शिवशङ्खचूडयुद्धवर्णनम् / Description of the Battle between Śiva and Śaṅkhacūḍa

Verse 1

व्यास उवाच । श्रुत्वा काल्युक्तमीशानो किं चकार किमुक्तवान् । तत्त्वं वद महाप्राज्ञ परं कौतूहलं मम

व्यास म्हणाले—कालीचे वचन ऐकून ईशान (भगवान शिव) यांनी काय केले आणि काय म्हटले? हे महाप्राज्ञ, सत्य सांगा; माझे कुतूहल फार आहे।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । काल्युक्तं वचनं श्रुत्वा शंकरः परमेश्वरः । महालीलाकरश्शंभुर्जहासाश्वासयञ्च ताम्

सनत्कुमार म्हणाले—कालीचे सुयोग्य वचन ऐकून शंकर परमेश्वर, महालीला करणारे शंभू, हसले आणि तिला धीर दिला।

Verse 3

व्योमवाणीं समाकर्ण्य तत्त्वज्ञानविशारदः । ययौ स्वयं च समरे स्वगणैस्सह शंकरः

व्योमवाणी ऐकून, तत्त्वज्ञानात पारंगत शंकर स्वगणांसह स्वतः रणभूमीकडे गेला।

Verse 4

महावृषभमारूढो वीरभद्रादिसंयुतः । भैरवैः क्षेत्रपालैश्च स्वसमानैस्समन्वितः

महावृषभावर आरूढ होऊन, वीरभद्रादी वीर सेवकांसह, भैरव व क्षेत्रपालांनी वेढलेला—पराक्रमात त्याच्यासमान।

Verse 5

रणं प्राप्तो महेशश्च वीररूपं विधाय च । विरराजाधिकं तत्र रुद्रो मूर्त इवांतकः

महेश रणांगणात आले आणि वीररूप धारण केले. तेथे रुद्र अपार तेजाने विराजमान झाले—जणू साक्षात् अंतक (मृत्यू) मूर्तिमान झाला.

Verse 6

शंखचूडश्शिवं दृष्ट्वा विमानादवरुह्य सः । ननाम परया भक्त्या शिरसा दंडवद्भुवि

शिवांना पाहून शंखचूड विमानातून उतरला. त्याने परम भक्तीने भूमीवर दंडवत् होऊन, मस्तक जमिनीवर ठेवून प्रणाम केला.

Verse 7

तं प्रणम्य तु योगेन विमानमारुरोह सः । तूर्णं चकार सन्नाहं धनुर्जग्राह सेषुकम्

त्याला प्रणाम करून तो योगबलाने विमानावर आरूढ झाला. त्वरित त्याने सन्नाह (कवच) परिधान केला आणि तुणीरासह धनुष्य उचलले.

Verse 8

शिवदानवयोर्युद्धं शतमब्दं बभूव ह । बाणवर्षमिवोग्रं तद्वर्षतोर्मोघयोस्तदा

भगवान् शिव आणि दानव यांच्यातील युद्ध शंभर वर्षे चालले. त्या वेळी बाणांचा उग्र वर्षाव झाला, पण दोन्ही बाजूंना तो निष्फळ ठरला.

Verse 9

शंखचूडो महावीरश्शरांश्चिक्षेप दारुणान् । चिच्छेद शंकरस्तान्वै लीलया स्वशरोत्करैः

महावीर शंखचूडाने दारुण बाणांचे झोत सोडले; पण शंकरांनी आपल्या बाणवृष्टीने ते लीलया छेदून टाकले.

Verse 10

तदंगेषु च शस्त्रोघैस्ताडयामास कोपतः । महारुद्रो विरूपाक्षो दुष्टदण्डस्सतां गति

तेव्हा क्रोधाने महारुद्र—विरूपाक्ष—यांनी शस्त्रवृष्टीने त्याच्या अंगांवर प्रहार केला. तो दुष्टांचा दंडकर्ता आणि सज्जनांची परम गती आहे.

Verse 11

दानवो निशितं खड्गं चर्म चादाय वेगवान् । वृषं जघान शिरसि शिवस्य वरवाहनम्

वेगवान दानवाने तीक्ष्ण खड्ग व ढाल घेऊन, शिवाच्या श्रेष्ठ वाहन वृषभाच्या मस्तकावर प्रहार केला.

Verse 12

ताडिते वाहने रुद्रस्तं क्षुरप्रेण लीलया । खड्गं चिच्छेद तस्याशु चर्म चापि महोज्ज्वलम्

वाहनावर आघात होताच रुद्रांनी लीलया क्षुरधार बाणाने त्या शत्रूची तलवार ताबडतोब छेदली आणि क्षणातच तेजस्वी ढालही फाडून टाकली।

Verse 13

छिन्नेऽसौ चर्मणि तदा शक्तिं चिक्षेप सोऽसुरः । द्विधा चक्रे स्वबाणेन हरस्तां संमुखागताम्

ढाल छिन्न होताच त्या असुराने शक्ती फेकली; समोर येणारी ती शक्ती हराने (शिवाने) आपल्या बाणाने दोन तुकडे केली।

Verse 14

कोपाध्मातश्शंखचूडश्चक्रं चिक्षेप दानवः । मुष्टिपातेन तच्चाप्यचूर्णयत्सहसा हरः

क्रोधाने फुगलेला दानव शंखचूडाने चक्र फेकले; पण हराने (भगवान शिवाने) सहसा मुष्टिपाताने ते चूर्ण केले।

Verse 15

गदामाविध्य तरसा संचिक्षेप हरं प्रति । शंभुना सापि सहसा भिन्ना भस्मत्वमागता

त्याने गदा वेगाने फिरवून हराकडे फेकली; पण शंभूने ती तत्क्षणी फोडली आणि ती भस्म झाली.

Verse 16

ततः परशुमादाय हस्तेन दानवेश्वरः । धावति स्म हरं वेगाच्छंखचूडः क्रुधाकुलः

मग दानवेश्वर शंखचूडाने हातात परशु घेतला आणि क्रोधाने व्याकुळ होऊन वेगाने हराकडे धाव घेतली.

Verse 17

समाहृत्य स्वबाणौघैरपातयत शंकरः । द्रुतं परशुहस्तं तं भूतले लीलयासुरम्

स्वबाणांच्या प्रचंड वर्षावाने शंकरांनी त्या परशुधारी असुराला क्षणात भूमीवर पाडले; जणू ही सर्व लीला असावी।

Verse 18

ततः क्षणेन संप्राप्य संज्ञामारुह्य सद्रथम् । धृतदिव्यायुधशरो बभौ व्याप्याखिलं नभः

मग क्षणात शुद्धीवर येऊन तो उत्तम रथावर आरूढ झाला; दिव्य आयुधे व बाण धारण करून तो अखिल नभ व्यापून तेजस्वी भासला।

Verse 19

आयांतं तं निरीक्ष्यैव डमरुध्वनि मादरात् । चकार ज्यारवं चापि धनुषो दुस्सहं हर

तो पुढे येताना पाहताच हरांनी आदराने डमरूचा नाद केला; आणि धनुष्याची प्रत्यंचा अशी दुस्सह गर्जना करून वाजविली की अंगावर शहारे आले।

Verse 20

पूरयामास ककुभः शृंगनादेन च प्रभुः । स्वयं जगर्ज गिरिशस्त्रासयन्नसुरांस्तदा

तेव्हा प्रभूंनी शृंगनादाने सर्व दिशा भरून टाकल्या; आणि गिरिशाने स्वतः गर्जना करून त्या वेळी असुरांना भयभीत केले।

Verse 21

त्याजितेभ महागर्वैर्महानादैर्वृषेश्वरः । पूरयामास सहसा खं गां वसुदिशस्तथा

मग वृषेश्वर—वृषभध्वज भगवान् शिव—यांनी महागर्वयुक्त त्या प्रचंड नादांनी सहसा आकाश, पृथ्वी व सर्व दिशा भरून टाकल्या।

Verse 22

महाकालस्समुत्पत्या ताडयद्गां तथा नभः । कराभ्यां तन्निनादेन क्षिप्ता आसन्पुरारवाः

महाकाळ उठून दोन्ही हातांनी पृथ्वी व आकाशावर प्रहार करू लागले; त्या प्रहाराच्या निनादाने प्राचीन पुर-शत्रू उडून गेले।

Verse 23

अट्टाट्टहासमशिवं क्षेत्रपालश्चकार ह । भैरवोऽपि महानादं स चकार महाहवे

त्या महाहव्यात क्षेत्रपालाने अशिव असा भयंकर अट्टहास केला; आणि भैरवानेही रणांगणात प्रचंड नाद केला।

Verse 24

महाकोलाहलो जातो रणमध्ये भयंकरः । वीरशब्दो बभूवाथ गणमध्ये समंततः

रणाच्या मध्यभागी भयंकर असा महाकोलाहल झाला; आणि मग गणांमध्ये सर्वत्र ‘वीर! वीर!’ असा वीरशब्द घुमू लागला।

Verse 25

संत्रेसुर्दानवास्सर्वे तैश्शब्दैर्भयदैः खरैः । चुकोपातीव तच्छ्रुत्वा दानवेन्द्रो महाबलः

त्या कठोर, भयदायक शब्दांनी सर्व दानव थरथर कापले. ते ऐकून महाबली दानवेन्द्र असा संतापला की जणू क्षणातच फुटून पडेल।

Verse 26

तिष्ठतिष्ठेति दुष्टात्मन्व्याजहार यदा हरः । देवैर्गणैश्च तैः शीघ्रमुक्तं जय जयेति च

जेव्हा हर (भगवान शिव) म्हणाले—“थांब, थांब, अरे दुष्टात्म्या!” तेव्हा देव आणि गणांनी तत्क्षणी “जय जय” असा जयघोष केला।

Verse 27

अथागत्य स दंभस्य तनयस्सुप्रतापवान् । शक्तिं चिक्षेप रुद्राय ज्वालामालातिभीषणाम्

मग दंभाचा अत्यंत प्रतापवान पुत्र पुढे येऊन ज्वालामालांनी अतिभीषण अशी शक्ती (भाला) रुद्रावर फेकली।

Verse 28

वह्निकूटप्रभा यांती क्षेत्रपालेन सत्वरम् । निरस्तागत्य साजौ वै मुखोत्पन्नमहोल्कया

अग्निकूटासारखी तेजस्वी ती (शक्ती) क्षेत्रपालाने प्रेरित होऊन वेगाने धावली; पण रणात पुढे जाताच त्याच्या मुखातून उत्पन्न झालेल्या महान अग्निउल्केने ती तत्क्षणी निरस्त झाली।

Verse 29

पुनः प्रववृते युद्धं शिवदानवयोर्महत् । चकंपे धरणी द्यौश्च सनगाब्धिजलाशया

पुन्हा भगवान् शिव आणि दानव यांच्यात महायुद्ध भडकले. पर्वत, समुद्र व जलाशयांसह पृथ्वी व आकाश थरथरले.

Verse 30

दांभिमुक्ताच्छराञ्शंभुश्शरांस्तत्प्रहितान्स च । सहस्रशश्शरैरुग्रैश्चिच्छेद शतशस्तदा

तेव्हा शंभूंनी दांभीने सोडलेले व स्वतःवर चालविलेले बाण, हजारो उग्र बाणांनी शेकडोच्या संख्येने छिन्नभिन्न केले.

Verse 31

ततश्शंभुस्त्रिशूलेन संकुद्धस्तं जघान ह । तत्प्रहारमसह्याशु कौ पपात स मूर्च्छितः

मग शंभू क्रोधाने संतप्त होऊन त्रिशूळाने त्याला घाव घातला. तो असह्य प्रहार न सहन झाल्याने कौ तत्क्षणी मूर्च्छित होऊन पडला.

Verse 32

ततः क्षणेन संप्राप संज्ञां स च तदासुरः । आजघान शरै रुद्रं तान्सर्वानात्तकार्मुकः

मग क्षणात त्या असुराला शुद्ध आली. धनुष्य उचलून त्याने रुद्रावर आणि त्या सर्वांवर बाणांच्या वर्षावाने प्रहार केला.

Verse 33

बाहूनागयुतं कृत्वा छादयामास शंकरम् । चक्रायुतेन सहसा शंखचूडः प्रतापवान्

तेव्हा प्रतापवान शंखचूडाने सहसा भुजा व नागांचे समूह एकवटून, असंख्य चक्रांसह सर्व बाजूंनी शंकराला झाकून टाकले।

Verse 34

ततो दुर्गापतिः क्रुद्धो रुद्रो दुर्गार्तिनाशनः । तानि चक्राणि चिच्छेद स्वशरैरुत्तमै द्रुतम्

मग दुर्गापती, दुर्गेचे दुःख नाशणारे रुद्र क्रुद्ध झाले आणि आपल्या उत्तम बाणांनी ती चक्रे त्वरेने तुकडे तुकडे केली।

Verse 35

ततो वेगेन सहसा गदामादाय दानवः । अभ्यधावत वै हंतुं बहुसेनावृतो हरम्

मग तो दानव वेगाने अचानक गदा उचलून, मोठ्या सेनेने वेढलेला, हर (शिव) यांना मारण्यासाठी धावून गेला.

Verse 36

गदां चिच्छेद तस्याश्वापततः सोऽसिना हरः । शितधारेण संक्रुद्धो दुष्टगर्वापहारकः

घोड्यावरून उतरत असलेल्या त्या शत्रूची गदा क्रुद्ध हराने तीक्ष्णधार तलवारीने छेदून टाकली; कारण प्रभू दुष्टांचा गर्व हरून घेतात।

Verse 37

छिन्नायां स्वगदायां च चुकोपातीव दानवः । शूलं जग्राह तेजस्वी परेषां दुस्सहं ज्वलत्

आपली गदा छिन्न होताच दानव प्रचंड संतापला; मग तो तेजस्वी, शत्रूंना असह्य असे ज्वलंत त्रिशूळ उचलून धरू लागला।

Verse 38

सुदर्शनं शूलहस्तमायांते दानवेश्वरम् । स्वत्रिशूलेन विव्याध हृदि तं वेगतो हरः

त्रिशूळ हातात घेऊन भयानक तेजाने धावून येणाऱ्या दानवेश्वराला हर (शिव) यांनी वेगाने आपल्या त्रिशुळाने हृदयात भेदले।

Verse 39

त्रिशूलभिन्नहृदयान्निष्क्रांतः पुरुषः परः । तिष्ठतिष्ठेति चोवाच शंखचूडस्य वीर्यवान्

त्रिशुळाने भेदलेल्या शंखचूडाच्या हृदयातून एक परम पुरुष प्रकट झाला; तो पराक्रमी ‘थांबा, थांबा’ असे म्हणत गर्जला।

Verse 40

निष्क्रामतो हि तस्याशु प्रहस्य स्वनवत्ततः । चिच्छेद च शिरो भीम मसिनासोऽपतद्भुवि

तो वेगाने बाहेर येत हसत व प्रचंड गर्जत होता; तेव्हा त्या भीषणाने तलवारीने त्याचे शिर छेदले, आणि छिन्न शिर भूमीवर पडले।

Verse 41

ततः कालीं चखादोग्रं दंष्ट्राक्षुण्णशिरोधरान् । असुरांस्तान् बहून् क्रोधात् प्रसार्य स्वमुखं तदा

मग उग्र कालीने क्रोधाच्या भरात आपले मुख प्रचंड पसरले आणि दाढांनी चिरडलेल्या मान-शिर असलेल्या त्या अनेक असुरांना गिळून टाकले।

Verse 42

क्षेत्रपालश्चखादान्यान्बहून्दैत्यान्क्रुधाकुलः । केचिन्नेशुर्भैरवास्त्रच्छिन्ना भिन्नास्तथापरे

तेव्हा क्रोधाने व्याकुळ झालेल्या क्षेत्रपालानेही इतर अनेक दैत्यांना गिळले। काही भैरवास्त्राने छिन्न होऊन मेले, तर काही तुकडे-तुकडे होऊन नष्ट झाले।

Verse 43

वीरभद्रोऽपरान्धीमान्बहून् क्रोधादनाशयत् । नन्दीश्वरो जघानान्यान्बहूनमरमर्दकान्

क्रोधाने प्रज्ञावान वीरभद्राने विरोधी पक्षातील अनेक योद्ध्यांचा संहार केला. नंदीश्वरानेही देवांना मर्दन करणाऱ्या इतर अनेकांना रणांगणात ठार केले.

Verse 44

एवं बहुगणा वीरास्तदा संनह्य कोपतः । व्यनाशयन्बहून्दैत्यानसुरान् देव मर्दकान्

अशा रीतीने त्या वेळी क्रोधाने सज्ज होऊन अनेक शूर गणांनी देवांना मर्दन करणारे असंख्य दैत्य व असुरांचा नाश केला.