शङ्खचूडदूतागमनम् — The Arrival of Śaṅkhacūḍa’s Envoy (and Praise of Śiva)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तत्र स्थित्वा दानवेन्द्रो महान्तं दानवेश्वरम् । दूतं कृत्वा महाविज्ञं प्रेषयामास शंकरम्

सनत्कुमार म्हणाले—तेथे राहून दानवांचा अधिपती दानवांतील एक महान, प्रज्ञावान व विवेकी नरेश दूत म्हणून नेमून शंकर (भगवान शिव) यांच्याकडे पाठवू लागला।

Verse 2

स तत्र गत्वा दूतश्च चन्द्रभालं ददर्श ह । वटमूले समासीनं सूर्यकोटिसमप्रभम्

तेथे जाऊन त्या दूताने चंद्रभालाला पाहिले—वटवृक्षाच्या मुळाशी आसनस्थ, कोटी सूर्यांसारखा तेजस्वी।

Verse 3

कृत्वा योगासनं दृष्ट्या मुद्रायुक्तं च सस्मितम् । शुद्धस्फटिकसंकाशं ज्वलंतं ब्रह्मतेजस

योगासन धारण करून, स्थिर दृष्टि व मुद्रायुक्त, मंद हास्याने युक्त—तो शुद्ध स्फटिकासारखा दीप्त, ब्रह्मतेजाने प्रज्वलित होता।

Verse 4

त्रिशूलपट्टिशधरं व्याघ्रचर्मांबरावृतम् । भक्तमृत्युहरं शांतं गौरीकान्तं त्रिलोचनम्

त्रिशूळ व पट्टिश धारण करणारा, व्याघ्रचर्म-वस्त्राने आवृत; भक्तांचा मृत्यूही हरून नेणारा, शांत, गौरीकांत, त्रिनेत्र महादेव।

Verse 5

तपसां फलदातारं कर्त्तारं सर्वसंपदाम् । आशुतोषं प्रसन्नास्य भक्तानुग्रहकारकम्

तो तपस्यांचे फल देणारा, सर्व संपत्तींचा कर्ता; शीघ्र प्रसन्न होणारा, सदैव प्रसन्नमुख—भक्तांवर अनुग्रह करणारा आशुतोष शिव आहे.

Verse 6

विश्वनाथं विश्वबीजं विश्वरूपं च विश्वजम् । विश्वंभरं विश्वकरं विश्वसंहारकारणम्

मी विश्वनाथाला नमस्कार करतो—तो विश्वबीज, ज्याचे रूपच विश्व आणि जो विश्वरूपाने प्रकटतो; तो जग धारण करणारा, सर्वांचा कर्ता आणि विश्वसंहाराचे कारण आहे.

Verse 7

कारणं कारणानां च नरकार्णवतारणम् । ज्ञानप्रदं ज्ञानबीजं ज्ञानानन्दं सनातनम्

तो कारणांचा कारण, नरकरूपी सागरातून तारून नेणारा आहे. तो मोक्षदायक ज्ञान देणारा, ज्ञानबीज आणि ज्ञानानंदस्वरूप सनातन आहे.

Verse 8

अवरुह्य रथाद् दूतस्तं दृष्ट्वा दानवेश्वरः । शंकरं सकुमारं च शिरसा प्रणनाम सः

रथातून उतरून दूताने, दानवांचा अधिपती पाहून, शंकराला आणि दिव्य कुमाराला (स्कंदाला)ही मस्तक झुकवून प्रणाम केला.

Verse 9

वामतो भद्रकाली च स्कंदं तत्पुरतः स्थितम् । लोकाशिषं ददौ तस्मै काली स्कंदश्च शंकरः

त्याच्या डाव्या बाजूस भद्रकाली उभी होती आणि समोर स्कंद स्थित होता। तेव्हा काली, स्कंद आणि शंकर यांनी त्याला लोकांचे मंगलमय शिवाशीर्वाद प्रदान केले।

Verse 10

अथासौ शंखचूडस्य दूतः परमशास्त्रवित् । उवाच शंकरं नत्वा करौ बद्ध्वा शुभं वचः

मग शंखचूडाचा दूत, जो परम शास्त्रज्ञ होता, शंकराला नमस्कार करून, हात जोडून शुभ वचन बोलला.

Verse 11

दूत उवाच । शंखचूडस्य दूतोऽहं त्वत्सकाशमिहागतः । वर्तते ते किमिच्छाद्य तत्त्वं ब्रूहि महेश्वर

दूत म्हणाला—मी शंखचूडाचा दूत असून तुमच्या सान्निध्यात आलो आहे. हे महेश्वर, आता तुम्ही काय करावयास इच्छिता? सत्य सांगावे.

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा च वचनं शंखचूडस्य शंकरः । प्रसन्नात्मा महादेवो भगवांस्तमुवाच ह

सनत्कुमार म्हणाले—शंखचूडाचे हे वचन ऐकून भगवान महादेव शंकर प्रसन्नचित्त झाले आणि मग त्याला म्हणाले.

Verse 13

महादेव उवाच । शृणु दूत महाप्राज्ञ वचो मम सुखावहम् । कथनीयमिदं तस्मै निर्विवादं विचार्य च

महादेव म्हणाले—हे महाप्राज्ञ दूत, माझे सुख-कल्याणकारी वचन ऐक. नीट विचार करून हे त्याला असे सांग की वादविवाद उरू नये.

Verse 14

विधाता जगतां ब्रह्मा पिता धर्मस्य धर्मवित् । मरीचिस्तस्य पुत्रश्च कश्यपस्तत्सुतः स्मृतः

जगांचा विधाता ब्रह्मा धर्मज्ञ असून धर्माचा पिता म्हणून स्मृत आहे। त्याचा पुत्र मरीचि, आणि मरीचिचा पुत्र कश्यप असा स्मरणात आहे.

Verse 15

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तास्वेका च दनुस्साध्वी तत्सौभाग्यविवर्द्धिनी

मनापासून प्रसन्न होऊन दक्षाने त्याला आपल्या तेरा कन्या अर्पण केल्या. त्यांत साध्वी दनु एक होती, जिने त्याचे सौभाग्य व शुभसमृद्धी वाढविली.

Verse 16

चत्वारस्ते दनोः पुत्रा दानवास्तेजसोल्बणाः । तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः

दनुचे चार पुत्र झाले—तेजाने प्रज्वलित दानव. त्यांत विप्रचित्ती नावाचा एक, महान बल व प्रचंड पराक्रमाने प्रसिद्ध होता.

Verse 17

तत्पुत्रो धार्मिको दंभो दानवेन्द्रो महामतिः । तस्य त्वं तनयः श्रेष्ठो धर्मात्मा दानवेश्वरः

त्याचा पुत्र दंभ नावाचा—धर्माचरणी, दानवांचा महामती अधिपती होता. आणि तू त्याचा श्रेष्ठ पुत्र—धर्मात्मा, दानवेश्वर आहेस.

Verse 18

पुरा त्वं पाषर्दो गोपो गोपेष्वेव च धार्मिकः । अधुना राधिकाशापाज्जातस्त्वं दानवेश्वरः

पूर्वी तू पाषर्द नावाचा गोप होतास, गोपांमध्येही धर्मनिष्ठ. आता राधिकेच्या शापामुळे तू दानवेश्वर म्हणून जन्मला आहेस.

Verse 19

दानवीं योनिमायातस्तत्त्वतो न हि दानवः । निजवृतं पुरा ज्ञात्वा देववैरं त्यजाधुना

तू दानवी योनीत आला असलास, तरी तत्त्वतः तू दानव नाहीस. आपले पूर्ववृत्त जाणून आता देवांशी असलेले वैर त्वरित सोडून दे.

Verse 20

द्रोहं न कुरु तैस्सार्द्धं स्वपदं भुंक्ष्व सादरम् । नाधिकं सविकारं च कुरु राज्यं विचार्य च

त्यांच्याशी द्रोह करू नकोस। आपले योग्य पद आदराने भोग. आणि नीट विचार करून राज्यकारभार कर; अतिरेकीपणा किंवा विकार-रजोगुणजन्य अस्वस्थता ठेवू नकोस.

Verse 21

देहि राज्यं च देवानां मत्प्रीतिं रक्ष दानव । निजराज्ये सुखं तिष्ठ तिष्ठंतु स्वपदे सुराः

हे दानवा! देवांचे राज्य परत दे आणि माझी प्रसन्नता जप. तू आपल्या राज्यात सुखाने राहा; आणि सुर आपापल्या पदावर स्थिर राहोत.

Verse 22

अलं भूतविरोधेन देवद्रोहेण किं पुनः । कुलीनाश्शुद्धकर्माणः सर्वे कश्यपवंशजाः

भूतप्राण्यांशी वैर पुरेसे आहे—मग देवद्रोहाची तर कायच गोष्ट! हे सर्व कश्यपवंशज, कुलीन आणि शुद्धकर्मा आहेत.

Verse 23

यानि कानि च पापानि ब्रह्महत्या दिकानि च । ज्ञातिद्रोहजपापस्य कलां नार्हंति षोडशीम्

ब्रह्महत्या इत्यादी कितीही पापे असली, तरी ज्ञातिद्रोहातून उत्पन्न पापाच्या सोळाव्या अंशाइतकीही ती होत नाहीत.

Verse 24

सनत्कुमार उवाच । इत्यादिबहुवार्त्तां च श्रुतिस्मृतिपरां शुभाम् । प्रोवाच शंकरस्तस्मै बोधयन् ज्ञानमुत्तमम्

सनत्कुमार म्हणाले—अशा प्रकारे श्रुति-स्मृतिपर अनेक शुभ वचने ऐकून, शंकरांनी त्याला उत्तम ज्ञान बोध करून सांगितले.

Verse 25

शिक्षितश्शंखचूडेन स दूतस्तर्कवित्तम । उवाच वचनं नम्रो भवितव्यविमोहितः

शंखचूडाने शिक्षित तो दूत, तर्कात निपुण, नम्रतेने आपले वचन बोलला; परंतु भवितव्याच्या बळाने त्याची बुद्धी मोहित झाली होती।

Verse 26

दूत उवाच । त्वया यत्कथितं देव नान्यथा तत्तथा वचः । तथ्यं किंचिद्यथार्थं च श्रूयतां मे निवेदनम्

दूत म्हणाला—हे देव! आपण जे सांगितले ते अन्यथा नाही, तसेच सत्य आहे. तरीही माझे निवेदनही ऐका—जे सत्य व यथोचित आहे.

Verse 27

ज्ञातिद्रोहे महत्पापं त्वयोक्तमधुना च यत् । तत्किमीशासुराणां च न सुराणां वद प्रभो

आपण आत्ताच सांगितले की स्वजनांशी द्रोह करणे महापाप आहे. तर हे प्रभो, सांगा—हे ईशासुरांनाही लागू आहे का, आणि देवांना नाही?

Verse 28

सर्वेषामिति चेत्तद्वै तदा वच्मि विचार्य च । निर्णयं ब्रूहि तत्राद्य कुरु संदेहभंजनम्

जर आपण म्हणाल, “हे सर्वांसाठीच आहे,” तर मीही विचार करून बोलेन. आता या विषयात निर्णय सांगून माझा संशय दूर करा.

Verse 29

मधुकैटभयोर्दैत्यवरयोः प्रलयार्णवे । शिरश्छेदं चकारासौ कस्माच्चक्री महेश्वर

प्रलय-सागरात मधु व कैटभ या श्रेष्ठ दैत्यांचे शिर महेश्वराने चक्रधारी होऊन कोणत्या कारणाने छेदिले?

Verse 30

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं कुतः । भवाञ्चकार गिरिश सुरपक्षीति विश्रुतम्

त्रिपुरांसह युद्ध कसे झाले की ते भस्म झाले? हे गिरिश, तू ‘सुरपक्ष’—देवांचा रक्षक—म्हणून प्रसिद्ध आहेस।

Verse 31

गृहीत्वा तस्य सर्वस्वं कुतः प्रस्थापितो बलिः । सुतलादि समुद्धर्तुं तद्द्वारे च गदाधरः

त्याचे सर्वस्व घेऊन बलिला मग कसे पाठविले? आणि सुतलादी पाताळांतून (त्याला) उचलण्यासाठी गदाधर विष्णू त्या द्वारी उभा राहिला।

Verse 32

सभ्रातृको हिरण्याक्षः कथं देवैश्च हिंसितः । शुंभादयोऽसुराश्चैव कथं देवैर्निपातिताः

भाऊसहित हिरण्याक्षाला देवांनी कसे मारले? आणि शुंभादी असुरांनाही देवांनी कसे पाडले?

Verse 33

पुरा समुद्रमथने पीयूषं भक्षितं सुरैः । क्लेशभाजो वयं तत्र ते सर्वे फलभोगिनः

पूर्वी समुद्रमंथनकाळी देवांनी अमृत प्राशन केले. त्या कार्यात क्लेश आम्ही भोगला, आणि फळाचा भोग ते सर्व करू लागले.

Verse 34

क्रीडाभांडमिदं विश्वं कालस्य परमात्मनः । स ददाति यदा यस्मै तस्यै तस्यैश्वर्यं भवे त्तदा

हे संपूर्ण विश्व काळरूप परमात्म्याचे क्रीडाभांड आहे. तो जेव्हा ज्याला देतो, तेव्हा त्याच्यासाठीच ऐश्वर्य व समृद्धी प्रकट होते.

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडवधे शिवदूतसंवादो नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात शंखचूडवध-प्रसंगातील ‘शिवदूतसंवाद’ नावाचा पंचत्रिंशावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 36

तवानयोर्विरोधे च गमनं निष्फलं भवेत् । समसंबंधिनां तद्वै रोचते नेश्वरस्य ते

या दोघांच्या विरोधात तुम्ही गेलात तर तुमचे जाणे निष्फळ ठरेल. हे समसंबंध मानणाऱ्या सांसारिकांना रुचेल; पण तुम्ही ईश्वर, तुम्हाला ते शोभत नाही.

Verse 37

सुरासुराणां सर्वेषामीश्वरस्य महात्मनः । इयं ते रहिता लज्जा स्पर्द्धास्माभिस्सहाधुना

हे महात्मन्, देव-दानव सर्वांचा ईश्वर! तुम्हाला लज्जा उरली नाही काय, की आता आमच्याशी स्पर्धा व प्रतिस्पर्धा करता?

Verse 38

यतोधिका चैव कीर्तिर्हानिश्चैव पराजये । तवैतद्विपरीतं च मनसा संविचार्य ताम्

पराभवात कीर्तीची हानीच अधिक होते. पण तुमच्या बाबतीत हे उलट आहे—ही गोष्ट मनात नीट विचार करा.

Verse 39

सनत्कुमार उवाच । इत्येतद्वचनं श्रुत्वा संप्रहस्य त्रिलोचनः । यथोचितं च मधुरमुवाच दानवेश्वरम्

सनत्कुमार म्हणाले—हे वचन ऐकून त्रिलोचन (शिव) मंद हसले आणि मग प्रसंगास अनुरूप व मधुर वाणीने दानवेश्वरास बोलले।

Verse 40

महेश उवाच । वयं भक्तपराधीना न स्वतंत्राः कदापि हि । तदिच्छया तत्कर्माणो न कस्यापि च पक्षिणः

महेश म्हणाले—आम्ही भक्तांच्या अधीन आहोत; आम्ही कधीही स्वतंत्र नाही. त्यांच्या इच्छेनेच आम्ही कर्म करतो; कोणाचाही पक्ष घेत नाही।

Verse 41

पुरा विधिप्रार्थनया युद्धमादौ हरेरपि । मधुकैटभयोर्देत्यवरयोः प्रलयार्णवे

प्राचीन काळी, प्रलय-सागरात मधु व कैटभ या श्रेष्ठ दैत्यांच्या विरुद्ध, विधी (ब्रह्मा) यांच्या प्रार्थनेने, आरंभी हरि (विष्णु) सुद्धा युद्धात प्रवृत्त झाले।

Verse 42

देवप्रार्थनया तेन हिरण्यकशिपोः पुरा । प्रह्रादार्थं वधोऽकारि भक्तानां हितकारिणा

पूर्वी देवांच्या प्रार्थनेने, भक्तांचे हित करणाऱ्या त्या प्रभूने प्रह्लादाच्या रक्षणासाठी हिरण्यकशिपूचा वध घडविला।

Verse 43

त्रिपुरैस्सह संयुद्धं भस्मत्वकरणं ततः । देवप्रार्थनयाकारि मयापि च पुरा श्रुतम्

त्रिपुराशी युद्ध झाले आणि नंतर त्यांना भस्म करणेही देवांच्या प्रार्थनेने घडले—हेही मी प्राचीन परंपरेतून ऐकले आहे।

Verse 44

सर्वेश्वर्यास्सर्वमातुर्देवप्रार्थनया पुरा । आसीच्छुंभादिभिर्युद्धं वधस्तेषां तया कृतः

पूर्वी देवांच्या प्रार्थनेने सर्वेश्वरी सर्वमाता शुंभादिंशी युद्धास प्रवृत्त झाली; आणि तिनेच त्यांचा वध केला।

Verse 45

अद्यापि त्रिदशास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः । स सदेवो हरिर्मां च देवश्शरणमागतः

आजही सर्व देव ब्रह्म्याच्या शरणास गेले आहेत; आणि तो हरि (विष्णू)ही देवांसह माझ्या शरणास आला आहे।

Verse 46

हरिब्रह्मादिकानां च प्रार्थनावशतोप्यहम् । सुराणामीश्वरो दूत युद्धार्थमगमं खलु

हरि, ब्रह्मा इत्यादी देवांच्या प्रार्थनेने प्रेरित होऊन, मी—देवांचा ईश्वर असूनही—युद्धासाठी दूत म्हणून गेलो.

Verse 47

पार्षदप्रवरस्त्वं हि कृष्णस्य च महात्मनः । ये ये हताश्च दैतेया नहि केपि त्वया समाः

तू निश्चयच महात्मा कृष्णाच्या पार्षदांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. जे जे दैत्य मारले गेले, त्यांपैकी पराक्रमात तुझ्यासमान कोणी नाही.

Verse 48

का लज्जा महती राजन् मम युद्धे त्वया सह । देवकार्यार्थमीशोहं विनयेन च प्रेषितः

हे राजन्, तुझ्याशी युद्ध करण्यात मला कोणती मोठी लाज? देवकार्याकरिता मी—ईश्वर असूनही—विनयाने पाठविला गेलो आहे।

Verse 49

गच्छ त्वं शंखचूडे वै कथनीयं च मे वचः । स च युक्तं करोत्वत्र सुरकार्यं करोम्यहम्

तू निश्चयच शंखचूडाकडे जा आणि माझे वचन सांग. तो येथे योग्य ते करील; मी इथे देवकार्य पूर्ण करीत आहे.

Verse 50

इत्युक्त्वा शंकरस्तत्र विरराम महेश्वरः । उत्तस्थौ शंखचूडस्य दूतोऽगच्छत्तदंतिकम्

असे बोलून तेथे महेश्वर शंकर थांबले. मग शंखचूडाचा दूत उठला आणि त्याच्या सान्निध्यात गेला.