हिरण्यनेत्रस्य तपः — Hiraṇyanetra’s Austerity and the Boon

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । ततो हिरण्याक्षसुतः कदाचित्संश्रावितो नर्मयुतैर्मदांधैः । तैर्भ्रातृभिस्संप्रयुतो विहारे किमंध राज्येन तवाद्य कार्यम्

सनत्कुमार म्हणाले—मग एकदा हिरण्याक्षाचा पुत्र, मदाने आंधळे व विनोदप्रिय भाऊंसह विहार करत असता, त्यांचे शब्द ऐकू आले—“अरे आंधळ्या! आज तुला राज्याचा काय उपयोग?”

Verse 2

हिरण्यनेत्रस्तु बभूव मूढः कलिप्रियं नेत्रविहीनमेव । यो लब्धवांस्त्वां विकृतं विरूपं घोरैस्तपोभिर्गिरिशं प्रसाद्य

हिरण्यनेत्र मोहग्रस्त झाला आणि त्याला केवळ नेत्रहीन, कलहप्रिय असा जीवच मिळाला. घोर तपाने गिरिश (भगवान् शिव) प्रसन्न करून त्याने तुला विकृत व विरूप रूपात प्राप्त केले.

Verse 3

स त्वं न भागी खलु राज्यकस्य किमन्यजातोऽपि लभेत राज्यम् । विचार्यतां तद्भवतैव नूनं वयं तु तद्भागिन एव सत्यम्

खरेच या राज्यात तुझा काही हक्क नाही; दुसऱ्या वंशात जन्मलेला कोण राज्य कसा मिळवील? हे तूच निश्चयाने विचार कर. आम्हीच खरे तर त्या भागाचे योग्य वारस आहोत.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । तेषां तु वाक्यानि निशम्य तानि विचार्य बुद्ध्या स्वयमेव दीनः । ताञ्छांतयित्वा विविधैर्वचोभिर्गतस्त्वरण्यं निशि निर्जनं तु

सनत्कुमार म्हणाले—त्यांची वचने ऐकून व स्वतःच्या बुद्धीने विचार करून तो अंतःकरणात दीन झाला. विविध सांत्वनपर वचनांनी त्यांना शांत करून तो रात्री निर्जन अरण्यात गेला.

Verse 5

वर्षायुतं तत्र तपश्चचार जजाप जाप्यं विधृतैकपादः । आहारहीनो नियमोर्द्ध्वबाहुः कर्त्तुं न शक्यं हि सुरा सुरैर्यत्

तेथे त्याने दहा हजार वर्षे तप केले आणि जपण्यायोग्य मंत्राचा जप केला. एक पायावर स्थिर, आहारविरहित, कठोर नियमांत ऊर्ध्वबाहू—देव-असुरांनाही अशक्य असे साधन त्याने केले.

Verse 6

प्रजाल्य वह्निं स्म जुहोति गात्रमांसं सरक्तं खलु वर्षमात्रम् । तीक्ष्णेन शस्त्रेण निकृत्य देहात्समंत्रकं प्रत्यहमेव हुत्वा

अग्नी प्रज्वलित करून, त्याने एक वर्षभर रक्तासह आपल्या शरीराचे मांस अर्पण केले. तीक्ष्ण शस्त्राने शरीराचे तुकडे करून मंत्रांसह दररोज आहुती दिली।

Verse 7

स्नाय्वस्थिशेषं कुणपं तदासौ क्षयं गतं शोणितमेव सर्वम् । यदास्य मांसानि न संति देहं प्रक्षेप्तुकामस्तु हुताशनाय

तेव्हा ते शरीर केवळ शिरा आणि हाडांचा सांगाडा उरले; सर्व रक्त संपले होते. जेव्हा शरीरावर मांस उरले नाही, त्याने पूर्ण शरीरच अग्नीत अर्पण करण्याची इच्छा केली।

Verse 8

ततः स दृष्टस्त्रिदशालयैर्जनैः सुविस्मितैर्भीतियुतैस्समस्तैः । अथामरैश्शीघ्रतरं प्रसादितो बभूव धाता नुतिभिर्नुतो हि

त्यानंतर, जेव्हा स्वर्गवासी देवांनी त्याला पाहिले, तेव्हा ते सर्व आश्चर्यचकित आणि भयभीत झाले. मग देवांनी त्वरित ब्रह्मदेवाला (धाता) प्रसन्न केले; आणि स्तुतींनी पूजले गेल्यावर ब्रह्मदेव प्रसन्न झाले।

Verse 9

निवारयित्वाथ पितामहस्तं ह्युवाच तं चाद्यवरं वृणीष्व । यस्याप्तिकामस्तव सर्वलोके सुदुर्लभं दानव तं गृहाण

पितामह (ब्रह्मदेव) यांनी त्याला थांबवून सांगितले: "आता एक श्रेष्ठ वर माग—जे तुला सर्व लोकांमध्ये प्राप्त करायचे आहे, हे दानवा, ते ग्रहण कर, जरी ते अत्यंत दुर्मिळ असले तरीही।"

Verse 10

स पद्मयोनेस्तु वचो निशम्य प्रोवाच दीनः प्रणतस्तु दैत्यः । यैर्निष्ठुरैर्मे प्रहृतं तु राज्यं प्रह्रादमुख्या मम संतु भृत्याः

पद्मयोनीचे (ब्रह्मदेव) शब्द ऐकून, तो दीन आणि नम्र दैत्य म्हणाला: "ज्या कठोर लोकांनी माझे राज्य हिरावून घेतले आहे—प्रल्हाद आणि इतर मुख्य लोक—ते माझे सेवक व्हावेत।"

Verse 11

अंधस्य दिव्यं हि तथास्तु चक्षुरिन्द्रादयो मे करदा भवंतु । मृत्युस्तु माभून्मम देवदैत्यगंधर्वयक्षोरगमानुषेभ्यः

अंधाला दिव्य दृष्टी प्राप्त होवो. इंद्रादि देव माझे करदाते होवोत. आणि देव, दैत्य, गंधर्व, यक्ष, नाग व मनुष्य यांच्याकडून माझा मृत्यू होऊ नये.

Verse 12

नारायणाद्वा दितिजेन्द्रशत्रोस्सर्वाज्जनात्सर्वमयाच्च शर्वात् । श्रुत्वा वचस्तस्य सुदारुणं तत्सुशंकितः पद्मभवस्तमाह

नारायण, दितिराजाचा शत्रू, तसेच सर्वव्यापी शर्व (शिव) यांविषयी त्याची अत्यंत कठोर वाणी ऐकून पद्मभव (ब्रह्मा) फारच साशंक झाले आणि त्याला म्हणाले.

Verse 13

ब्रह्मोवाच । दैत्येन्द्र सर्वं भविता तदेतद्विनाशहेतुं च गृहाण किंचित् । यस्मान्न जातो न जनिष्यते वा यो न प्रविष्टो मुखमंतकस्य

ब्रह्मा म्हणाले— हे दैत्येंद्र, हे सर्व तसेच घडेल. पण विनाशाचे एक कारणही जाणून घे: जो न जन्मला, न जन्मेल, आणि जो कधीही अंतकाच्या (मृत्यूच्या) मुखात गेला नाही—त्या परमेश्वराचा विरोध केल्यानेच नाश होतो.

Verse 14

अत्यन्तदीर्घं खलु जीवितं तु भवादृशास्सत्पुरुषास्त्यजंतु । एतद्वचस्सानुनयं निशम्य पितामहात्प्राह पुनस्तस्य दैत्यः

“जीवन खरोखरच फार दीर्घ आहे—तुमच्यासारखे सत्पुरुष ते त्यागोत.” अशी विनवणीयुक्त वाणी ऐकून तो दैत्य पुन्हा पितामह (ब्रह्मा) यांना म्हणाला.

Verse 15

अंधक उवाच । कालत्रये याश्च भवंति नार्यः श्रेष्ठाश्च मध्याश्च तथा कनिष्ठाः । तासां च मध्ये खलु रत्नभूता ममापि नित्यं जननीव काचित्

अंधक म्हणाला— त्रिकालातील स्त्रिया—श्रेष्ठ, मध्यम व कनिष्ठ—यांच्यात एक रत्नासारखी स्त्री आहे, जी सदैव मला जननीसमान आहे.

Verse 16

कायेन वाचा मनसाप्यगम्या नारी नृलोकस्य च दुर्लभाय । तां कामयानस्य ममास्तु नाशो दैत्येन्द्रभावाद्भगवान्स्वयंभूः

जी स्त्री देहाने, वाणीने व मनानेही अगम्य आहे आणि मनुष्यलोकी अत्यंत दुर्लभ आहे—तिच्या कामनेने प्रेरित होऊन माझा नाशच ठरला असेल, तर स्वयंभू भगवान् मला नष्ट करो, दैत्येंद्र-भाव प्राप्त होऊनही जरी तो नाश होईल तरी.

Verse 17

वाक्यं तदाकर्ण्य स पद्मयोनिः सुविस्मितश्शंकरपादपद्ममम् । सस्मार संप्राप्य निर्देशमाशु शंभोस्तु तं प्राह ततोंधकं वै

ते वचन ऐकून पद्मयोनि ब्रह्मा अत्यंत विस्मित झाले आणि भक्तिभावाने शंकरांच्या चरणकमलांचे स्मरण केले। शंभूंचा आदेश शीघ्र प्राप्त करून त्यांनी मग अंधकास सांगितले।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । यत्कांक्षसे दैत्यवरास्तु ते वै सर्वं भवत्येव वचस्सकामम् । उत्तिष्ठ दैत्येन्द्र लभस्व कामं सदैव वीरैस्तु कुरुष्व युद्धम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे दैत्यश्रेष्ठ! तू जे काही इच्छितोस ते सर्व निश्चयाने होईल; माझे वचन निष्फळ ठरणार नाही. हे दैत्येंद्र! उठ, अभिष्ट साध्य कर आणि आपल्या वीरांसह सदैव युद्ध कर।

Verse 19

श्रुत्वा तदेतद्वचनं मुनीश विधातुराशु प्रणिपत्य भक्त्या । लोकेश्वरं हाटकनेत्रपुत्रः स्नाय्वस्थिशेषस्तु तमाह देवम्

हे मुनीश्रेष्ठ! विधाता ब्रह्मांचे हे वचन ऐकून हाटकनेत्राचा पुत्र—जो केवळ स्नायु व अस्थिशेष उरला होता—त्वरित भक्तिभावाने प्रणाम करून लोकईश्वर त्या देवास म्हणाला।

Verse 20

अंधक उवाच । कथं विभो वैरिबलं प्रविश्य ह्यनेन देहेन करोमि युद्धम् । स्नाय्वस्थिशेषं कुरु मांसपुष्टं करेण पुण्ये न च मां स्पृशाद्य

अंधक म्हणाला—हे विभो! या देहाने मी शत्रुसैन्यात शिरून युद्ध कसे करूं? मी तर केवळ स्नायु व अस्थिशेष आहे; मला मांसाने पुष्ट व दृढ करा. आपल्या पुण्यकराने मला पुन्हा समर्थ करा—आणि आता अशा रीतीने मला पुन्हा स्पर्श करू नका।

Verse 21

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा वचस्तस्य स पद्मयोनिः करेण संस्पृश्य च तच्छरीरम् । गतस्सुरेन्द्रैस्सहितः स्वधाम संपूज्यमानो मुनिसिद्धसंघैः

सनत्कुमार म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून पद्मयोनी (ब्रह्मा) यांनी हाताने त्याचे शरीर स्पर्श केले. मग इंद्रादि देवांसह ते आपल्या धामास गेले; तेथे मुनी व सिद्धसमूहांनी त्यांचे विधिवत पूजन-सन्मान केला.

Verse 22

संस्पृष्टमात्रस्स च दैत्यराजस्संपूर्णदेहो बलवान्बभूव । संजातनेत्रस्सुभगो बभूव हृष्टस्स्वमेव नगरं विवेश

स्पर्श होताच तो दैत्यराज पूर्ण देहाचा व अत्यंत बलवान झाला. त्याचे नेत्र पुन्हा प्राप्त झाले; तो शुभलक्षणी व देखणा झाला. हर्षित होऊन तो स्वतःच आपल्या नगरात प्रवेशला.

Verse 23

उत्सृज्य राज्यं सकलं च तस्मै प्रह्लादमुख्यास्त्वथ दानवेन्द्राः । तमागतं लब्धवरं च मत्वा भृत्या बभूवुर्वश गास्तु तस्य

तेव्हा प्रह्लाद आदी दानवश्रेष्ठांनी आपले संपूर्ण राज्य त्यालाच अर्पण केले. तो वरप्राप्त होऊन परत आला आहे असे मानून ते त्याच्या अधीन होऊन त्याचे सेवक बनले.

Verse 24

ततोन्धकः स्वर्गमगाद्विजेतुं सेनाभियुक्तस्सहभृत्यवर्गः । विजित्य लेखान्प्रधने समस्तान्करप्रदं वज्रधरं चकार

त्यानंतर अंधक सैन्य व सेवकवर्गासह स्वर्ग जिंकण्यासाठी निघाला. रणांगणात सर्व देवांना जिंकून त्याने वज्रधारी इंद्रालाही कर देणारा अधीन राजा बनविले.

Verse 25

नागान्सुपर्णान्वरराक्षसांश्च गंधर्वयक्षानपि मानुषांस्तु । गिरीन्द्रवृक्षान्समरेषु सर्वांश्चतुष्पदः सिंहमुखान्विजिग्ये

समरांत त्या सिंहमुखी चतुष्पदाने नाग, सुपर्ण, श्रेष्ठ राक्षस, गंधर्व, यक्ष तसेच मनुष्य यांनाही—अगदी पर्वतराज व वृक्षांनाही—सर्वांना जिंकले.

Verse 26

त्रैलोक्यमेतद्धि चराचरं वै वशं चकारात्मनि संनियोज्य । स कूलानि सुदर्शनानि नारीसहस्राणि बहूनि गत्वा

त्याने सर्व चराचर त्रैलोक्य आत्म्यात संनियोजून आपल्या वशात आणले. मग तो अनेक सुंदर नदीकाठांवर जाऊन हजारो स्त्रियांच्या मध्ये विहरू लागला.

Verse 27

रसातले चैव तथा धरायां त्रिविष्टपे याः प्रमदाः सुरूपाः । ताभिर्युतोऽन्येषु सपर्वतेषु रराम रम्येषु नदीतटेषु

रसातल, पृथ्वी आणि त्रिविष्टप (स्वर्ग) येथील अतिसुरूप प्रमदा त्याच्यासोबत होत्या. त्यांच्या संगतीने तो पर्वतयुक्त अन्य रम्य प्रदेशांत, सुंदर नदीकाठांवर रमला.

Verse 28

क्रीडायमानस्स तु मध्यवर्ती तासां प्रहर्षादथ दानवेन्द्रः । तत्पीतशिष्टानि पिबन्प्रवृत्त्यै दिव्यानि पेयानि सुमानुषाणि

त्यांच्या मध्यभागी क्रीडा करणारा दानवेंद्र, त्यांच्या आनंदाने अधिकच प्रहर्षित झाला. त्यांनी पिल्यानंतर उरलेली दिव्य पेये तो क्रमाने पित राहिला—जी उत्तम मनुष्यांनाही योग्य होती.

Verse 29

अन्यानि दिव्यानि तु यद्रसानि फलानि मूलानि सुगंधवंति । संप्राप्य यानानि सुवाहनानि मयेन सृष्टानि गृहोत्तमानि

तसेच दिव्य रसांनी परिपूर्ण, सुगंधी फळे व मुळे होती. उत्तम वाहने असलेली सुंदर याने आणि मयेने निर्माण केलेली श्रेष्ठ गृहेही प्राप्त झाली होती.

Verse 30

पुष्पार्घधूपान्नविलेपनैश्च सुशोभितान्यद्भुतदर्शनैश्च । संक्रीडमानस्य गतानि तस्य वर्षायुतानीह तथांधकस्य

पुष्प, अर्घ्य, धूप, अन्न व सुगंधी लेपन यांच्या अर्पणांनी आणि अद्भुत दर्शनांनी ती स्थाने शोभून दिसत होती. अशा रीतीने क्रीडा करत असताना अंधकाचे येथे असंख्य वर्षायुत, म्हणजे दहा-दहा हजारो वर्षे, निघून गेली.

Verse 31

जानाति किंचिन्न शुभं परत्र यदात्मनस्सौख्यकरं भवेद्धि । सदान्धको दैत्यवरस्स मूढो मदांधबुद्धिः कृतदुष्टसंगः

परत्र काय शुभ—जे खरेच आत्म्यास सुख देईल—हे त्याला कळत नाही. दैत्यश्रेष्ठ अंधक सदा मोहग्रस्त होता; मदाने त्याची बुद्धी आंधळी झाली होती आणि दुष्टसंग त्याने घट्ट धरला होता।

Verse 32

ततः प्रमत्तस्तु सुतान्प्रधानान्कुतर्कवादैरभिभूय सर्वान् । चचार दैत्यैस्सहितो महात्मा विनाशयन्वैदिकसर्वधर्मान्

त्यानंतर तो प्रमत्त होऊन कुतर्कयुक्त वादांनी सर्व प्रधान पुत्रांना जिंकून गेला। दैत्यांसह तो महात्मा सर्वत्र फिरू लागला आणि वेदाधिष्ठित सर्व धर्मकर्मांचा नाश करू लागला।

Verse 33

वेदान्द्विजान्वित्त मदाभिभूतो न मन्यते स्माप्यमरान्गुरूंश्च । रेमे तथा दैवगतो हतायुः स्वस्यैरहोभिर्गमयन्वयश्च

धनाच्या मदाने ग्रासलेला तो वेद, द्विज, देव आणि गुरूजन यांनाही मानत नव्हता। दैवगतीने आयुष्य क्षीण होत असतानाही तो भोगांत रमला आणि दिवस घालवत यौवन वाया घालवीत गेला।

Verse 34

ततः कदाचिद्गतवान्ससैन्यो बहुप्रयाता पृथिवीतलेऽस्मिन् । अनेकसंख्या अपि वर्षकोट्यः प्रहर्षितो मंदरपर्वतं तु

नंतर कधीतरी तो सैन्यासह या पृथ्वीवर फार दूरवर गेला. असंख्य कोटी वर्षे लोटली तरी तो हर्षितच राहिला आणि मंदर पर्वताकडे निघाला।

Verse 35

स्वर्णोपमां तत्र निरीक्ष्य शोभां बभ्राम सैन्यैस्सह मानमत्तः । क्रीडार्थमासाद्य च तं गिरीन्द्रं मतिं स वासाय चकार मोहात्

तेथे सुवर्णासारखी शोभा पाहून तो अभिमानाने मत्त होऊन सैन्यासह भटकत राहिला. केवळ क्रीडेसाठी त्या गिरींद्राजवळ येऊन मोहाने त्याने तेथेच वास करण्याचा निश्चय केला.

Verse 36

शुभं दृढं तत्र पुरं स कृत्वा मुदास्थितो दैत्यपतिः प्रभावात् । निवेशयामास पुनः क्रमेण अत्यद्भुतं मन्दरशैलसानौ

तेथे शुभ व दृढ असा दुर्गनगरीचा निर्माण करून दैत्याधिपती आपल्या प्रभावाने आनंदित झाला. मग त्याने क्रमाक्रमाने मंदर पर्वताच्या उतारावर अत्यंत अद्भुत नगर वसविले।

Verse 37

दुर्योधनो वैधसहस्तिसंज्ञौ तन्मंत्रिणौ दानवसत्तमस्य । ते वै कदाचिद्गिरिसुस्थले हि नारीं सुरूपां ददृशुस्त्रयोऽपि

दानवश्रेष्ठाच्या मंत्र्यांपैकी दुर्योधन, वैधस आणि हस्ती हे तिघे एकदा पर्वतस्थळी राहात असता अत्यंत सुरूप स्त्रीला पाहू लागले.

Verse 38

ते शीघ्रगा दैत्यवरास्तु हर्षाद्द्रुतं महादैत्यपतिं समेत्य । ऊचुर्यथादृष्टमतीव प्रीत्या तथान्धकं वीरवरं हि सर्वे

ते वेगवान श्रेष्ठ दैत्य आनंदाने भरून त्वरित महादैत्यपतीकडे गेले आणि त्यांनी जे जसे पाहिले होते तेच अत्यंत प्रीतिने वीरवर अंधकाला सांगितले.

Verse 39

मंत्रिणः ऊचुः । गुहांतरे ध्याननिमीलिताक्षो दैत्येन्द्र कश्चिन्मुनिरत्र दृष्टः । रूदान्वितश्चन्द्रकलार्द्धचूडः कटिस्थले बद्धगजेन्द्रकृत्तिः

मंत्री म्हणाले—हे दैत्येंद्र! गुहेच्या आत आम्ही एक मुनी पाहिला; ध्यानात त्याचे डोळे मिटलेले होते. त्याच्यासह रुद्र विराजमान होते—ज्यांच्या शिरी अर्धचंद्रकला आहे आणि कटीवर गजेन्द्राची कातडी बांधलेली आहे.

Verse 40

नागेन्द्रभोगावृतसर्वगात्रः कपालमालाभरणो जटालः । स शूलहस्तश्शरतूणधारी महाधनुष्मान्विवृताक्षसूत्रः

त्यांचे सर्व अंग नागेंद्राच्या वळ्यांनी वेढलेले होते; ते कपालमालेने भूषित, जटाधारी होते. हातात त्रिशूल, बाणांचा तूणीर, आणि महाधनुष्य धारण करून उभे—रुद्राक्षमाळ स्पष्ट दिसत होती.

Verse 41

खड्गी त्रिशूली लकुटी कपर्दी चतुर्भुजो गौरतराकृतिर्हि । भस्मानुलिप्तो विलसत्सुतेजास्तपस्विवर्योऽद्भुतसर्ववेशः

तो खड्ग, त्रिशूळ व लकूट धारण करून, जटाधारी, चतुर्भुज, तेजस्वी गौरवर्ण रूपाने प्रकट झाला. भस्मलेपित, दिव्य तेजाने झळकणारा, तो तपस्व्यांमध्ये श्रेष्ठ—अद्भुत, इच्छेनुसार सर्ववेषधारी होता.

Verse 42

तस्याविदूरे पुरुषश्च दृष्टस्स वानरो घोरमुखःकरालः । सर्वायुधो रूक्षकरश्च रक्षन्स्थितो जरद्गोवृषभश्च शुक्लः

त्याच्या जवळच एक पुरुष दिसला—वानरसदृश, घोर व विकराळ मुखाचा. सर्व प्रकारच्या आयुधांनी सज्ज, रूक्षहस्त, रक्षणार्थ उभा; तो गोवृषभांत वृद्ध बैलासारखा आणि श्वेतवर्ण होता.

Verse 43

तस्योपविष्टस्य तपस्विनोपि सुचारुरूपा तरुणी मनोज्ञा । नारी शुभा पार्श्वगता हि तस्य दृष्टा च काचिद्भुवि रत्नभूता

तो तपस्वी उपविष्ट असता त्याने आपल्या पार्श्वभागी एक शुभ नारी पाहिली—तरुण, मनोहर व अतिसुंदर. ती जणू पृथ्वीवर रत्नरूपाने प्रकट झाली होती.

Verse 44

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे अंधकगाणपत्यलाभोपाख्याने दूतसंवादो नाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात, अंधकाच्या गणपत्यलाभोपाख्यानांतर्गत ‘दूतसंवाद’ नावाचा चव्वेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 45

मान्या महेशस्य च दिव्यनारी भार्य्या मुनेः पुण्यवतः प्रिया सा । योग्या हि द्रष्टुं भवतश्च सम्यगानाय्य दैत्येन्द्र सुरत्नभोक्तः

ती मान्य आहे—दिव्य नारी—पुण्यवान मुनीची प्रिय पत्नी, आणि स्वयं महेश्वरालाही पूज्य. ती तुला सम्यक् रीतीने पाहण्यास योग्य आहे; म्हणून, हे दैत्येंद्र, रत्ने व भोगांचा उपभोक्ता, तिला येथे आण.

Verse 46

सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वेति तेषां वचनानि तानि कामातुरो घूर्णितसर्वगात्रः । विसर्जयामास मुनैस्सकाशं दुर्योधनादीन्सहसा स दैत्यः

सनत्कुमार म्हणाले—त्यांची वचने ऐकून कामातुर तो दैत्य, ज्याचे सर्व अंग थरथरत होते, सहसा मुनींच्या सान्निध्यातून दुर्योधनादींना निरोप देऊन पाठवू लागला।

Verse 47

आसाद्य ते तं मुनिमप्रमेयं बृहद्व्रतं मंत्रिवरा हि तस्य । सुराजनीतिप्रवणा मुनीश प्रणम्य तं दैत्यनिदेशमाहुः

हे मुनीश्वर! सुराजनीतीत निपुण असे ते श्रेष्ठ मंत्री महाव्रती, अप्रमेय मुनिंना भेटून त्यांना प्रणाम करून दैत्यराजाचा आदेश निवेदू लागले।

Verse 48

मंत्रिण ऊचुः । हिरण्यनेत्रस्य सुतो महात्मा दैत्याधिराजोऽन्धकनामधेयः । त्रैलोक्यनाथो भवकृन्निदेशादिहोपविष्टोऽद्य विहारशाली

मंत्री म्हणाले—हिरण्यनेत्राचा महात्मा पुत्र, अंधक नावाचा दैत्याधिराज, भव (शिव) यांच्या आज्ञेने त्रैलोक्याचा नाथ होऊन आज या विहारसभेत विराजमान आहे।

Verse 49

तन्मंत्रिणो वै वयमंगवीरास्तवोपकंठं च समागताः स्मः । तत्प्रेषितास्त्वां यदुवाच तद्वै शृणुष्व संदत्तमनास्तपस्विन्

आम्ही त्याचे मंत्री आणि अङ्गदेशाचे वीर आहोत; आम्ही तुझ्या निकट आलो आहोत। त्याने पाठविल्यामुळे तो जे बोलला तेच तुला सांगतो—हे तपस्विन्, स्थिर व संयत मनाने ऐक।

Verse 50

त्वं कस्य पुत्रोऽसि किमर्थमत्र सुखोपविष्टो मुनिवर्य धीमन् । कस्येयमीदृक्तरुणी सुरूपा देया शुभा दैत्यपतेर्मुनीन्द्र

हे मुनिवर, हे धीमान! तू कोणाचा पुत्र आहेस आणि कशासाठी येथे सुखाने बसला आहेस? ही अतिशय सुंदर तरुणी कोणाची आहे? हे मुनींद्र, हिला दैत्यपतीस शुभ दान म्हणून अर्पण करणे योग्य आहे।

Verse 51

क्वेदं शरीरं तव भस्मदिग्धं कपालमालाभरणं विरूपम् । तूणीरसत्कार्मुकबाणखड्गभुशुंडिशूलाशनितोमराणि

तुझे हे शरीर कसे आहे—भस्माने लिप्त, विद्रूप, आणि कपालमाळेने भूषित? आणि हे तूणीर, उत्तम धनुष्य, बाण, खड्ग, गदा, त्रिशूल, वज्र व तोमर—हे सर्व काय आहे?

Verse 52

क्व जाह्नवी पुण्यतमा जटाग्रे क्वायं शशी वा कुणपास्थिखण्डम् । विषानलो दीर्घमुखः क्व सर्पः क्व संगमः पीनपयोधरायाः

जटांच्या अग्रभागी ती परम पवित्र जाह्नवी (गंगा) कुठे आहे, आणि हा चंद्र कुठे—की हा कुणपाच्या अस्थीचा तुकडा आहे? विषाची अग्नी कुठे, आणि तो दीर्घमुख सर्प कुठे? आणि भरदार स्तनांच्या स्त्रीशी संगम तरी कुठे शक्य आहे?

Verse 53

जरद्गवारोहणमप्रशस्तं क्षमावतस्तस्य न दर्शनं च । संध्याप्रणामः क्वचिदेष धर्मः क्व भोजनं लोकविरुद्धमेतत्

जुन्या बैलावर आरूढ होणे प्रशस्त नाही; आणि जो स्वतःला क्षमाशील-धर्मात्मा म्हणतो, त्याचे दर्शनही योग्य नाही. संध्यावंदनाचा प्रणाम कुठे, आणि हे लोकविरुद्ध भोजन कुठे? हे सर्व आचाराच्या विरुद्ध आहे।

Verse 54

प्रयच्छ नारीं सम सान्त्वपूर्वं स्त्रिया तपः किं कुरुषे विमूढ । अयुक्तमेतत्त्वयि नानुरूपं यस्मादहं रत्नपतिस्त्रिलोके

स्त्रीला परत दे—सान्त्वनापूर्वक, शांत शब्दांनी. अरे विमूढा! परस्त्रीसह तू कोणते तप करीत आहेस? हे तुझ्यास शोभत नाही, हे अयुक्त आहे; कारण मी त्रिलोकी विख्यात रत्नपति आहे।

Verse 55

विमुंच शस्त्राणि मयाद्य चोक्तः कुरुष्व पश्चात्तव एव शुद्धम् । उल्लंघ्य मच्छासनमप्रधृष्यं विमोक्ष्यसे सर्वमिदं शरीरम्

आज मी सांगितल्याप्रमाणे शस्त्रे टाकून दे; मग जे तुझ्यासाठी खरे शुद्धिकारक आहे ते कर. माझ्या अजेय आज्ञेचे उल्लंघन केलास तर या संपूर्ण देहापासून तू वंचित होशील.

Verse 56

मत्वांधकं दुष्टमतिं प्रधानो महेश्वरो लौकिकभावशीलः । प्रोवाच दैत्यं स्मितपूर्वमेवमाकर्ण्य सर्वं त्वथ दूतवाक्यम्

अंधक दुष्टबुद्धी आहे असे जाणून, लोकव्यवहारासाठी मानवी भाव धारण करणाऱ्या प्रधान महेश्वरांनी दूताचे सर्व वचन ऐकून, प्रथम मंद स्मित करून त्या दैत्यास सांगितले.

Verse 57

शिव उवाच । यद्यस्मि रुद्रस्तव किं मया स्यात्किमर्थमेवं वदसीति मिथ्या । शृणु प्रभावं मम दैत्यनाथ न्याय्यं न वक्तुं वचनं त्वयैवम्

शिव म्हणाले—जर मी खरोखर तुझा रुद्र असेन, तर मला काय करावे लागेल? तू खोटे असे का बोलतोस? हे दैत्यनाथा, माझी महिमा ऐक; असे वचन बोलणे तुला योग्य नाही.

Verse 58

नाहं क्वचित्स्वं पितरं स्मरामि गुहांतरे घोरमनन्यचीर्णम् । एतद्व्रतं पशुपातं चरामि न मातरं त्वज्ञतमो विरूपः

मी कधीही माझ्या पित्याचे स्मरण करत नाही; तो भयंकर गुहेत एकटाच राहात असे. मी हेच पाशुपत व्रत आचरतो; मातेलाही स्मरत नाही—मी अज्ञानाने झाकलेला व विकृत आहे.

Verse 59

अमूलमेतन्मयि तु प्रसिद्धं सुदुस्त्यजं सर्वमिदं ममास्ति । भार्या ममेयं तरुणी सुरूपा सर्वंसहा सर्वगतस्य सिद्धिः

ही आसक्ती मुळात निराधार आहे, तरी माझ्यात ती दृढ झाली आहे; ‘माझे’ मानलेले हे सर्व सोडणे अत्यंत कठीण आहे. ही तरुण, सुरूप स्त्री माझी भार्या—सर्व सहन करणारी; आणि सर्वत्र विचरणाऱ्याची सिद्धिरूप आहे.

Verse 60

एतर्हि यद्यद्रुचितं तवास्ति गृहाण तद्वै खलु राक्षस त्वम् । एतावदुक्त्वा विरराम शंभुस्तपस्विवेषः पुरतस्तु तेषाम्

“आता तुला जे जे रुचेल, हे राक्षसा, तेच निश्चयाने घे.” एवढे बोलून तपस्वीवेषधारी शंभू त्यांच्या समोर मौन झाले.

Verse 61

सनत्कुमार उवाच । गंभीरमेतद्वचनं निशम्य ते दानवास्तं प्रणिपत्य मूर्ध्ना । जग्मुस्ततो दैत्यवरस्य सूनुं त्रैलोक्यनाशाय कृतप्रतिज्ञम्

सनत्कुमार म्हणाले—ते गंभीर वचन ऐकून दानवांनी मस्तक टेकवून त्यांना प्रणाम केला. मग त्रैलोक्यनाशाची प्रतिज्ञा केलेल्या श्रेष्ठ दैत्याच्या पुत्राकडे ते गेले.

Verse 62

बभाषिरे दैत्यपतिं प्रमत्तं प्रणम्य राजानमदीनसत्त्वाः । ते तत्र सर्वे जयशब्दपूर्वं रुद्रेण यत्तत्स्मितपूर्वमुक्तम्

मग ते अढळ मनाचे मंत्री दैत्यांच्या मदोन्मत्त अधिपती राजाला प्रणाम करून बोलले. तेथे सर्वांनी प्रथम ‘जय’चा जयघोष केला आणि रुद्राच्या मंद स्मितापूर्वी जे वचन होते तेच जसेच्या तसे सांगितले.

Verse 63

मंत्रिण उचुः । निशाचरश्चंचलशौर्यधैर्यः क्व दानवः कृपणस्सत्त्वहीनः । क्रूरः कृतघ्नश्च सदैव पापी क्व दानवः सूर्यसुताद्बिभेति

मंत्र्यांनी म्हटले—ज्याचे शौर्य व धैर्य चंचल आहे तो निशाचर कुठे? तो कृपण, सत्त्वहीन दानव कुठे? जो क्रूर, कृतघ्न आणि सदैव पापी—असा दानव सूर्यपुत्राला कसा भरेल?

Verse 64

राजत्वमुक्तोऽखिलदैत्यनाथस्तपस्विना तन्मुनिना विहस्य । मत्वा स्वबुद्ध्या तृणवत्त्रिलोकं महौजसा वीरवरेण नूनम्

राजत्व प्राप्त झालेला अखिल दैत्यनाथ—त्या तपस्वी मुनीने हसून उपहास केल्यावर—निश्चितच आपल्या अहंकारी बुद्धीने, महातेजस्वी वीर असल्यामुळे, त्रैलोक्याला तृणासमान मानू लागला.

Verse 65

क्वाहं च शस्त्राणि च दारुणानि मृत्योश्च संत्रासकरं क्व युद्ध । क्व वीरको वानरवक्त्रतुल्यो निशाचरो जरसा जर्जरांगः

मी कोण, आणि ही दारुण शस्त्रे काय? असा कोणता युद्धसमर की जो मृत्यूलाही भयभीत करतो? आणि हा वीरक कोण—वानरमुखासारखा निशाचर, जरेने जर्जर झालेल्या अंगांचा?

Verse 66

क्वायं स्वरूपः क्व च मंदभाग्यो बलं त्वदीयं क्व च वीरुधो वा । शक्तोऽपि चेत्त्वं प्रयतस्व युद्धं कर्तुं तदा ह्येहि कुरुष्व किंचित्

तुझा हा उन्नत स्वरूप कुठे आणि ही मंदभाग्य अवस्था कुठे? तुझे बळ कुठे आणि तू वेलीसारखा कुठे? खरोखर समर्थ असशील तर युद्ध करण्याचा प्रयत्न कर; ये, काहीतरी तरी करून दाखव।

Verse 67

वज्राशनेस्तुल्यमिहास्ति शस्त्रं भवादृशां नाशकरं च घोरम् । क्व ते शरीरं मृदुपद्मतुल्यं विचार्य चैवं कुरु रोचते यत्

इथे इंद्राच्या वज्रासारखे शस्त्र आहे—भयंकर, आणि तुझ्यासारख्या वीरांचा नाश करणारे। पण तुझे शरीर तर मऊ कमळासारखे; हे विचारून जे योग्य वाटेल तेच कर।

Verse 68

मंत्रिण ऊचुः । इत्येवमादीनि वचांसि भद्रं तपस्विनोक्तानि च दानवेश । युक्तं न ते तेन सहात्र युद्धं त्वामाह राजन्स्मयमान एव

मंत्र्यांनी म्हटले—हे भद्र, हे दानवेश! तपस्वीने अशीच मंगल वचने उच्चारली. हे राजन्, तो हसत हसत तुला म्हणाला की इथे त्याच्याशी युद्ध करणे तुला योग्य नाही।

Verse 69

विवस्तुशून्यैर्बहुभिः प्रलापैरस्माभिरुक्तैर्यदि बुध्यसे त्वम् । तपोभियुक्तेन तपस्विना वै स्मर्तासि पश्चान्मुनिवाक्यमेतत्

आम्ही बोललेल्या अनेक पोकळ, निरर्थक बडबडीने जर तुला समज येईल, तर नंतर—तपाने संयमित खरा तपस्वी झाल्यावर—तू नक्कीच या मुनींच्या वचनाचे स्मरण करशील।

Verse 70

सनत्कुमार उवाच । ततस्स तेषां वचनं निशम्य जज्वाल रोषेण स मंदबुद्धिः । आज्यावसिक्तस्त्विव कृष्णवर्त्मा सत्यं हितं तत्कुटिलं सुतीक्ष्णम्

सनत्कुमार म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून तो मंदबुद्धी क्रोधाने भडकला, जणू तुपाने ओतलेली काळ्या धुराची वाट असलेली अग्नी. सत्य व हितकर गोष्टही त्याला वाकडी व अतिशय तीक्ष्ण वाटली.

Verse 71

गृहीतखड्गो वरदानमत्तः प्रचंडवातानुकृतिं च कुर्वन् । गंतुं च तत्र स्मरबाणविद्धस्समुद्यतोऽभूद्विप रीतदेवः

वरदानाच्या मदाने उन्मत्त होऊन त्याने खड्ग हाती घेतला आणि प्रचंड वाऱ्याच्या वेगासारखी चाल-ढाल करू लागला। कामबाणांनी विद्ध झालेला विपरीतदेव तेथे (रणभूमीवर) जाण्यास सज्ज होऊन उभा राहिला।