शिवस्य सैन्यप्रयाणम् तथा गणपतिनामावलिः (Śiva’s Mobilization for War and the Catalogue of Gaṇa Commanders)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । तस्य तद्वाक्यमाकर्ण्य सुरराट् ततः । सक्रोधः प्राह गिरिशो वीरभद्रादिकान्गणान्

सनत्कुमार म्हणाले—ते वचन ऐकून देवाधिपती गिरीश (शिव) क्रोधाने उद्विग्न झाले आणि वीरभद्रादि गणांना म्हणाले.

Verse 2

रुद्र उवाच । हे वीरभद्र हे नंदिन्क्षेत्रपालष्टभैरवाः । सर्वे गणाश्च सन्नद्धास्सायुधा बलशालिनः

रुद्र म्हणाले—हे वीरभद्र! हे नंदी! हे क्षेत्रपाल आणि अष्टभैरवांनो! सर्व गण सन्नद्ध होऊन, शस्त्रांसह, बलशाली बनून सज्ज राहा.

Verse 3

कुमाराभ्यां सहैवाद्य निर्गच्छंतु ममाज्ञया । स्वसेनया भद्रकाली निर्गच्छतु रणाय च । शंखचूडवधार्थाय निर्गच्छाम्यद्य सत्वरम्

माझ्या आज्ञेने ते आजच दोन कुमारांसह निघोत. भद्रकालीही आपल्या सेनेसह रणासाठी प्रस्थान करो. शंखचूडाच्या वधासाठी मीही आजच त्वरित निघतो.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञाप्य महेशानो निर्ययौ सैन्यसंयुतः । सर्वे वीरगणास्तस्यानु ययुस्संप्रहर्षिताः

सनत्कुमार म्हणाले—असा आदेश देऊन महेश्वर सैन्यासह निघाले. त्यांच्या मागे सर्व वीरगण अत्यंत हर्षित होऊन चालले.

Verse 5

एतस्मिन्नंतरे स्कंदगणेशौ सर्वसैन्यपौ । यततुर्मुदितौ नद्धौ सायुधौ च शिवांतिके

याच वेळी, सर्व सैन्याचे सेनापती स्कंद व गणेश आनंदाने कवच बांधून, शस्त्रे घेऊन, भगवान शिवांच्या सान्निध्यात उभे राहिले.

Verse 6

वीरभद्रश्च नन्दी च महाकालस्सुभद्रकः । विशालाक्षश्च बाणश्च पिंगलाक्षो विकंपनः

वीरभद्र व नंदी, महाकाल व सुभद्रक; विशालाक्ष व बाण; पिंगलाक्ष व विकंपन—हे शिवगणांतील पराक्रमी सेवक होते.

Verse 7

विरूपो विकृतिश्चैव मणिभद्रश्च बाष्कलः । कपिलाख्यो दीर्घदंष्द्रो विकरस्ताम्रलोचनः

विरूप, विकृती, मणिभद्र व बाष्कल; तसेच कपिल, दीर्घदंष्ट्र, विकर व ताम्रलोचन—हेही शिवगणांचे नाम होते.

Verse 8

कालंकरो बलीभद्रः कालजिह्वः कुटीचरः । बलोन्मत्तो रणश्लाघ्यो दुर्जयो दुर्गमस्तथा

कालंकर, बलीभद्र, कालजिह्व व कुटीचर; बलोन्मत्त, रणश्लाघ्य; दुर्जय व दुर्गम—हेही शिवगणांत गणले गेले.

Verse 9

इत्यादयो गणेशानास्सैन्यानां पतयो वराः । तेषां च गणनां वच्मि सावधानतया शृणु

अशा प्रकारे व इतर रीतीने हे श्रेष्ठ गणेश—सेनांचे स्वामी व नायक आहेत. आता मी त्यांची गणना सांगतो; सावधपणे ऐका.

Verse 10

शंखकर्णः कोटिगणैर्युतः परविमर्दकः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतोऽष्टाभिरेव च

शंखकर्ण कोट्यवधी गणांसह, शत्रुसैन्याचा मर्दन करणारा; आणि केकराक्ष दहा दलांसह, तसेच विकृत आठ दलांसह—अशा रीतीने ते सेनापती रणांगणात पुढे सरसावले।

Verse 11

चतुष्षष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिस्सर्वान्तकः श्रीमांस्त थैव विकृताननः

विशाख चौंसष्ट सहकाऱ्यांसह उभा होता; पारियात्रिक नऊंसह. श्रीमान् सर्वान्तक सहाजणांसह आणि तसेच विकृतानन—अशा रीतीने शिवगण युद्धासाठी मांडले गेले.

Verse 12

जालको हि द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिस्समदः श्रीमान्दुन्दुभोऽष्टाभिरेव च

गणांतील अग्रणी जालक द्वादश कोटींसह होता. श्रीमान् समद सात कोटींसह, आणि दुन्दुभ आठ कोटींसह उपस्थित होता.

Verse 13

पंचभिश्च करालाक्षः षड्भिस्संदारको वरः । कोटिकोटिभिरेवेह कंदुकः कुंडकस्तथा

करालाक्ष येथे पाच दलांसह पुढे सरसावला. श्रेष्ठ संदारक सहा दलांसह आला. आणि कंदुक व कुंडकही येथे कोटी-कोटी गणांसह आले.

Verse 14

विष्टंभोऽष्टाभिरेवेह गणपस्सर्वस त्तमः । पिप्पलश्च सहस्रेण संनादश्च तथाविधः

येथे सर्वश्रेष्ठ गणप विष्टंभ आठ सहकाऱ्यांसह उभा होता. पिप्पल हजारासह, आणि संनादही तसाच—आपापल्या महागणांसह उपस्थित होता.

Verse 15

आवेशनस्तथाष्टाभिस्त्वष्टभिश्चन्द्रतापनः । महाकेशः सहस्रेण कोटीनां गणपो वृतः

तसेच आवेशन आठ (गणां)सह आणि चंद्रतापनही अन्य आठ (गणां)सह आला; आणि शिवगणांचा नायक महाकेश कोटी-कोटी गणांनी, सहस्रांनी वेढलेला होता।

Verse 16

कुंडी द्वादशभिर्वीरस्तथा पर्वतकश्शुभः । कालश्च कालकश्चैव महाकालश्शतेन वै

कुंडी बारा वीरांसह आला; तसेच शुभ पर्वतकही आला। काल आणि कालकही आले, आणि महाकाल तर निश्चयच शंभर (योद्ध्यां)सह आला।

Verse 17

अग्निकश्शत कोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यो ह्यर्द्धकोट्या च तथा चैवं घनावहः

अग्निगण शतकोटी होते, आणि कोटी अग्निमुखांचे दलही होते। आदित्य अर्धकोटी होते; तसेच घनावह (मेघवाहक)ही अपार संख्येने होते।

Verse 18

सनाहश्च शतेनैव कुमुदः कोटिभिस्तथा । अमोघः कोकिलश्चैव शतकोट्या सुमंत्रकः

सनाह शंभर (बलां)सह आला, आणि कुमुद कोटींनी आला। अमोघ व कोकिलही आले; आणि सुमंत्रक शतकोटीसह आला—अशा रीतीने युद्धासाठी गणसमूह जमला।

Verse 19

काकपादः कोटिषष्ट्या षष्ट्या संतानकस्तथा । महाबलश्च नवभिः पञ्चभिर्मधुपिंगल

सेनानायक काकपाद साठ कोटी सैन्य घेऊन निघाला; संतानकही तितक्याच साठ कोटींचा अधिपती होता. महाबल नऊ कोटींचा, आणि मधुपिंगल पाच कोटी दलांचा नेता होता.

Verse 20

नीलो नवत्या देवेशः पूर्णभद्रस्तथैव च । कोटीनां चैव सप्तानां चतुर्वक्त्रो महाबलः

नील—देवांचा ईश्वर—नव्वद कोटींवर अधिष्ठित होता; पूर्णभद्रही तसेच. आणि महाबली चतुर्वक्त्र सात कोटी सैन्याचा अधिपती होता.

Verse 21

कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंशतिभिस्तथा । तत्राजग्मुस्तथा वीरास्ते सर्वे संगरोत्सवे

कोटी-कोटी, सहस्रांनी—अगदी शतांनी व विसांनीही—ते सर्व वीर योद्धे संग्राम-उत्सवाच्या उत्कंठेने तेथे येऊन पोहोचले.

Verse 22

भूतकोटिसहस्रेण प्रमथैर्कोटिभि स्त्रिभिः । वीरभद्रश्चतुष्षष्ट्या लोमजानां त्रिकोटिभिः

वीरभद्र हजार कोटी भूतांसह, तीन कोटी प्रमथांसह आणि तीन कोटी उग्र लोमजांसह पुढे सरसावला—ज्यांचे प्रमुख नायक चौंसष्ट होते.

Verse 23

काष्ठारूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा । विरूपाक्षश्च भगवांश्चतुष्षष्ट्या सनातनः

चौंसष्ट गणांसह काष्ठारूढही तेथे आला; तसेच सुकेश व वृषभ. आणि पुन्हा दुसऱ्या चौंसष्ट गणांसह विरूपाक्ष—भगवान, सनातन—येऊन पोहोचला.

Verse 24

तालकेतुः षडास्यश्च पंचास्यश्च प्रतापवान् । संवर्तकस्तथा चैत्रो लंकुलीशस्स्वयं प्रभुः

तेथे तालकेतु, षडास्य आणि प्रतापवान् पंचास्य होते; तसेच संवर्तक व चैत्रही; आणि स्वयं प्रभु लंकुलीशही होते।

Verse 25

लोकांतकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यांतकः प्रभुः । देवो भृङ्गीरिटिः श्रीमान्देवदेवप्रियस्तथा

तेथे लोकांतकही होता—दीप्तात्मा; आणि प्रभु दैत्यांतक, दैत्यांचा संहारक। तसेच श्रीमान देव भृङ्गीरिटि होता, जो देवाधिदेव महादेवाचा अत्यंत प्रिय आहे।

Verse 26

अशनिर्भानुकश्चैव चतुः षष्ट्या सहस्रशः । कंकालः कालकः कालो नन्दी सर्वान्तकस्तथा

आणि अशनिर्भानुकही होता, जो चौसष्ट हजार रूपांनी प्रकट होत असे. कंकाल, कालक, काल, तसेच नंदी आणि सर्वांतकही होते—शिवाच्या त्या भयानक शक्ती, ज्या सर्वांना नियत अंताकडे नेतात।

Verse 27

एते चान्ये च गणपा असंख्याता महाबलाः । युद्धार्थं निर्ययुः प्रीत्या शंखचूडेन निर्भयाः

हे आणि इतरही असंख्य महाबली गण युद्धासाठी आनंदाने निघाले, शंखचूडासमोरही निर्भय होऊन।

Verse 28

सर्वे सहस्रहस्ताश्च जटामुकुटधारिणः । चन्द्ररेखावतंसाश्च नीलकंठास्त्रिलोचनाः

ते सर्व सहस्रहस्त होते, जटामुकुट धारण करणारे; चंद्ररेखा अलंकारासारखी धारण करून नीलकंठ व त्रिलोचन होते।

Verse 29

रुद्राक्षाभरणास्सर्वे तथा सद्भस्मधारिणः । हारकुंडलकेयूरमुकुटाद्यैरलंकृताः

ते सर्व रुद्राक्षाभरणांनी विभूषित होते आणि पवित्र भस्म धारण करीत; हार, कुंडले, केयूर, मुकुट इत्यादींनी अलंकृत होते।

Verse 30

ब्रह्मेन्द्रविष्णुसंकाशा अणिमादिगुणैर्वृताः । सूर्यकोटिप्रतीकाशाः प्रवीणा युद्धकर्मणि

ते ब्रह्मा, इंद्र व विष्णूसमान तेजस्वी भासले. अणिमा इत्यादी योगसिद्धींनी युक्त होऊन ते कोटी सूर्यांच्या प्रभेसारखे दीप्त झाले आणि युद्धकर्मात अत्यंत निपुण होते.

Verse 31

वायुश्च वरुणश्चैव बुधश्च मंगलश्च वै । ग्रहाश्चान्ये महेशेन कामदेवश्च वीर्यवान्

वायू व वरुण, बुध व मंगळ तसेच इतर सर्व ग्रहशक्ती—आणि पराक्रमी कामदेवही—हे सर्व महेश्वर (शिव) यांनीच (व्यवस्थित/समर्थित) केले होते.

Verse 32

किं बहूक्तेन देवर्षे सर्वलोकनिवासिनः । ययुश्शिवगणास्सर्वे युद्धार्थं दानवैस्सह

हे देवर्षे, अधिक काय सांगू? सर्व लोकांत वसणारे सर्व शिवगण दानवांसह युद्धासाठी निघून गेले.

Verse 33

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शङ्खचूडवधे महादेवयुद्धयात्रावर्णनं नाम त्रय स्त्रिंशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय ग्रंथ रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखण्डात शंखचूडवध-प्रसंगातील “महादेवाच्या युद्धयात्रेचे वर्णन” नावाचा तेहेतीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 34

हुताशनश्च चन्द्रश्च विश्वकर्माश्विनौ च तौ । कुबेरश्च यमश्चैव निरृतिर्नलकूबरः

अग्निदेव व चंद्रदेव, विश्वकर्मा आणि ते दोघे अश्विनीकुमार; कुबेर व यम, तसेच निरृति व नलकूबर—हेही त्या महासंग्रामात उपस्थित/सज्ज होते।

Verse 36

उग्रदंष्ट्रश्चोग्रदण्डः कोरटः कोटभस्तथा । स्वयं शतभुजा देवी भद्रकाली महेश्वरी

ती उग्रदंष्ट्रा म्हणून प्रसिद्ध असून उग्रदंड (भयंकर दंड) धारण करते; ती कोरटा व कोटभा अशीही आहे. स्वयं शतभुजा देवी—भद्रकाली, महेश्वरी—समोर उभी राहिली।

Verse 37

रत्नेन्द्रसारनिर्माणविमानोपरि संस्थिता । रक्तवस्त्रपरीधाना रक्तमाल्यानुलेपना

रत्नाधिपतीच्या सारापासून निर्मिलेल्या दिव्य विमानावर ती विराजमान होती; लाल वस्त्रे परिधान केलेली, लाल माळांनी भूषित आणि लाल अनुलेपनाने अलंकृत होती।

Verse 38

नृत्यंती च हसंती च गायंती सुस्वरं मुदा । अभयं ददती स्वेभ्यो भयं चारिभ्य एव सा

ती आनंदाने नाचत होती, हसत होती आणि मधुर स्वरात गात होती; आपल्या भक्तांना अभय देत होती आणि शत्रूंना मात्र भयच देत होती।

Verse 39

बिभ्रती विकटां जिह्वां सुलोलां योजनायताम् । शंखचक्रगदापद्मखङ्गचर्मधनुश्शरान्

ती विकट जिव्हा धारण करीत होती—लोलक व एक योजनपर्यंत पसरलेली; आणि तिच्या हाती शंख, चक्र, गदा, पद्म, खड्ग, ढाल, धनुष्य व बाण होते।

Verse 40

खर्परं वर्तुलाकारं गंभीरं योजनायतम् । त्रिशूलं गगनस्पर्शिं शक्तिं च योजनायताम्

त्याने एक विशाल खर्पर पाहिले—वर्तुळाकार, गंभीर व एक योजनपर्यंत विस्तीर्ण; तसेच आकाशाला स्पर्श करणारा त्रिशूल आणि एक योजन लांब शक्तीही।

Verse 41

मुद्गरं मुसलं वक्त्रं खङ्गं फलकमुल्बणम् । वैष्णवास्त्रं वारुणास्त्रं वायव्यं नागपाशकम्

त्याने मुद्गर, मुसळ, प्रहारासाठी भयंकर आयुध, खड्ग व उग्र ढाल घेतली; तसेच वैष्णवास्त्र, वारुणास्त्र, वायव्यास्त्र आणि नागपाशही।

Verse 42

नारायणास्त्रं गांधर्वं ब्रह्मास्त्रं गारुडं तथा । पार्जन्यं च पाशुपतं जृंभणास्त्रं च पार्वतम्

तेव्हा नारायणास्त्र, गांधर्वास्त्र, ब्रह्मास्त्र आणि गारुडास्त्र सोडले गेले; तसेच पार्जन्यास्त्र, पाशुपतास्त्र, जृंभणास्त्र आणि पार्वतास्त्रही।

Verse 43

महावीरं च सौरं च कालकालं महानलम् । महेश्वरास्त्रं याम्यं च दंडं संमोहनं तथा

मग त्याने महावीर व सौर (सूर्य) अस्त्र, कालकाल (मृत्यूचाही मृत्यू) आणि प्रज्वलित महानल; तसेच महेश्वरास्त्र, याम्य, दंड व संमोहन अस्त्रही सोडले।

Verse 44

समर्थमस्त्रकं दिव्यं दिव्यास्त्रं शतकं परम् । बिभ्रती च करैस्सर्वैरन्यान्यपि च सा तदा

तेव्हा ती समर्थ व रणसज्ज होऊन, आपल्या सर्व हातांनी दिव्य आयुधे धारण करू लागली—श्रेष्ठ दिव्यास्त्रांचे शतक आणि इतर शस्त्रेही।

Verse 45

आगत्य तस्थौ सा तत्र योगिनीनां त्रिकोटिभिः । सार्द्धं च डाकिनीनां वै विकटानां त्रिकोटिभिः

तेथे येऊन ती उभी राहिली—योगिनींच्या तीन कोटींसह, आणि खरोखरच विकट डाकिनींच्या देखील तीन कोटींसह।

Verse 46

भूतप्रेतपिशाचाश्च कूष्माण्डा ब्रह्मराक्षसाः । वेताला राक्षसाश्चैव यक्षाश्चैव सकिन्नराः

तेथे भूत, प्रेत आणि पिशाच होते; कूष्मांड व ब्रह्मराक्षस होते; तसेच वेताळ, राक्षस, यक्ष आणि किन्नरही होते।

Verse 47

तश्चैवाभिवृतः स्कंदः प्रणम्य चन्द्रशेखरम् । पितुः पार्श्वे सहायो यः समुवास तदाज्ञया

तेव्हा स्कंदही देवगणांनी वेढलेला, चंद्रशेखर शिवांना प्रणाम करून—पित्याच्या पार्श्वे सहाय्यक म्हणून—शिवाज्ञेने तेथेच राहिला।

Verse 48

अथ शम्भुस्समानीय स्वसैन्यं सकलं तदा । युद्धार्थमगमद्रुद्रश्शंङ्खचूडेन निर्भयः

तेव्हा शंभूंनी आपले सर्व सैन्य एकत्र केले आणि युद्धासाठी प्रस्थान केले। निर्भय रुद्र शंखचूडास सामोरे जाण्यास पुढे सरसावले।

Verse 49

चन्द्रभागानदीतीरे वटमूले मनोहरे । तत्र तस्थौ महादेवो देवनिस्ता रहेतवे

चंद्रभागा नदीच्या तीरावर, मनोहर वडाच्या मुळाशी, महादेव तेथेच स्थिर राहिले—देवांच्या उद्धाराचे कारण बनून।