शिवदूतेन युद्धनिश्चयः तथा देवदानवयुद्धारम्भः (Śiva’s Envoy and the Commencement of the Deva–Dānava War)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । स दूतस्तत्र गत्वा च शिववाक्यं जगाद ह । सविस्तरं यथार्थं च निश्चयं तस्य तत्त्वतः

सनत्कुमार म्हणाले—तो दूत तेथे जाऊन शिवाचे वचन सांगू लागला; सविस्तर, यथार्थ आणि तत्त्वानुसार शिवाचा निश्चय स्पष्ट केला.

Verse 2

तच्छुत्वा शंखचूडोऽसौ दानवेन्द्रः प्रतापवान् । अंगीचकार सुप्रीत्या रणमेव स दानवः

हे ऐकून प्रतापवान दानवेन्द्र शंखचूडाने अत्यंत आनंदाने युद्धालाच मान्यता दिली.

Verse 3

समारुरोह यानं च सहामात्यैश्च सत्वरः । आदिदेश स्वसैन्यं च युद्धार्थं शंकरेण च

तो मंत्र्यांसह त्वरेने रथावर आरूढ झाला आणि शंकराच्या आज्ञा व अनुमतीने युद्धासाठी आपल्या सैन्याला निघण्याचा आदेश दिला.

Verse 4

शिवस्स्वसैन्यं देवांश्च प्रेरयामास सत्वरः । स्वयमप्यखिलेशोपि सन्नद्धोभूच्च लीलया

शिवाने त्वरेने आपल्या सैन्याला व देवांना प्रेरित केले; आणि स्वतःही—अखिलेश्वर असून—लीलया सन्नद्ध झाला.

Verse 5

युद्धारंभो बभूवाशु नेदुर्वाद्यानि भूरिशः । कोलाहलश्च संजातो वीरशब्दस्तथैव च

युद्धाचा आरंभ त्वरित झाला. असंख्य वाद्ये निनादली; मोठा कोलाहल झाला आणि वीरांचे गर्जनाही उठले.

Verse 6

देवदानवयोर्युद्धं स्परमभून्मुने । धर्मतो युयुधे तत्र देवदानवयोर्गणः

हे मुने, देव व दानव यांच्यात भयंकर युद्ध पेटले. तरीही तेथे देव-दानवांचे गण धर्मानुसार, मर्यादेत राहून लढले.

Verse 7

स्वयं महेन्द्रो युयुधे सार्धं च वृषपर्वणा । भास्करो युयुधे विप्रचित्तिना सह धर्मतः

स्वतः महेंद्र (इंद्र) वृषपर्व्यासह युद्ध करू लागला; आणि भास्कर (सूर्य) विप्रचित्तीसमवेत—दोघेही धर्मयुक्त युद्धनीतीप्रमाणे लढले।

Verse 8

दंभेन सह विष्णुश्च चकार परमं रणम् । कालासुरेण कालश्च गोकर्णेन हुताशनः

विष्णूंनी दंभासह अत्यंत घोर रण केले. काळाने कालासुराशी, आणि हुताशन (अग्नी) गोकर्णाशी युद्ध केले.

Verse 9

कुबेरः कालकेयेन विश्वकर्मा मयेन च । भयंकरेण मृत्युश्च संहारेण यमस्तथा

कुबेराला कालकेयाने, विश्वकर्म्याला मयाने; मृत्युला भयंकऱाने आणि यमाला संहाराने—युद्धात प्रत्येकीने प्रत्येकीला रोखून धरले.

Verse 10

कालम्बिकेन वरुणश्चंचलेन समीरणः । बुधश्च घटपृष्ठेन रक्ताक्षेण शनैश्चरः

वरुण कालम्बिकावर, समीरण चंचलावर; बुध घटपृष्ठावर आणि शनैश्चर रक्ताक्षावर—आपापल्या वाहनांसह त्या युद्धरचनेत उभे राहिले.

Verse 11

जयन्तो रत्नसारेण वसवो वर्चसां गणैः । अश्विनौ दीप्तिमद्भ्यां च धूम्रेण नलकूबरः

जयंत रत्नसारासह पुढे सरसावला. वसु तेजस्वी गणांसह आले. अश्विनीकुमारही दीप्तिमान दलांसह पोहोचले, आणि धूम्रासह नलकूबरही आला.

Verse 12

धुरंधरेण धर्मश्च गणकाक्षेण मंगलः । शोभाकरेण वैश्वानः पिपिटेन च मन्मथः

धुरंधरासह धर्म आला; गणकाक्षासह मंगल आला. शोभाकरासह वैश्वान (अग्नितत्त्व) आला, आणि पिपिटासह मन्मथही उपस्थित झाला.

Verse 13

गोकामुखेन चूर्णेन खड्गनाम्नाऽसुरेण च । धूम्रेण संहलेनापि विश्वेन च प्रतापिना

गोकामुख, चूर्ण, खड्गनामा असुर, धूम्र, संहल आणि प्रतापी विश्व—हेही अन्य महाबली असुर होते; गर्व व रणशक्तीने ते ज्वलंत झाले होते.

Verse 14

पलाशेन द्वादशाऽर्का युयुधुर्धर्मतः परे । असुरैरमरास्सार्द्धं शिवसाहाय्यशालिनः

मग धर्मयुक्त युद्धक्रमात बारा आदित्यांनी पलाश अस्त्राने युद्ध केले. आणि देवगण—भगवान शिवांच्या साहाय्याने युक्त—एकत्र होऊन असुरांविरुद्ध भिडले.

Verse 15

एकादश महारुद्राश्चैकादशभयंकरैः । असुरैर्युयुधुर्वीरैर्मैहाबलपराक्रमैः

त्यानंतर अकरा महारुद्रांनी अकरा भयंकर असुरवीरांशी युद्ध केले—जे महाबल व पराक्रमाने अत्यंत दुर्जेय होते.

Verse 16

महामणिश्च युयुधे चोग्रचंडादिभिस्सह । राहुणा सह चन्द्रश्च जीवः शुक्रेण धर्मतः

महामणी उग्रचंड आदींसह एकत्र युद्ध करू लागला. चंद्र राहूसह, आणि जीव शुक्रासह—धर्मतः आपापल्या पक्षानुसार लढले।

Verse 17

नन्दीश्वरादयस्सर्वे दानवप्रवरैस्सह । युयुधुश्च महायुद्धे नोक्ता विस्तरतः पृथक्

नंदीश्वर आदी शिवगणांचे सर्व नायक दानवप्रवरांसह त्या महायुद्धात लढले; परंतु त्यांच्या लढतींचे स्वतंत्र विस्तृत वर्णन केलेले नाही।

Verse 18

वटमूले तदा शंभुस्तस्थौ काल्याः सुतेन च । सर्वे च युयुधुस्सैन्यसमूहास्सततं मुने

तेव्हा शंभू वटवृक्षाच्या मुळाशी कालीच्या पुत्रासह उभा राहिला. आणि हे मुने, सर्व सैन्यसमूह सतत युद्ध करीत राहिले।

Verse 19

रत्नसिंहासने रम्ये कोटिदानवसंयुतः । उवास शंखचूडश्च रत्नभूषणभूषितः

रत्नभूषणांनी अलंकृत शंखचूड रम्य रत्नसिंहासनावर विराजमान झाला. त्याच्या सभोवती कोट्यवधी दानव-योद्धे परिकरासह उभे होते.

Verse 20

महायुद्धो बभूवाथ देवासुरविमर्दनः । नानायुधानि दिव्यानि चलंतिस्म महामृधे

त्यानंतर देव व असुर—दोघांचेही मर्दन करणारे महायुद्ध पेटले. त्या महासंग्रामात नानाविध दिव्य आयुधे फिरू लागली, हालचाल करू लागली.

Verse 21

गदर्ष्टिपट्टिशाश्चक्रभुशुंडिप्रासमुद्गराः । निस्त्रिंशभल्लपरिघाः शक्त्युन्मुखपरश्वधाः

गदा, दंड, भाले, चक्र, भूशुण्डीचे प्रक्षेप्य, प्रास व मुद्गर; तलवारी, बाण, परिघ, शक्ती आणि उंचावलेले परशु—त्या युद्धात सर्वत्र अशी शस्त्रे झळकत होती.

Verse 22

शरतोमरखड्गाश्च शतघ्न्यश्च सहस्रशः । भिंदिपालादयश्चान्ये वीरहस्तेषु शोभिताः

बाण, तोमर व खड्ग, तसेच हजारो-हजार शतघ्नी; आणि भिंदिपाल इत्यादी अन्य शस्त्रेही वीरांच्या हातात तेजाने शोभत होती.

Verse 23

शिरांसि चिच्छिदुश्चैभिर्वीरास्तत्र महो त्सवाः । वीराणामुभयोश्चैव सैन्ययोर्गर्जतो रणे

त्या रणभूमीत वीर योद्धे जणू महोत्सवात आनंदित होऊन शस्त्रांनी शिरच्छेद करू लागले. दोन्ही बाजूंच्या वीरसेना रणात प्रचंड गर्जना करीत होत्या.

Verse 24

गजास्तुरंगा बहवः स्यन्दनाश्च पदातयः । सारोहवाहा विविधास्तत्रासन् सुविखंडिताः

तेथे अनेक हत्ती-घोडे, रथ आणि पायदळ—त्यांचे सारथी व स्वार तसेच विविध वाहने—युद्धात पूर्णपणे तुकडे-तुकडे झालेले दिसत होते.

Verse 25

निकृत्तबाहूरुकरकटिकर्णयुगांघ्रयः । संछिन्नध्वजबाणासितनुत्र वरभूषणाः

त्यांचे बाहू, मांड्या, हात, कंबर, कानांची जोडी व पाय छाटले गेले; ध्वज, बाण, तलवारी व कवच तुटले—आणि त्यांच्या श्रेष्ठ अलंकारांचाही चुराडा झाला.

Verse 26

समुद्धतकिरीटैश्च शिरोभिस्सह कुंडलैः । संरंभनष्टैरास्तीर्णा बभौ भूः करभोरुभिः

उखडलेल्या किरीटांसह व कुंडलांनी युक्त छिन्न शिरांनी, तसेच रणरोषात तुटलेल्या बलवान उरूंनी पृथ्वी सर्वत्र आच्छादित झाल्यासारखी दिसू लागली।

Verse 27

महाभुजैस्साभरणैस्संछिन्नैस्सायुधैस्तथा । अंगैरन्यैश्च सहसा पटलैर्वा ससारघैः

मग क्षणात आभरणांनी युक्त व शस्त्रधारी छिन्न महाबाहूंचे ढीग, तसेच इतर अवयवही, दाट गुच्छांसारखे पसरत एकत्र कोसळले।

Verse 28

मृधे भटाः प्रधावंतः कबंधान् स्वशिरोक्षिभिः । पश्यंतस्तत्र चोत्पेतुरुद्यतायुधसद्भुजैः

रणात धावणारे भट तेथे स्वतःच्या छिन्न शिर व नेत्रांसह धड पाहू लागले; आणि ते धडही बलवान भुजांनी शस्त्र उंचावून त्याच रणांगणात पुन्हा उडी मारून उठले।

Verse 29

वल्गंतोऽतितरां वीरा युयुधुश्च परस्परम् । शस्त्रास्त्रैर्विविधैस्तत्र महाबलपराक्रमाः

तेथे महाबल व पराक्रमशाली वीर अतिशय आवेशाने उड्या मारत परस्परांशी झुंजले; आणि विविध शस्त्रास्त्रांनी एकमेकांवर घाव घालत राहिले।

Verse 30

केचित्स्वर्णमुखैर्बाणैर्विनिहत्य भटान्मृधे । व्यनदन् वीरसन्नादं सतोया इव तोयदाः

काही वीरांनी सुवर्णमुख बाणांनी रणात भटांना पाडून, वीरगर्जना केली—जशी जलाने भरलेली मेघगर्जना घुमते।

Verse 31

सर्वतश्शरकूटेन वीरस्सरथसारथिम् । वीरं संछादयामास प्रावृट्सूर्यमिवांबुदः

त्या पराक्रमी वीराने सर्व बाजूंनी बाणांचा घनवर्षाव करून रथ व सारथीसह त्या वीराला असा झाकून टाकला, जसा पावसाळ्यात मेघ सूर्याला आच्छादित करतो।

Verse 32

अन्योन्यमभिसंसृत्य युयुधुर्द्वन्द्वयोधिनः । आह्वयंतो विशंतोऽग्रे क्षिपंतो मर्मभिर्मिथः

ते द्वंद्वयोद्धे एकमेकांजवळ येऊन लढू लागले—मोठ्याने ललकारत, अग्रभागी घुसत आणि परस्परांच्या मर्मस्थानी वारंवार घाव घालत राहिले।

Verse 33

सर्वतो वीरसंघाश्च नानाबाहुध्वजायुधाः । व्यदृश्यंत महासंख्ये कुर्वंतः सिंहसंरवम्

त्या महासंग्रामात सर्वत्र वीरांचे संघ दिसू लागले—नानाविध ध्वज व आयुध धारण करून, सिंहगर्जनेसारखा नाद करीत।

Verse 34

महारवान्स्वशंखांश्च विदध्मुर्वै पृथक् पृथक् । वल्गनं चक्रिरे तत्र महावीराः प्रहर्षिताः

महान गर्जनेसह तेथे प्रत्येक महावीराने आपापला शंख वेगवेगळा फुंकला; आणि हर्षाने भरून रणांगणात उत्साहपूर्ण वल्गना केली।

Verse 35

एवं चिरतरं कालं देवदानवयोर्महत् । बभूव युद्धं विकटं करालं वीरहर्षदम्

अशा रीतीने फार दीर्घ काळ देव व दानव यांच्यात महान युद्ध घडत राहिले—विकट, कराळ, अत्यंत उग्र आणि वीरांचा हर्ष वाढविणारे।

Verse 36

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे परस्परयुद्धवर्णनं नाम षट्त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखंडात शंखचूडवध प्रसंगातील ‘परस्परयुद्धवर्णन’ नामक छत्तीसावा अध्याय समाप्त झाला.