अध्याय ३८ — काली-शंखचूड-युद्धे अस्त्रप्रयोगः (Kālī and Śaṅkhacūḍa: Mantra-Weapons and Surrender in Battle)
या अध्यायात सनत्कुमार रणभूमीवर शक्तीचे भयप्रद व अद्भुत सामर्थ्य वर्णन करतात. देवी काली युद्धक्षेत्रात प्रवेश करून सिंहनाद करते; त्यामुळे दानव मूर्च्छित होतात आणि गण व देवसेना हर्षाने कोलाहल करतात. उग्रदंष्ट्रा, उग्रदंडा, कोटवी इत्यादी उग्र रूपे देवीसह अट्टहास करीत, रणांगणात नृत्य करीत आणि मधु/मध्वीक पान करीत जग हादरविणारी शक्ती प्रकट करतात. शंखचूड कालीसमोर उभा राहतो; देवी प्रलयाग्नीसारखे तेज फेकते, ते तो विष्णुचिन्हित उपायाने रोखतो. मग देवी नारायणास्त्र सोडते; त्याच्या विस्ताराने शंखचूड दंडवत् पडून वारंवार नमस्कार करतो आणि शरणागतीमुळे अस्त्र परत जाते—विनयाने महाविनाशक बल शांत होते हे सूचित होते. पुढे देवी मंत्रपूर्वक ब्रह्मास्त्र टाकते; दानवराज प्रत्यब्रह्मास्त्राने उत्तर देतो. अशा रीतीने युद्ध हे मंत्रनियमाधीन, धर्मसंमत दिव्य शक्तींच्या देवाणघेवाणीचे व नम्रतेच्या नीतिधर्माचे दर्शन घडवते।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । सा च गत्वा हि संग्रामं सिंहनादं चकार ह । देव्याश्च तेन नादेन मूर्च्छामापुश्च दानवाः
सनत्कुमार म्हणाले—ती देवी रणांगणात गेली आणि सिंहनाद केला. त्या देवीच्या नादाने दानव मूर्च्छित होऊन कोसळले.
Verse 2
अट्टाट्टहासमशिवं चकार च पुनः पुनः । तदा पपौ च माध्वीकं ननर्त रणमूर्द्धनि
तो वारंवार घोर व भयावह अट्टहास करू लागला. मग त्याने माध्वीक (मधुमदिरा) प्राशन केली आणि रणांगणाच्या शिखरावर नृत्य केले—रुद्रशक्तीचे भयंकर वैभव प्रकट करत.
Verse 3
उग्रदंष्ट्रा चोग्रदंडा कोटवी च पपौ मधु । अन्याश्च देव्यस्तत्राजौ ननृतुर्मधु संपपुः
उग्रदंष्ट्रा, उग्रदंडा आणि कोटवी यांनी मधु पिले. आणि तेथे रणांगणात इतर देव्या नाचत नाचत पुन्हा पुन्हा मधुपान करीत राहिल्या.
Verse 4
महान् कोलाहलो जातो गणदेवदले तदा । जहृषुर्बहुगर्जंतस्सर्वे सुरगणादयः
तेव्हा गणदेवदळात व देवगणांत महान् कोलाहल माजला. सर्व देवसमूह पुन्हा पुन्हा प्रचंड गर्जना करीत हर्षाने भरून गेले.
Verse 5
दृष्ट्वा कालीं शंखचूडश्शीघ्रमाजौ समाययौ । दानवाश्च भयं प्राप्ता राजा तेभ्योऽभयं ददौ
कालीला पाहताच शंखचूड वेगाने रणांगणात आला. दानव भयभीत झाले; पण त्यांच्या राजाने त्यांना अभय व धैर्य दिले.
Verse 6
काली चिक्षेप वह्निं च प्रलयाग्निशिखोपमम् । राजा जघान तं शीघ्रं वैष्णवांकितलीलया
कालीने प्रलयाग्नीच्या ज्वाळांसारखी दाहक अग्नी फेकली. पण राजाने वैष्णवशक्तीने अंकित अद्भुत लीलाद्वारे ती तत्क्षणी नष्ट केली.
Verse 7
नारायणास्त्रं सा देवी चिक्षेप तदुपर्यरम् । वृद्धिं जगाम तच्छस्त्रं दृष्ट्वा वामं च दानवम्
मग देवीने त्याच्यावर नारायणास्त्र सोडले. समोर दुष्ट दानव दिसताच ते दिव्य शस्त्र वाढत गेले व अधिक प्रबळ झाले.
Verse 8
तं दृष्ट्वा शंखचूडश्च प्रलयाग्निशिखोपमम् । पपात दंडवद्भूमौ प्रणनाम पुनःपुनः
त्याला प्रलयाग्नीच्या ज्वाळेसारखा प्रज्वलित पाहून शंखचूड दंडवत् भूमीवर पडला आणि पुन्हा पुन्हा भक्तिभावाने प्रणाम करू लागला।
Verse 9
निवृत्तिं प्राप तच्छ्स्त्रं दृष्ट्वा नम्रं च दानवम् । ब्रह्मास्त्रमथ सा देवी चिक्षेप मंत्रपूर्वकम्
दानव नम्र झालेला पाहून ते अस्त्र निवृत्त झाले; मग देवीने मंत्रपूर्वक ब्रह्मास्त्र प्रक्षेपिले।
Verse 10
तं दृष्ट्वा प्रज्ज्वलंतं च प्रणम्य भुवि संस्थितः । ब्रह्मास्त्रेण दानवेन्द्रो विनिवारं चकार ह
त्याला तेजाने प्रज्वलित पाहून दानवेंद्र भूमीवर उभा राहून प्रणाम करू लागला; मग ब्रह्मास्त्राने त्यास रोखण्याचा प्रयत्न केला।
Verse 11
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रो धनुराकृष्य रंहसा । चिक्षेप दिव्यान्यस्त्राणि देव्यै वै मंत्रपूर्वकम्
मग क्रुद्ध दानवेंद्राने वेगाने धनुष्य आकृषून, मंत्रपूर्वक देवीवर दिव्य अस्त्रे फेकली।
Verse 12
आहारं समरे चक्रे प्रसार्य मुखमायतम् । जगर्ज साट्टहासं च दानवा भयमाययुः
समरात त्याने लांबट मुख पसरून गिळण्याची तयारी केली; मग अट्टहास करून गर्जना केली, तेव्हा दानव भयभीत झाले।
Verse 13
काल्यै चिक्षेप शक्तिं स शतयोजनमायताम् । देवी दिव्यास्त्रजालेन शतखंडं चकार सा
त्याने कालीवर शंभर योजन लांबी शक्ती फेकली. पण देवीने दिव्य अस्त्रांच्या जाळ्याने ती शंभर तुकड्यांत फोडून टाकली.
Verse 14
स च वैष्णवमस्त्रं च चिक्षेप चंडिकोपरि । माहेश्वरेण काली च विनिवारं चकार सा
त्याने चंडिकेवर वैष्णव अस्त्र सोडले. पण कालीने माहेश्वर शक्तीने ते रोखून निष्फळ केले.
Verse 15
एवं चिरतरं युद्धमन्योन्यं संबभूव ह । प्रेक्षका अभवन्सर्वे देवाश्च दानवा अपि
अशा रीतीने दीर्घकाळ त्यांचे परस्पर युद्ध चालू राहिले. देव आणि दानव—सर्वजण—फक्त प्रेक्षक झाले.
Verse 16
अथ कुद्धा महादेवी काली कालसमा रणे । जग्राह मन्त्रपूतं च शरं पाशुपतं रुषा
मग रणात काळासमान क्रुद्ध झालेल्या महादेवी कालीने मंत्रपूत पाशुपत बाण रागाने उचलला.
Verse 17
क्षेपात्पूर्वं तन्निषेद्धुं वाग्बभूवाशरीरिणी । न क्षिपास्त्रमिदं देवि शंखचूडाय वै रुषा
अस्त्र सोडण्यापूर्वी तिला थांबविण्यासाठी आकाशवाणी झाली—“हे देवी, क्रोधाने शंखचूडावर हे अस्त्र सोडू नकोस.”
Verse 18
मृत्युः पाशुपतान्नास्त्यमोघादपि च चंडिके । शंखचूडस्य वीरस्योपायमन्यं विचारय
हे चंडिके, वीर शंखचूडाचा मृत्यू पाशुपत अस्त्राने होणार नाही, अमोघ शस्त्रानेही नाही. म्हणून दुसरा उपाय विचार कर.
Verse 19
इत्याकर्ण्य भद्रकाली न चिक्षेप तदस्त्रकम् । शतलक्षं दानवानां जघास लीलया क्षुधा
हे ऐकून भद्रकालीने ते अस्त्र टाकले नाही। क्षुधेने प्रेरित होऊन तिने लीलया दानवांचे एक लक्ष जण गिळून टाकले।
Verse 20
अत्तुं जगाम वेगेन शंखचूडं भयंकरी । दिव्यास्त्रेण च रौद्रेण वारयामास दानवः
भयंकर देवी वेगाने शंखचूडाला भक्षण करण्यास धावली; पण त्या दानवाने दिव्य रौद्र अस्त्राने तिला रोखले.
Verse 21
अथ क्रुद्धो दानवेन्द्रः खड्गं चिक्षेप सत्वरम् । ग्रीष्मसूर्योपमं तीक्ष्णधारमत्यंतभीकरम्
मग क्रुद्ध दानवराजाने त्वरेने खड्ग फेकला—तो ग्रीष्मसूर्यासारखा तेजस्वी, अत्यंत तीक्ष्णधार व फार भयानक होता।
Verse 22
सा काली तं समालोक्यायांतं प्रज्वलितं रुषा । प्रसार्य मुखमाहारं चक्रे तस्य च पश्यतः
ती काली त्याला क्रोधाने प्रज्वलित होऊन येताना पाहून, मुख पसरून त्याच्या पाहतापाहता त्याला आपला आहार करून टाकले।
Verse 23
दिव्यान्यस्त्राणि चान्यानि चिच्छेद दानवेश्वरः । प्राप्तानि पूर्वतश्चक्रे शतखंडानि तानि च
दानवांचा अधिपतीने ती दिव्य अस्त्रे व इतर शस्त्रे छेदून टाकली. जी त्याच्याकडे येत होती, ती त्याने तत्क्षणी शंभर तुकड्यांत केली.
Verse 24
पुनरत्तुं महादेवी वेगतस्तं जगाम ह । सर्वसिद्धेश्वरः श्रीमानंतर्धानं चकार सः
त्याला पुन्हा पकडण्यासाठी महादेवी वेगाने त्याच्या मागे गेल्या; पण सर्वसिद्धेश्वर श्रीमान् प्रभूने अंतर्धान केले.
Verse 25
वेगेन मुष्टिना काली तमदृष्ट्वा च दानवम् । बभंज च रथं तस्य जघान किल सारथिम्
तेव्हा कालीने वेगवान मुष्टिप्रहार केला; त्या दानवाकडे न पाहताच। तिने त्याचा रथ चुरडून टाकला आणि खरोखरच त्याचा सारथीही घायाळ करून पाडला।
Verse 26
अथागत्य द्रुतं मायी चक्रं चिक्षेप वेगतः । भद्रकाल्यै शंखचूडः प्रलयाग्निशिखो पमम्
मग मायावी शंखचूड धावून आला आणि प्रचंड वेगाने भद्रकालीकडे चक्र फेकले—ते प्रलयाग्नीच्या ज्वाळेसारखे दाहक होते।
Verse 27
सा देवी तं तदा चक्रं वामहस्तेन लीलया । जग्राह स्वमुखेनैवाहारं चक्रे रुषा द्रुतम्
तेव्हा देवीने डाव्या हाताने सहज लीलया ते चक्र पकडले; आणि क्रोधाच्या वेगाने ते झटपट आपल्या मुखाकडे नेऊन जणू गिळून टाकावे तसे केले।
Verse 28
मुष्ट्या जघान तं देवी महाकोपेन वेगतः । बभ्राम दानवेन्द्रोपि क्षणं मूर्च्छामवाप सः
मग देवीने महाक्रोधाने वेगाने त्याला मुष्टीने प्रहार केला. दानवांचा तो अधिपतीही डगमगला आणि क्षणभर मूर्च्छित झाला.
Verse 29
क्षणेन चेतनां प्राप्य स चोत्तस्थौ प्रतापवान् । न चक्रे बाहु युद्धं च मातृबुद्ध्या तया सह
क्षणात शुद्धीवर येऊन तो प्रतापवान उठून उभा राहिला; पण तिला मातृभावाने पाहून तिच्याशी बाहुयुद्ध केले नाही.
Verse 30
गृहीत्वा दानवं देवी भ्रामयित्वा पुनःपुनः । ऊर्द्ध्वं च प्रापयामास महाकोपेन वेगतः
देवीने दानवाला पकडून पुन्हा पुन्हा फिरवले आणि मग महाक्रोधाने वेगाने त्याला वर फेकून दिले.
Verse 31
उत्पपात च वेगेन शंखचूडः प्रतापवान् । निपत्य च समुत्तस्था प्रणम्य भद्रकालिकाम्
मग प्रतापवान शंखचूड वेगाने उडी मारून उठला. पडून पुन्हा उभा राहिला आणि भद्रकालीला प्रणाम केला.
Verse 32
रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानं सुमनो हरम् । आरुरोह स हृष्टात्मा न भ्रान्तोपि महारणे
रत्नाधिपतीच्या सारापासून निर्मिलेले, मनोहर असे विमान तो हर्षितचित्ताने आरूढ झाला; महायुद्धातही तो भ्रमित झाला नाही।
Verse 33
दानवानां हि क्षतजं सा पपौ कालिका क्षुधा । एतस्मिन्नंतरे तत्र वाग्वभूवाशरीरिणी
क्षुधेमुळे कालिकेने दानवांच्या जखमांतून वाहणारे रक्त प्याले. तेवढ्यात तिथे एक अशरीरी वाणी प्रकट झाली.
Verse 34
लक्षं च दानवेन्द्राणामवशिष्टं रणेऽधुना । उद्धतं गुञ्जतां सार्द्धं ततस्त्वं भुंक्ष्व चेश्वरि
“आताही या रणात दानवराजांचे एक लक्ष उरले आहेत—उद्धट व गर्जना करणारे. म्हणून, हे ईश्वरी, त्यांच्या कोलाहली दलासह त्यांना भक्षण कर (संहार कर).”
Verse 35
संग्रामे दानवेन्द्रं च हंतुं न कुरु मानसम् । अवध्योयं शंखचूडस्तव देवीति निश्चयम्
“रणात दानवराजाला मारण्याचा विचार मनात आणू नकोस. हे देवी, हा शंखचूड तुझ्यासाठी अवध्य आहे—हे निश्चित.”
Verse 36
तच्छुत्वा वचनं देवी निःसृतं व्योममंडलात् । दानवानां बहूनां च मांसं च रुधिरं तथा
व्योममंडलातून निघालेला तो वचन ऐकून देवीने अनेक दानवांचे मांस व रक्त सर्वत्र विखुरलेले पाहिले।
Verse 37
भुक्त्वा पीत्वा भद्रकाली शंकरांतिकमाययौ । उवाच रणवृत्तांतं पौर्वापर्येण सक्रमम्
भोजन-पान करून भद्रकाली शंकराजवळ आली. मग तिने युद्धाचा वृत्तांत आरंभापासून शेवटपर्यंत क्रमाने सांगितला।
Verse 38
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वि० रुद्रसं०पं०युद्धखंडे शंखचूडवधे कालीयुद्धवर्णनं नामाष्टत्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या युद्धखंडात शंखचूडवध प्रसंगातील ‘कालीयुद्धवर्णन’ नावाचा अडतीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
Sanatkumāra narrates a battlefield episode where Kālī confronts Śaṅkhacūḍa; astras such as Nārāyaṇāstra and Brahmāstra are deployed, prompting Śaṅkhacūḍa’s prostration and tactical countermeasures.
The chapter frames astras as mantra-governed cosmic forces and teaches that humility/surrender can cause even catastrophic powers to withdraw, implying an ethical-metaphysical law higher than mere strength.
Kālī is foregrounded as the fierce Devī, alongside attendant fierce goddesses (Ugradaṃṣṭrā, Ugradaṇḍā, Koṭavī), with motifs of roar, laughter, dance, and intoxicant-drinking signaling overwhelming śakti.