अन्धक-प्रश्नः — Inquiry into Andhaka (Genealogy and Nature)
अध्याय ४२ मध्ये नारद शंखचूड-वध ऐकून तृप्त होतात व महादेवांचे ब्राह्मण्य आचरण आणि भक्तांना आनंद देणारी माया-लीला यांची स्तुती करतात. ब्रह्मा आठवण करून देतात की जलंधर-वधाचे वृत्त कळल्यानंतर व्यासांनी ब्रह्मपुत्र सनत्कुमारांना हाच तत्त्वविषयक प्रश्न विचारला होता—शिवांचे शरणागत-रक्षकत्व, अद्भुत महिमा आणि अनेक लीलांनी भक्तवत्सल प्रभुत्व. सनत्कुमार व्यासांना शुभ चरित्र ऐकण्यास बोलावतात: पूर्वीच्या महान संघर्षानंतर वारंवार आराधना करून अंधकाने शिवगणांमध्ये गणपत्य पद कसे मिळवले. मग व्यास विचारतात—अंधक कोण, कोणत्या वंशाचा, त्याचा स्वभाव कसा, आणि तो कोणाचा पुत्र; स्कंदाकडून बरेच जाणूनही ते कृपेने पूर्ण, रहस्ययुक्त वृत्तांत मागतात. अध्याय अंधकाच्या उत्पत्ती-ओळखीच्या चौकशीची चौकट उभी करतो.
Shlokas
Verse 1
नारद उवाच । शंखचूडवधं श्रुत्वा चरितं शशिमौलिनः । अयं तृप्तोऽस्मि नो त्वत्तोऽमृतं पीत्वा यथा जनः
नारद म्हणाले—शंखचूडवध व शशिमौली भगवान् शिवांचे चरित्र ऐकून मी तृप्त झालो आहे; जसा मनुष्य तुझ्याकडून अमृत पिऊन तृप्त होतो तसा।
Verse 2
ब्रह्मन्यच्चरितं तस्य महेशस्य महात्मनः । मायामाश्रित्य सल्लीलां कुर्वतो भक्तमोददाम्
हे ब्रह्मन्! त्या महात्मा महेशाचे हे पवित्र चरित्र आहे—जो आपल्या दिव्य मायेला आश्रय करून शुभ लीला करतो आणि भक्तांना आनंद देतो.
Verse 3
ब्रह्मोवाच । जलंधरवधं श्रुत्वा व्यासस्सत्यवतीसुतः । अप्राक्षीदिममेवार्थं ब्रह्मपुत्रं मुनीश्वरम्
ब्रह्मा म्हणाले—जलंधरवध ऐकून सत्यवतीपुत्र व्यासाने हाच विषय ब्रह्मपुत्र मुनीश्वरास विचारला.
Verse 4
सनत्कुमारः प्रोवाच व्यासं सत्यवतीसुतम् । सुप्रशंस्य महेशस्य चरितं मंगलायनम्
सनत्कुमार सत्यवतीपुत्र व्यासांना म्हणाले. महेशाच्या मंगलमय, कल्याणदायी चरित्राची उत्तम स्तुती करून त्यांनी पुढील कथन सुरू ठेवले.
Verse 5
सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महेशस्य चरितं मंगलायनम् । यथान्धको गाणपत्यं प्राप शंभोः परात्मनः
सनत्कुमार म्हणाले—हे व्यास! महेशाचे मंगलमय, पुण्यदायक चरित्र ऐक; परात्मा शंभूकडून अंधकाने कसे शिवगणांचे गाणपत्य (अधिपत्य) प्राप्त केले ते सांगतो.
Verse 6
कृत्वा परमसंग्रामं तेन पूर्वं मुनीश्वर । प्रसाद्य तं महेशानं सत्त्वभावात्पुनः पुनः
हे मुनीश्वर! त्याने पूर्वी परम संग्राम केला; नंतर शुद्ध सात्त्विक भावाने पुन्हा पुन्हा महेशानास प्रसन्न करण्यासाठी आराधना केली।
Verse 7
माहात्म्यमद्भुतं शंभोश्शरणागतरक्षिणः । सुभक्तवत्सलस्यैव नानालीलाविहारिणः
शरणागतांचे रक्षण करणारा, सुभक्तांवर वात्सल्य करणारा आणि नानाविध लीलांत विहार करणारा शंभू याचे माहात्म्य खरोखर अद्भुत आहे।
Verse 8
माहात्म्यमेतद्वृषभध्वजस्य श्रुत्वा मुनिर्गंधवतीसुतो हि । वचो महार्थं प्रणिपत्य भक्त्या ह्युवाच तं ब्रह्मसुतं मुनींद्रम्
वृषभध्वज भगवान् शिवाचे हे माहात्म्य ऐकून गंधवतीपुत्र मुनिने भक्तीने प्रणाम केला; मग त्या वचनांचा गूढ अर्थ मानून ब्रह्मापुत्र मुनींद्रास तो म्हणाला।
Verse 9
व्यास उवाच । को ह्यंधको वै भगवन्मुनीश कस्यान्वये वीर्यवतः पृथिव्याम् । जातो महात्मा बलवान् प्रधानः किमात्मकः कस्य सुतोंऽधकश्च
व्यास म्हणाले—हे भगवन् मुनीश्वर! हा अंधक कोण आहे? पृथ्वीवर हा पराक्रमी, महात्मा, बलवान् व प्रधान कोणत्या वंशात जन्मला? त्याचा स्वभाव काय आणि अंधक कोणाचा पुत्र आहे?
Verse 10
एतत्समस्तं सरहस्यमद्य ब्रवीहि मे ब्रह्मसुतप्रसादात् । स्कंदान्मया वै विदितं हि सम्यक् महेशपुत्रादमितावबोधात्
म्हणून आज ब्रह्मपुत्राच्या कृपेने हे सर्व, रहस्यासहित मला सांग. कारण महेशपुत्र, अमितबोध स्कंदाकडून मी हे नीट समजून घेतले आहे।
Verse 11
गाणपत्यं कथं प्राप शंभोः परमतेजसः । सोंधको धन्य एवाति यो वभूव गणेश्वरः
परम तेजस्वी शंभूच्या कृपेने सोंधकाने गणपतीपद कसे प्राप्त केले? खरोखर सोंधकच परम धन्य, कारण तो गणांचा ईश्वर झाला।
Verse 12
ब्रह्मोवाच । व्यासस्य चैतद्वचनं निशम्य प्रोवाच स ब्रह्मसुतस्तदानीम् । महेश्वरोतीः परमाप्तलक्ष्मीस्संश्रोतुकामं जनकं शुकस्य
ब्रह्मा म्हणाले—व्यासांचे वचन ऐकून ब्रह्मपुत्राने त्या क्षणी शुकाच्या पित्याला सांगितले; तो महेश्वराच्या परम कल्याणकारी कथांचे श्रवण करण्यास उत्सुक होता, ज्या परम सौभाग्य व सिद्धी देतात।
Verse 13
सनत्कुमार उवाच । पुराऽऽगतो भक्तकृपाकरोऽसौ कैलासतश्शैलसुता गणाढ्यः । विहर्तुकामः किल काशिका वै स्वशैलतो निर्जरचक्रवती
सनत्कुमार म्हणाले—पूर्वी भक्तांवर कृपा करणारी शैलसुता (पार्वती) कैलासाहून आली. गणांनी परिपूर्ण ती विहाराची इच्छा धरून, देवसमूहासह, आपल्या पर्वतावरून निघून काशिकेस गेली।
Verse 14
स राजधानीं च विधाय तस्यां चक्रं परोतीः सुखदा जनानाम् । तद्रक्षकं भैरवनामवीरं कृत्वा समं शैलजयाहि बह्वीः
मग त्याने तेथे राजधानी स्थापन केली आणि जनांना सुख देणारे रक्षणार्थ पवित्र चक्र निर्माण केले. ‘भैरव’ नावाच्या वीराला त्याचा रक्षक नेमून, शैलजा (पार्वती)सह तो पुढे अनेक कार्यांसाठी निघाला।
Verse 15
स एकदा मंदरनामधेयं गतो नगे तद्वरसुप्रभावात् । तत्रापि मानागणवीरमुख्यैश्शिवासमेतो विजहार भूरि
एकदा त्या वराच्या उत्तम प्रभावाने तो मंदर नावाच्या पर्वतावर गेला. तिथेही शिवासह आणि आपल्या गणांच्या वीरमुख्यांसोबत तो फार विहार करू लागला।
Verse 16
पूर्वे दिशो मन्दर शैलसंस्था कपर्द्दिनश्चंडपराकमस्य । चक्रे ततो नेत्रनिमीलनं तु सा पार्वती नर्मयुतं सलीलम्
पूर्व दिशेस मंदर पर्वतावर स्थित पार्वतीने जटाधारी, प्रचंड पराक्रमी शंकराचे नेत्र हसतखेळत, कोमल क्रीडेतून मिटले।
Verse 17
प्रवालहेमाब्जधृतप्रभाभ्यां कराम्बुजाभ्यां निमिमील नेत्रे । हरस्य नेत्रेषु निमीलितेषु क्षणेन जातः सुमहांधकारः
प्रवाल, सुवर्ण व कमळासारख्या प्रभेने उजळलेल्या कमलहस्तांनी पार्वतीने हराचे नेत्र मिटले; आणि हराचे नेत्र बंद होताच क्षणात घोर महान अंधार पसरला।
Verse 18
तत्स्पर्शयोगाच्च महेश्वरस्य करौ च तस्याः स्खलितं मदांभः । शंभोर्ललाटे क्षणवह्नितप्तो विनिर्गतो भूरिजलस्य बिन्दुः
महेश्वराच्या स्पर्शयोगाने तिच्या हातांतील मदासारखा ओलसर रस स्खलित झाला; शंभूच्या ललाटावर लागताच तो बिंदू क्षणात अग्नितप्त होऊन, विपुल जलातून निघालेल्या एका थेंबासारखा फुटून बाहेर आला।
Verse 19
गर्भो बभूवाथ करालवक्त्रो भयंकरः क्रोधपरः कृतघ्नः । अन्धो विरूपी जटिलश्च कृष्णो नरेतरो वैकृतिकस्सुरोमा
तेव्हा क्रोधाच्या गर्भासारखा एक जीव उत्पन्न झाला—कराळ मुखाचा, भयंकर, क्रोधपरायण व कृतघ्न। तो आंधळा, विरूप, जटाधारी व कृष्णवर्ण; मनुष्य नव्हे, विकृत रौएदार राक्षसासारखा होता।
Verse 20
गायन्हसन्प्ररुदन्नृत्यमानो विलेलिहानो घरघोरघोषः । जातेन तेनाद्भुतदर्शनेन गौरीं भवोऽसौ स्मितपूर्वमाह
तो गात, हसत, मग रडत नाचत राहिला; ओठ चाटीत भयंकर, घनघोर गर्जना करीत राहिला. ते अद्भुत दृश्य पाहून भगवान् भव (शिव) प्रथम स्मित केले आणि मग गौरी (पार्वती)ला म्हणाले.
Verse 21
श्रीमहेश उवाच । निमील्य नेत्राणि कृतं च कर्म बिभेषि साऽस्माद्दयिते कथं त्वम् । गौरी हरात्तद्वचनं निशम्य विहस्यमाना प्रमुमोच नेत्रे
श्रीमहेश म्हणाले—प्रिये, डोळे मिटून ते कर्म करूनही आता तू माझ्यापासून का भितेस? हराचे वचन ऐकून गौरी हसत-हसत डोळे उघडू लागली।
Verse 22
जाते प्रकाशे सति घोररूपो जातोंधकारादपि नेत्रहीनः । तादृग्विधं तं च निरीक्ष्य भूतं पप्रच्छ गौरी पुरुषं महेशम्
प्रकाश होताच एक घोररूप प्राणी प्रकट झाला—अंधकारातून जन्मलेला, तरीही नेत्रहीन। असा भूत पाहून गौरीने परमपुरुष महेशाला त्याविषयी विचारले।
Verse 23
गौर्य्युवाच । कोयं विरूपो भगवन्हि जातो नावग्रतो घोरभयंकरश्च । वदस्व सत्यं मम किं निमित्तं सृष्टोऽथ वा केन च कस्य पुत्रः
गौरी म्हणाली—हे भगवन्, हा विरूप, घोर व भयावह दर्शन असलेला कोण उत्पन्न झाला आहे? सत्य सांगा—माझ्या कोणत्या निमित्ताने याची सृष्टी झाली? याला कोणी उत्पन्न केले आणि हा कोणाचा पुत्र?
Verse 24
सनत्कुमार उवाच । श्रुत्वा हरस्तद्वचनं प्रियाया लीलाकरस्सृष्टिकृतोंऽधरूपाम् । लीलाकरायास्त्रिजगज्जनन्या विहस्य किंचिद्भगवानुवाच
सनत्कुमार म्हणाले—प्रियाच्या वचनांना ऐकून, जी लीलार्थ सृष्टिकर्त्री रूप धारण करणारी त्रिजगज्जननी होती, त्या देवीकडे पाहून भगवान हर किंचित् हसले आणि बोलले।
Verse 25
महेश उवाच । शृण्वंबिके ह्यद्भुतवृत्तकारे उत्पन्न एषोऽद्भुतचण्डवीर्यः । निमीलिते चक्षुषि मे भवत्या स स्वेदजो मेंधकनामधेयः
महेश म्हणाले—हे अंबिके, अद्भुत वृत्त घडविणारी! हा अद्भुत व प्रचंड वीर्यवान उत्पन्न झाला आहे. तुझ्यामुळे माझे नेत्र निमीलित होताच तो माझ्या स्वेदातून जन्मला; त्याचे नाव मेण्डक आहे.
Verse 26
त्वं चास्य कर्तास्ययथानुरूपं त्वया ससख्या दयया गणेभ्यः । स रक्षितव्यस्त्व यि तं हि वैकं विचार्य बुद्ध्या करणीयमार्ये
तूच याची कर्त्री आहेस, प्रसंगास अनुरूप असेच तू केलेस; आणि गणांप्रती तुझ्या सख्य व दयेने हा एकटाच तुझ्याचकडून रक्षित व्हावा. हे आर्ये, बुद्धीने विचार करून जे कर्तव्य ते कर—याला आपलाच समजून जप.
Verse 27
सनत्कुमार उवाच । गौरी ततो भृत्यवचो निशम्य कारुण्यभावात्सहिता सखीभिः । नानाप्रकारैर्बहुभिर्ह्युपायैश्चकार रक्षां स्वसुतस्य यद्वत्
सनत्कुमार म्हणाले—मग गौरीने सेवकांचे वचन ऐकून, करुणाभावाने, सख्यांसह आपल्या पुत्राच्या रक्षणाची व्यवस्था केली. अनेक प्रकारच्या बहु उपायांनी तिने ते केले—जशी माता करते.
Verse 28
कालेऽथ तस्मिञ्शिशिरे प्रयातो हिरण्यनेत्रस्त्वथ पुत्रकामः । स्वज्येष्ठबंधोस्तनयप्रतानं संवीक्ष्य चासीत्प्रियया नियुक्तः
मग शिशिर ऋतूत हिरण्यनेत्र पुत्रकामनेने निघाला. ज्येष्ठ भावाच्या संततीचा विस्तार पाहून, तो आपल्या प्रिय पत्नीने प्रेरित झाला.
Verse 29
अरण्यमाश्रित्य तपश्चकारासुरस्तदा कश्यपजस्सुतार्थम् । काष्ठोपमोऽसौ जितरोषदोषस्संदर्शनार्थं तु महेश्वरस्य
तेव्हा त्या असुराने कश्यपवंशज पुत्रप्राप्तीसाठी अरण्यात आश्रय घेऊन तप केले. तो काष्ठासारखा स्थिर झाला, क्रोधदोष जिंकून, केवळ महेश्वरदर्शनासाठी त्या तपात प्रवृत्त झाला.
Verse 30
तुष्टः पिनाकी तपसास्य सम्यग्वरप्रदानाय ययौ द्विजेन्द्र । तत्स्थानमासाद्य वृषध्वजोऽसौ जगाद दैत्यप्रवरं महेशः
त्याच्या कठोर तपस्येने प्रसन्न होऊन पिनाकी (भगवान् शिव) वर देण्यासाठी तेथे गेले, हे द्विजश्रेष्ठ। त्या स्थानी पोहोचून वृषध्वज महेशाने त्या दैत्यप्रवरास संबोधिले।
Verse 31
महेश उवाच । हे दैत्यनाथ कुरु नेन्द्रियसंघपातं किमर्थमेतद्व्रतमाश्रितं ते । प्रब्रूहि कामं वरदो भवोऽहं यदिच्छसि त्वं सकलं ददामि
महेश म्हणाले—हे दैत्यनाथ, इंद्रियसमूहाचा नाश करू नकोस। कोणत्या हेतूने तू हे व्रत स्वीकारले आहेस? मनातील इच्छा सांग. मी भव, वरदाता आहे—तुला जे हवे ते सर्व पूर्ण देईन।
Verse 32
सनत्कुमार उवाच । सरस्यमाकर्ण्य महेशवाक्यं ह्यतिप्रसन्नः कनकाक्षदैत्यः । कृतांजलिर्नम्रशिरा उवाच स्तुत्या च नत्वा विविधं गिरीशम्
सनत्कुमार म्हणाले—महेशाची मधुर वाणी ऐकून कनकाक्ष दैत्य अत्यंत प्रसन्न झाला। हात जोडून, शिर नमवून, गिरीशाला विविध स्तुती व नमस्कार करून तो बोलला।
Verse 33
हिरण्याक्ष उवाच । पुत्रस्तु मे चन्द्रललाट नास्ति सुवीर्यवान्दैत्यकुलानुरूपी । तदर्थमेतद्व्रतमास्थितोऽहं तं देहि देवेश सुवीर्यवंतम्
हिरण्याक्ष म्हणाला—हे चंद्रललाट, माझा दैत्यकुलास अनुरूप असा महापराक्रमी पुत्र नाही. याच कारणासाठी मी हे व्रत आचरले आहे. म्हणून, हे देवेश, मला अतिवीर पुत्र द्या।
Verse 34
यस्माच्च मद्भ्रातुरनंतवीर्याः प्रह्लादपूर्वा अपि पंचपुत्राः । ममेह नास्तीति गतान्वयोऽहं को मामकं राज्यमिदं बुभूषेत्
कारण माझ्या भावाला प्रह्लादापासून सुरू होणारे अनंत पराक्रमाचे पाच पुत्र आहेत। पण माझा येथे वंशच संपला आहे—माझा कोणी नाही। मग माझे हे राज्य कोण भोगू इच्छील?
Verse 35
राज्यं परस्य स्वबलेन हृत्वा भुंक्तेऽथवा स्वं पितुरेव दृष्टम् । च प्रोच्यते पुत्र इह त्वमुत्र पुत्री स तेनापिभवेत्पितासौ
जो आपल्या बळावर परक्याचे राज्य हिरावून त्याचा उपभोग घेतो, किंवा पित्याच्या दृष्टीने स्वतःच्या अधिकाराचाही उपभोग घेतो, तो इहलोकी व परलोकी ‘पुत्र’ म्हणून ओळखला जातो। त्याच अर्थाने कन्याही पुत्रवत् मानली जाते, आणि पिता तिचा पिता (वंशाधिकाराचा स्रोत) ठरतो।
Verse 36
ऊर्द्ध्वं गतिः पुत्रवतां निरुक्ता मनीषिभिर्धर्मभृतां वरिष्ठैः । सर्वाणि भूतानि तदर्थमेवमतः प्रवर्तेत पशून् स्वतेजसः
धर्मधारण करणाऱ्या श्रेष्ठ मनीषींनी सांगितले आहे की ज्यांना योग्य संतती (पुत्रवत्) असते त्यांची गती ऊर्ध्व, उच्च होते। सर्व प्राणी त्या हेतूसाठीच आहेत; म्हणून आपल्या तेजाने (आध्यात्मिक बळाने) पशू व आश्रितांना सन्मार्गी लावून त्यांचे योग्य पालन-रक्षण करावे।
Verse 37
निरन्वयस्याथ न संति लोकास्तदर्थमिच्छंति जनाः सुरेभ्यः । सदा समाराध्य सुरात्रिपंकजं याचंत इत्थं सुतमेकमेव
ज्याचा वंशपरंपरा नाही, त्याच्यासाठी स्थिर ‘लोक’—नाव व पदाची सातत्य—असत नाही असे म्हणतात। म्हणून लोक त्या हेतूसाठी देवांकडे याचना करतात। देवांनी सदैव आराध्य, कमळसदृश त्रिपुरारि प्रभूची नित्य उपासना करून ते एकच मागतात—एक पुत्र।
Verse 38
सनत्कुमार उवाच । एतद्भवस्तद्वचनं निशम्य कृपाकरो दैत्यनृपस्य तुष्टः । तमाह दैत्यातप नास्ति पुत्रस्त्वद्वीर्यजः किंतु ददामि पुत्रम्
सनत्कुमार म्हणाले—भव (भगवान शिव) यांचे हे वचन ऐकून करुणामय प्रभू दानवराजावर प्रसन्न झाले। त्यांनी त्याला म्हटले—“हे दैत्यतप! तुझ्या स्वतःच्या वीर्यापासून पुत्र होणार नाही; तरीही मी तुला पुत्र देतो.”
Verse 39
ममात्मजं त्वंधकनामधेयं त्वत्तुल्यवीर्यं त्वपराजितं च । वृणीष्व पुत्रं सकलं विहाय दुःखं प्रतीच्छस्व सुतं त्वमेव
“माझ्या आत्मजाला स्वीकार कर—त्याचे नाव अंधक; तो तुझ्यासारखा पराक्रमी आणि अजिंक्य आहे। सर्व दुःख टाकून देऊन त्याला पुत्र म्हणून निवड; हा पुत्र स्वीकार—होय, तूच त्याला आपला पुत्र मानून घे।”
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्येवमुक्त्वा प्रददौ स तस्मै हिरण्यनेत्राय सुतं प्रसन्नः । हरस्तु गौर्य्या सहितो महात्मा भूतादिनाथस्त्रिपुरारिरुग्रः
सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून तो प्रसन्न होऊन हिरण्यनेत्राला पुत्र प्रदान करू लागला. आणि गौरीसहित महात्मा हर—भूतांचा आदिनाथ, त्रिपुरारि, उग्र—यांनी तो वर सिद्ध केला.
Verse 41
नतो हरात्प्राप्य सुतं स दैत्यः प्रदक्षिणीकृत्य यथाक्रमेण । स्तोत्रैरनेकैरभिपूज्य रुद्रं तुष्टस्स्वराज्यं गतवान्महात्मा
त्या दैत्याने हराला नमस्कार करून पुत्र प्राप्त केला आणि यथाक्रम प्रदक्षिणा केली. अनेक स्तोत्रांनी रुद्राची पूजा करून तृप्त होऊन तो महात्मा आपल्या राज्यात परत गेला.
Verse 42
ततस्तु पुत्रं गिरिशादवाप्य रसातलं चंडपराक्रमस्तु । इमां धरित्रीमनयत्स्वदेशं दैत्यो विजित्वा त्रिदशानशेषान्
नंतर तो चंड पराक्रमी दैत्य गिरिशाकडून पुत्र मिळवून रसातळात गेला. सर्व देवांना पूर्णपणे जिंकून त्याने ही पृथ्वीही उचलून आपल्या देशात नेली.
Verse 43
ततस्तु देवेर्मुनिभिश्च सिद्धैः सर्वात्मकं यज्ञमयं करालम् । वाराहमाश्रित्य वपुः प्रधानमाराधितो विष्णुरनंतवीर्यः
मग देवांनी मुनी व सिद्धांसह सर्वात्मा, यज्ञमय, कराळ वराह-रूप धारण करणाऱ्या अनंतवीर्य विष्णूची आराधना केली. त्यांनी प्रधान देह प्रकट करून विधिपूर्वक प्रसन्न झाले.
Verse 44
घोणाप्रहारैर्विविधैर्धरित्रीं विदार्य पातालतलं प्रविश्य । तुंडेन दैत्याञ्शतशो विचूर्ण्य दंष्ट्राभिरग्र्याभि अखंडिताभिः
घोणाच्या विविध प्रहारांनी त्याने धरित्री विदीर्ण करून पाताळतलात प्रवेश केला. तेथे तुंडाने शेकडो दैत्यांना चूर्ण केले आणि अखंड अग्रदंष्ट्रांनी त्यांना पुन्हा पुन्हा फोडून टाकले.
Verse 45
पादप्रहारैरशनिप्रकाशैरुन्मथ्य सैन्यानि निशाचराणाम् । मार्तंडकोटिप्रतिमेन पश्चात्सुदर्शनेनाद्भुतचंडतेजाः
वज्रासारख्या प्रकाशमान पादप्रहारांनी त्याने निशाचरांची सैन्ये उन्मथित करून चुरडून टाकली. नंतर कोटि सूर्यांसारख्या अद्भुत प्रचंड तेजस्वी सुदर्शनचक्राने त्यांना पाडले.
Verse 46
हिरण्यनेत्रस्य शिरो ज्वलंतं चिच्छेद दैत्यांश्च ददाह दुष्टान् । ततः प्रहृष्टो दितिजेन्द्रराजं स्वमंधकं तत्र स चाभ्यषिंचत्
त्याने हिरण्यनेत्राचे ज्वलंत शिर छेदले आणि दुष्ट दैत्यांना दग्ध केले. मग हर्षित होऊन त्याने तेथेच आपल्या अंधकाचा दैत्यांचा राजा म्हणून अभिषेक केला.
Verse 47
स्वस्थानमागत्य ततो धरित्रीं दृष्ट्वांकुरेणोद्धरतः प्रहृष्टः । भूमिं च पातालतलान्महात्मा पुपोष भागं त्वथ पूर्वकं तु
स्वस्थानी परत येऊन अंकुराने उचलली जात असलेली पृथ्वी पाहून तो महात्मा हर्षित झाला. मग पाताळतलांतून भूमी वर उचलून त्याने तिचे पोषण केले आणि तिचा भाग पूर्ववत् पुन्हा स्थिर केला.
Verse 48
देवैस्समस्तैर्मुनिभिःप्रहृष्टै रभिषुतः पद्मभुवा च तेन । ययौ स्वलोकं हरिरुग्रकायो वराहरूपस्तु सुकार्यकर्ता
समस्त देव व हर्षित मुनी यांनी स्तुती करून सन्मानित केलेला आणि पद्मभू (ब्रह्मा) यांनी विधिवत् अभिषिक्त केलेला, सुकार्यकर्ता वराहरूप उग्रकाय हरि आपल्या स्वलोकास गेला.
Verse 49
हिरण्यनेत्रेऽथ हतेऽसुरेशे वराहरूपेण सुरेण देवाः । देवास्समस्ता मुनयश्च सर्वे परे च जीवास्सुखिनो बभूवुः
वराहरूप धारण करणाऱ्या दिव्य देवाने असुरेश हिरण्यनेत्राचा वध केला तेव्हा सर्व देव, सर्व मुनि आणि इतर जीवही सुखी व शांत झाले.
Frequently Asked Questions
The chapter primarily frames the transition from earlier slayings (Śaṅkhacūḍa, Jalaṃdhara) to the Andhaka cycle by introducing Vyāsa’s formal inquiry into Andhaka’s origin and status.
It emphasizes ‘rahasya’ as devotional epistemology: true understanding of Śiva’s līlā and governance is accessed through guru/sage-prasāda and reverent listening, not mere narrative curiosity.
Śiva is highlighted through epithets—Śaśimauli, Vṛṣabhadhvaja, Śambhu, Maheśa—stressing his auspiciousness, sovereignty, and role as protector and delight of devotees.