय त्वदनुग्रहात्

तुमच्या अनुग्रहामुळे दैत्य-दानव अनिर्भेद्य पविव्यूहात घुसले आणि संपूर्ण प्रमथसेनेला झटकून उधळून लावले.

Verse 19

वयं त्वच्छरणा भूत्वा सदा गा इव निश्चलाः । स्थित्वा चरामो निश्शंकमाजावपि हि भार्गव

आम्ही तुझ्या शरणी येऊन सदैव गायींसारखे अचल राहतो। हे भार्गव, रणातही दृढ उभे राहून आम्ही निःशंकपणे वावरतो।

Verse 20

रक्षरक्षाभितो विप्र प्रव्रज्य शरणागतान् । असुराञ्छत्रुभिर्वीरैरर्दितांश्च मृतानपि

हे विप्र, ‘रक्षा करा, रक्षा करा’ असे वारंवार आर्तपणे म्हणत शरणागत आश्रय शोधायला निघाले—वीर शत्रूंनी छळलेले, आणि असुरांनी मारलेलेही।

Verse 21

प्रथमैर्भीमविक्रांतैः क्रांतान्मृत्युप्रमाथिभिः । सूदितान्पतितान्पश्य हुंडादीन्मद्गणान्वरान्

पहा—भयंकर पराक्रम असलेल्या अग्रणी योद्ध्यांनी, मृत्यूसमान घाव घालणाऱ्यांनी माझे श्रेष्ठ गण—हुंड इत्यादी—ठार मारून पाडले आहेत।

Verse 22

यः पीत्वा कणधूमं वै सहस्रं शरदां पुरा । त्वया प्राप्ता वरा विद्या तस्याः कालोयमागतः

ज्याने पूर्वी हजार शरद ऋतूंपर्यंत कणधूर पिला होता—तुला वराने प्राप्त झालेल्या त्या उत्तम विद्येच्या फलप्राप्तीचा काळ आता आला आहे।

Verse 23

अद्य विद्याफलं तत्ते सर्वे पश्यंतु भार्गव । प्रमथा असुरान्सर्वान् कृपया जीवयिष्यतः

आज, हे भार्गव, तुझ्या विद्येचे फळ सर्वांनी पाहावे। प्रमथगण करुणेने सर्व असुरांचे प्राण वाचवतील।

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । इत्थमन्धकवाक्यं स श्रुत्वा धीरो हि भार्गवः । तदा विचारयामास दूयमानेन चेतसा

सनत्कुमार म्हणाले—अंधकाचे असे वचन ऐकूनही धीर भार्गव स्थिर राहिला; पण अंतःकरण जळत असताना तो मग गहन विचार करू लागला।

Verse 25

किं कर्तव्यं मयाद्यापि क्षेमं मे स्यात्कथं त्विति । सन्निपातविधिर्जीवः सर्वथानुचितो मम

“आताही मला काय करावे? माझे क्षेम कसे होईल?”—असे विचार करताना मला जाणवले की या संकटात जिवंत राहण्याचा जो विधी आहे, तो माझ्यासाठी सर्वथा अनुचित आहे.

Verse 26

विधेयं शंकरात्प्राप्ता तद्गुणान् प्रति योजये । तद्रणे मर्दितान्वीरः प्रमथैश्शंकरानुगैः

शंकरांकडून जो आदेश मिळाला आहे, त्याच्या गुण-इच्छेनुसार मी स्वतःला त्यात योजीन. त्या रणात शंकराचे अनुगामी प्रमथांनी त्या वीराला चिरडून टाकले.

Verse 27

शरणागतधर्मोथ प्रवरस्सर्वतो हृदा । विचार्य शुक्रेण धिया तद्वाणी स्वीकृता तदा

शरणागतांचे रक्षण हा धर्म ज्यात तो श्रेष्ठ होता; सर्व हृदयाने, शुद्ध व विवेकी बुद्धीने नीट विचार करून त्याने ते वचन तेव्हा स्वीकारले.

Verse 28

किंचित्स्मितं तदा कृत्वा सोऽब्रवीद्दानवाधिपम् । भार्गवश्शिवपादाब्जं सप्पा स्वस्थेन चेतसा

तेव्हा किंचित् स्मित करून भार्गवाने दानवाधिपतीस संबोधिले. शिवाच्या चरणकमलांचे भक्तिभावाने पूजन करून तो स्थिर व संयत चित्ताने बोलला.

Verse 29

शुक्र उवाच । यत्त्वया भाषितं तात तत्सर्वं तथ्यमेव हि । एतद्विद्योपार्जनं हि दानवार्थं कृतं मया

शुक्र म्हणाला—हे तात, तू जे बोललास ते सर्व निःसंशय सत्यच आहे. दानवांच्या हितासाठीच मी ही विद्या प्राप्त केली आहे.

Verse 30

दुस्सहं कणधूमं वै पीत्वा वर्षसहस्रकम् । विद्येयमीश्वरात्प्राप्ता बंधूनां सुखदा सदा

हजार वर्षे कणधुराचा असह्य धूर सहन करून श्वासात घेतला; तेव्हा ही विद्या मला ईश्वराकडून प्राप्त झाली. ही विद्या सदैव बंधूंना सुख देणारी आहे.

Verse 31

प्रमथैर्मथितान्दैत्यान्रणेहं विद्ययानया । उत्थापयिष्ये म्लानानि शस्यानि जलभुग्यथा

रणात प्रमथांनी चिरडलेले ते दैत्य मी या विद्येने पुन्हा उभे करीन; जसे पाणी कोमेजलेली पिके पुन्हा ताजीतवानी करते।

Verse 32

निर्व्रणान्नीरुजः स्वस्थान्सुप्त्वेव पुन रुत्थितान् । मुहूर्तेस्मिंश्च द्रष्टासि दैत्यांस्तानुत्थितान्निजान्

ते जखमविरहित, वेदनारहित, पूर्वस्थितीत—जणू झोपून पुन्हा जागे झालेले—असे होतील; या क्षणातच तू तुझे ते दैत्य पुन्हा उठलेले पाहशील।

Verse 33

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा सोधकं शुक्रो विद्यामावर्तयत्क विः । एकैकं दैत्यमुद्दिश्य स्मृत्वा विद्येशमादरात्

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून कवी शुक्राने शोधनकर्मासाठी आपल्या विद्येचे आवर्तन सुरू केले. आदराने विद्येशाचे स्मरण करून, त्याने एकेक दैत्याला उद्देशून ती शक्ती प्रवाहित केली.

Verse 34

विद्यावर्तनमात्रेण ते सर्वे दैत्यदानवाः । उत्तस्थुर्युगपद्वीरास्सुप्ता इव धृतायुधाः

त्या विद्येच्या केवळ आवर्तनाने ते सर्व दैत्य-दानव वीर एकाच वेळी उठून उभे राहिले—जणू झोपेतून जागे झालेले योद्धे, हातात शस्त्रे धरून।

Verse 35

सदाभ्यस्ता यथा वेदास्समरे वा यथाम्बुदा । श्रदयार्थास्तथा दत्ता ब्राह्मणेभ्यो यथापदि

जसे वेदांचा सतत अभ्यास होतो आणि जसे समरकाळी मेघ दाटतात, तसेच विधीनुसार योग्य प्रसंगी श्रद्धेने ब्राह्मणांना दान दिले जात असे.

Verse 36

उज्जीवितांस्तु तान्दृष्ट्वा हुंडादींश्च महासुरान् । विनेदुरसुराः सर्वे जलपूर्णा इवांबुदाः

ते पुन्हा जिवंत झालेले पाहून आणि हुंड आदी महाबली असुरांना पाहून, सर्व असुर जलाने भरलेल्या मेघांसारखे गर्जत मोठ्याने ओरडू लागले।

Verse 37

रणोद्यताः पुनश्चासन्गर्जंतो विकटान्रवान् । प्रमथैस्सह निर्भीता महाबलपराक्रमाः

ते पुन्हा रणासाठी सज्ज झाले आणि विकराळ गर्जना करू लागले। निर्भय होऊन ते प्रमथांसह पुढे सरसावले—महाबलवान व महापराक्रमी।

Verse 38

शुक्रेणोज्जीवितान्दृष्ट्वा प्रमथा दैत्यदानवान् । विसिष्मिरे ततस्सर्वे नंद्याद्या युद्धदुर्मदाः

शुक्राचार्याने दैत्य-दानवांना पुन्हा जिवंत केलेले पाहून, युद्धमदाने उन्मत्त नंदी आदी सर्व प्रमथ विस्मित झाले.

Verse 39

विज्ञाप्यमेवं कर्मैतद्देवेशे शंकरेऽखिलम् । विचार्य बुद्धिमंतश्च ह्येवं तेऽन्योन्यमब्रुवन्

अशा रीतीने हे सर्व कार्य देवेश शंकरांना निवेदिले गेले. मग ते बुद्धिमान विचार करून परस्परांत असे बोलू लागले.

Verse 40

आश्चर्यरूपे प्रमथेश्वराणां तस्मिंस्तथा वर्तति युद्धयज्ञे । अमर्षितो भार्गवकर्म दृष्ट्वा शिलादपुत्रोऽभ्यगमन्महेशम्

प्रमथेश्वरांच्या अधिपत्याखाली तो युद्धयज्ञ अद्भुत रीतीने चालू होता. भार्गव (परशुराम) याचे कृत्य पाहून शिलादपुत्र नंदी क्रोधाने पेटला व थेट महेशाकडे गेला.

Verse 41

जयेति चोक्त्वा जययोनिमुग्रमुवाच नंदी कनकावदातम् । गणेश्वराणां रणकर्म देव देवैश्च सेन्द्रैरपि दुष्करं सत्

“जय!” असे म्हणत नंदीने त्या उग्र, सुवर्णासारख्या उज्ज्वल व निर्मळ तेजस्वीला सांगितले—“हे देव! गणेश्वरांचे हे रणकर्म अत्यंत दुष्कर आहे; इंद्रासह देवांनाही.”

Verse 42

तद्भार्गवेणाद्य कृतं वृथा नस्संजीवतांस्तान्हि मृतान्विपक्षान् । आवर्त्य विद्यां मृतजीवदात्रीमेकेकमुद्दिश्य सहेलमीश

हे ईश! आज भार्गवाने जे केले ते आमच्यासाठी व्यर्थ ठरले; कारण तो मृत झालेल्या शत्रुपक्षातील योद्ध्यांनाही पुन्हा जिवंत करीत आहे. मृतांना जीवन देणारी विद्या परत आवाहन करून तो एकेकाला सहजपणे उठवीत आहे.

Verse 43

तुहुंडहुंडादिककुंभजंभविपा कपाकादिमहासुरेन्द्राः । यमालयादद्य पुनर्निवृत्ता विद्रावयंतः प्रमथांश्चरंति

तुहुंड, हुंड, कुंभ, जंभ, विपाक, कपाक इत्यादी महाबलवान असुरेंद्र आज यमलोकातून पुन्हा परत येऊन प्रमथांना हुसकावीत सर्वत्र फिरत आहेत।

Verse 44

यदि ह्यसौ दैत्यवरान्निरस्तान्संजीवयेदत्र पुनः पुनस्तान् । जयः कुतो नो भविता महेश गणेश्वराणां कुत एव शांतिः

जर तो येथे पाडून टाकलेल्या श्रेष्ठ दैत्यांना पुन्हा पुन्हा जिवंत करीत राहिला, तर हे महेश! आमचा जय कसा होईल? आणि गणेश्वरांना शांती कुठून मिळेल?

Verse 45

सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्तः प्रमथेश्वरेण स नंदिना वै प्रमथेश्वरेशः । उवाच देवः प्रहसंस्तदानीं तं नंदिनं सर्वगणेशराजम्

सनत्कुमार म्हणाले—प्रमथांचे स्वामी नंदी यांनी असे म्हटल्यावर, त्या क्षणी देवाधिदेव (शिव) हसत हसत सर्व गणांचा राजा नंदी यांस म्हणाले।

Verse 46

शिव उवाच । नन्दिन्प्रयाहि त्वरितोऽति मात्रं द्विजेन्द्रवर्यं दितिनन्दनानाम् । मध्यात्समुद्धृत्य तथा नयाशु श्येनो यथा लावकमंडजातम्

शिव म्हणाले—हे नंदी! अतिशय त्वरेने जा. दितीपुत्रांच्या मध्यातून त्या श्रेष्ठ द्विजेंद्राला उचलून ताबडतोब माझ्याकडे घेऊन ये, जसा श्येन पक्षी थव्यांतून पिल्लू झडप घालून उचलतो।

Verse 47

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे अंधकयुद्धे शुक्रनिगीर्णनवर्णनं नाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पञ्चम युद्धखंडात अंधकयुद्धप्रसंगी ‘शुक्र निगीर्णनवर्णन’ नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 48

तं रक्ष्यमाणं दितिजैस्समस्तैः पाशासिवृक्षोपलशैलहस्तैः । विक्षोभ्य दैत्यान्बलवाञ्जहार काव्यं स नन्दी शरभो यथेभम्

पाश, तलवारी, वृक्ष, दगड व पर्वतखंड हातात घेऊन सर्व दितिज दानव त्याचे चहूबाजूंनी रक्षण करीत होते; तरीही बलवान नंदीने रणात दैत्यान् हादरवून, जसा शरभ हत्तीला दाबतो तसा, काव्य (शुक्राचार्य) यास बलपूर्वक उचलून नेले।

Verse 49

स्रस्तांबरं विच्युतभूषणं च विमुक्तकेशं बलिना गृहीतम् । विमोचयिष्यंत इवानुजग्मुः सुरारयस्सिंहरवांस्त्यजंतः

त्याचे वस्त्र सैल झाले होते, भूषणे गळून पडली होती आणि केस मोकळे झाले होते—अशा अवस्थेत बलवानाने त्याला पकडले. देवांचे शत्रू जणू त्याला सोडवणारच आहेत असे भासवत, सिंहगर्जना करीत त्याच्या मागे धावले।

Verse 50

दंभोलि शूलासिपरश्वधानामुद्दंडचक्रोपलकंपनानाम् । नंदीश्वरस्योपरि दानवेन्द्रा वर्षं ववर्षुर्जलदा इवोग्रम्

वज्र, त्रिशूळ, तलवार, परशु, जड गदा, चक्र आणि शिळाखंडांनी रणभूमी हादरविणारी भयंकर शस्त्रवृष्टी दानवेंद्रांनी नंदीश्वरावर केली—जणू उग्र मेघांनी प्रचंड पाऊस पाडावा।

Verse 51

तं भार्गवं प्राप्य गणाधिराजो मुखाग्निना शस्त्रशतानि दग्ध्वा । आयात्प्रवृद्धेऽसुरदेवयुद्धे भवस्य पार्श्वे व्यथितारिपक्षः

त्या भार्गव (शुक्र) जवळ पोहोचून गणाधिराजाने मुखातून निघालेल्या अग्नीने शस्त्रांची शेकडो संख्या जाळून टाकली. मग असुर-देव युद्ध अधिकच प्रचंड झाल्यावर, शत्रुपक्षाला व्यथित करून तो भवा (शिव) यांच्या पार्श्वाशी येऊन उभा राहिला।

Verse 52

अयं स शुक्रो भगवन्नितीदं निवेदयामास भवाय शीघ्रम् । जग्राह शुक्रं स च देवदेवो यथोपहारं शुचिना प्रदत्तम्

मग शुक्राचार्यांनी ही गोष्ट शीघ्र भगवान् भव (शिव) यांना निवेदिली. आणि देवदेवांनी शुक्राला तसेच स्वीकारले, जसे शुद्ध भावाने अर्पिलेला उपहार स्वीकारला जातो.

Verse 53

न किंचिदुक्त्वा स हि भूतगोप्ता चिक्षेप वक्त्रे फलवत्कवीन्द्रम् । हाहारवस्तैरसुरैस्समस्तैरुच्चैर्विमुक्तो हहहेति भूरि

काहीही न बोलता भूतगणांचा रक्षक कवीश्रेष्ठाला पिकलेल्या फळासारखे आपल्या मुखात टाकून दिला. तेव्हा सर्व असुर ‘हा! हा!’ असा आक्रोश करू लागले, आणि ‘ह ह हे’ असा प्रचंड, उंच अट्टहास उसळला.