शिवदूतस्य शङ्खचूडकुलप्रवेशः — The Śiva-Envoy’s Entry into Śaṅkhacūḍa’s City

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथेशानो महारुद्रो दुष्टकालस्सतांगतिः । शंखचूडवधं चित्ते निश्चिकाय सुरेच्छया

सनत्कुमार म्हणाले—त्यानंतर ईशान, महारुद्र—दुष्टांचा दंडकर्ता व सत्पुरुषांचा आश्रय—यांनी देवांच्या इच्छेनुसार मनात शंखचूडवधाचा निश्चय केला.

Verse 2

दूतं कृत्वा चित्ररथं गंधर्वेश्वरमीप्सितम् । शीघ्रं प्रस्थापयामास शंखचूडांतिके मुदा

इच्छित गंधर्वेश्वर चित्ररथाला दूत करून, त्यांनी आनंदाने त्याला शीघ्र शंखचूडाजवळ पाठविले.

Verse 3

सर्वेश्वराज्ञया दूतो ययौ तन्नगरं च सः । महेन्द्रनगरोत्कृष्टं कुबेरभवनाधिकम्

सर्वेश्वराच्या आज्ञेने तो दूत त्या नगरीस गेला—जी महेंद्रनगरीपेक्षा श्रेष्ठ आणि कुबेरभवनापेक्षाही अधिक वैभवशाली होती.

Verse 4

गत्वा ददर्श तन्मध्ये शंखचूडालयं वरम् । राजितं द्वादशैर्द्वारैर्द्वारपालसमन्वितम्

तेथे जाऊन त्याने त्या मध्यभागी शंखचूडाचा अत्यंत तेजस्वी राजवाडा पाहिला—बारा द्वारांनी शोभित आणि द्वारपालांनी युक्त।

Verse 5

स दृष्ट्वा पुष्पदन्तस्तु वरं द्वारं ददर्श सः । कथयामास वृत्तांतं द्वारपालाय निर्भयः

ते पाहून पुष्पदंताने ते श्रेष्ठ द्वार पाहिले; आणि निर्भय होऊन द्वारपालाला सर्व वृत्तांत सांगितला।

Verse 6

अतिक्रम्य च तद्द्वारं जगामाभ्यंतरे मुदा । अतीव सुन्दरं रम्यं विस्तीर्णं समलंकृतम्

ते द्वार ओलांडून तो आनंदाने आत गेला; आणि अत्यंत सुंदर, रम्य, विस्तीर्ण व सुशोभित अंतर्भाग पाहिला।

Verse 7

स गत्वा शंखचूडं तं ददर्श दनुजाधिपम् । वीरमंडल मध्यस्थं रत्नसिंहासनस्थितम्

तेथे जाऊन त्याने दनुजाधिप शंखचूड पाहिला—वीरमंडळाच्या मध्यभागी, रत्नसिंहासनावर आरूढ।

Verse 8

दानवेन्द्रैः परिवृतं सेवितं च त्रिकोटिभिः । शतः कोटिभिरन्यैश्च भ्रमद्भिश्शस्त्रपाणिभिः

तो दानवेंद्रांनी वेढलेला होता; त्रिकोटी योद्धे त्याची सेवा करीत होते, आणि आणखी शतकोटी—हातात शस्त्रे घेऊन सर्वत्र भ्रमण करीत होते।

Verse 9

एवंभूतं च तं दृष्ट्वा पुष्पदंतस्सविस्मयः । उवाच रणवृत्तांतं यदुक्तं शंकरेण च

त्याला त्या अद्भुत अवस्थेत पाहून पुष्पदंत विस्मयाने भरला आणि शंकरांनी जसे सांगितले होते तसेच संपूर्ण रणवृत्तांत सांगू लागला।

Verse 10

पुष्पदंत उवाच । राजेन्द्र शिवदूतोऽहं पुष्पदंताभिधः प्रभो । यदुक्तं शंकरेणैव तच्छृणु त्वं ब्रवीमि ते

पुष्पदंत म्हणाला—हे राजाधिराज, हे प्रभो, मी शिवाचा दूत असून माझे नाव पुष्पदंत आहे। शंकरांनी जे सांगितले आहे ते ऐक—तेच मी तुला सांगतो।

Verse 11

शिव उवाच । राज्यं देहि च देवानामधिकारं हि सांप्रतम् । नोचेत्कुरु रणं सार्द्धं परेण च मया सताम्

शिव म्हणाले—देवांचे राज्य परत दे; आत्ता त्यांचाच योग्य अधिकार आहे। नाहीतर तुझ्या परम सहकाऱ्यासह रण कर आणि सत्पक्षी असलेल्या माझ्याशी सामना कर।

Verse 12

देवा मां शरणापन्ना देवेशं शंकरं सताम् । अहं क्रुद्धो महारुद्रस्त्वां वधिष्याम्यसंशयम्

देव माझ्या शरणी आले आहेत—मी देवेश शंकर, सत्पुरुषांचा आराध्य। आता मी महारुद्र क्रुद्ध झालो आहे; निःसंशय मी तुझा वध करीन।

Verse 13

हरोऽस्मि सर्वदेवेभ्यो ह्यभयं दत्तवानहम् । खलदंडधरोऽहं वै शरणागतवत्सलः

मी हर (शिव) आहे; मी सर्व देवांना अभय दिले आहे। मी दुष्टांना दंड देणारा दंडधर आहे आणि शरण आलेल्यांवर सदैव वात्सल्य करणारा आहे।

Verse 14

राज्यं दास्यसि किं वा त्वं करिष्यसि रणं च किम् । तत्त्वं ब्रूहि द्वयोरेकं दानवेन्द्र विचार्य वै

तू राज्य देणार आहेस की युद्ध करणार आहेस? हे दानवेंद्र, नीट विचार करून या दोघांपैकी एकच सत्य सांग.

Verse 15

पुष्पदंत उवाच । इत्युक्तं यन्महेशेन तुभ्यं तन्मे निवेदितम् । वितथं शंभुवाक्यं न कदापि दनुजाधिप

पुष्पदंत म्हणाला—महेशाने तुला जे सांगितले होते तेच मी तुला निवेदिले. हे दनुजाधिप! शंभूचे वचन कधीही असत्य होत नाही.

Verse 16

अहं स्वस्वामिनं गंतुमिच्छामि त्वरितं हरम् । गत्वा वक्ष्यामि किं शंभोस्तथा त्वं वद मामिह

मी माझ्या स्वामी हराकडे त्वरेने जाऊ इच्छितो. तेथे जाऊन शंभूस काय सांगायचे ते तू मला इथेच स्पष्ट सांग.

Verse 17

सनत्कुमार उवाच । इत्थं च पुष्पदंतस्य शिवदूतस्य सत्पतेः । आकर्ण्य वचनं राजा हसित्वा तमुवाच सः

सनत्कुमार म्हणाले—अशा रीतीने शिवदूत व सत्पुरुष पुष्पदंताचे वचन ऐकून राजा हसला आणि मग त्याला म्हणाला.

Verse 18

शंखचूड उवाच । राज्यं दास्ये न देवेभ्यो वीरभोग्या वसुंधरा । रणं दास्यामि ते रुद्र देवानां पक्षपातिने

शंखचूड म्हणाला—मी देवांना राज्य देणार नाही; ही वसुंधरा वीरांच्या भोगासाठीच योग्य आहे. पण हे रुद्र, देवांचा पक्ष घेणाऱ्या तुला मी रण देईन.

Verse 19

यस्योपरि प्रयायी स्यात्स वीरो भुवेनऽधमः । अतः पूर्वमहं रुद्र त्वां गमिष्याम्यसंशयम्

जो दुसऱ्याच्या पुढे जाऊन स्वतःला वीर म्हणतो, तो या जगात नराधम आहे. म्हणून, हे रुद्र, मी निःसंशय तुझ्यापुढेच जाईन.

Verse 20

प्रभात आगमिष्यामि वीरयात्रा विचारतः । त्वं गच्छाचक्ष्व रुद्राय हीदृशं वचनं मम

प्रभात होताच मी वीरयात्रेचा विचार करून येईन। तू आता जा आणि रुद्राला माझे हेच वचन सांग.

Verse 21

इति श्रुत्वा शंखचूडवचनं सुप्रहस्य सः । उवाच दानवेन्द्रं स शंभुदूतस्तु गर्वितम्

शंखचूडाचे वचन ऐकून तो मंद हसला; मग शंभूचा दूत त्या गर्विष्ठ दानवेंद्राशी बोलू लागला.

Verse 22

अन्येषामपि राजेन्द्र गणानां शंकरस्य च । न स्थातुं संमुखे योग्यः किं पुनस्तस्य संमुखम्

हे राजेंद्र! शंकराच्या इतर गणांसमोरही तो समोरासमोर उभा राहण्यास योग्य नाही; मग स्वयं शंकरासमोर तर कसे?

Verse 23

स त्वं देहि च देवानामधिकाराणि सर्वशः । त्वमरे गच्छ पातालं यदि जीवितुमिच्छसि

म्हणून देवतांचे सर्व अधिकार व पदे पूर्णपणे परत दे. अरे शत्रू! जिवंत राहायचे असेल तर पाताळात निघून जा.

Verse 24

सामान्यममरं तं नो विद्धि दानवसत्तम । शंकरः परमात्मा हि सर्वेषामीश्वरेश्वरः

हे दानवश्रेष्ठा, त्याला सामान्य ‘अमर’ समजू नकोस; शंकरच परमात्मा आहे, तो सर्वांचा ईश्वरांचा ईश्वर आहे.

Verse 25

इन्द्राद्यास्सकला देवा यस्याज्ञावर्तिनस्सदा । सप्रजापतयस्सिद्धा मुनयश्चाप्यहीश्वराः

इंद्रादि सर्व देव सदैव ज्याच्या आज्ञेत वागतात; प्रजापती, सिद्ध, मुनी आणि नागांचे अधिपतीही त्या परमेश्वराच्या अधीन आहेत।

Verse 26

हरेर्विधेश्च स स्वामी निर्गुणस्सगुणस्स हि । यस्य भ्रूभंगमात्रेण सर्वेषां प्रलयो भवेत्

तो हरि (विष्णू) व विधी (ब्रह्मा) यांचाही स्वामी आहे; तो निर्गुणही आहे आणि सगुणही. त्याच्या भुवईच्या केवळ आकुंचनानेच सर्वांचा प्रलय होऊ शकतो।

Verse 27

शिवस्य पूर्णरूपश्च लोकसंहारकारकः । सतां गतिर्दुष्टहंता निर्विकारः परात्परः

तो शिवाचा पूर्ण स्वरूप असून लोकसंहार करणारा आहे। तो सत्पुरुषांची परमगती, दुष्टांचा संहारक, निर्विकार आणि परात्पर आहे।

Verse 28

ब्रह्मणोधिपतिस्सोऽपि हरेरपि महेश्वरः । अवमान्या न वै तस्य शासना दानवर्षभ

तो ब्रह्म्याचाही अधिपती आणि हरि (विष्णू) चाही महेश्वर आहे। म्हणून, हे दानवश्रेष्ठा, त्याच्या शासनाचा कधीही अवमान करू नकोस।

Verse 29

किं बहूक्तेन राजेन्द्र मनसा संविचार्य च । रुद्रं विद्धि महेशानं परं ब्रह्म चिदात्मकम्

हे राजेंद्र, अधिक बोलून काय? मनात नीट विचार करून रुद्राला महेशान—चिदात्मक परब्रह्म—म्हणून जाण।

Verse 30

देहि राज्यं हि देवानामधिकारांश्च सर्वशः । एवं ते कुशलं तात भविष्यत्यन्यथा भयम्

देवांना राज्य आणि त्यांचे सर्व अधिकार सर्व प्रकारे परत दे. असे केल्यास, हे तात, तुझे कल्याण होईल; अन्यथा भय व संकट येईल.

Verse 31

सन्त्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा दानवेंद्रः शंखचूडः प्रतापवान् । उवाच शिवदूतं तं भवितव्यविमोहितः

सनत्कुमार म्हणाले—हे ऐकून पराक्रमी दानवेंद्र शंखचूड, भवितव्याच्या मोहाने भ्रमित होऊन, त्या शिवदूताला म्हणाला.

Verse 32

शंखचूड उवाच । स्वतो राज्यं न दास्यामि नाधिकारान् विनिश्चयात् । विना युद्धं महेशेन सत्यमेतद्ब्रवीम्यहम्

शंखचूड म्हणाला—मी स्वेच्छेने राज्य देणार नाही, आणि माझे अधिकारही सोडणार नाही; हा माझा दृढ निश्चय आहे. महेशाशी युद्ध झाल्याशिवाय हे ठरणार नाही—हे सत्य मी सांगतो.

Verse 33

कालाधीनं जगत्सर्वं विज्ञेयं सचराचरम् । कालाद्भवति सर्वं हि विनश्यति च कालतः

हे सर्व जगत—चराचर—काळाच्या अधीन आहे, असे जाणावे. खरेच, काळापासूनच सर्व उत्पन्न होते आणि काळामुळेच नष्टही होते.

Verse 34

त्वं गच्छ शंकरं रुद्रं मयोक्तं वद तत्त्वत । स च युक्तं करोत्वेवं बहुवार्तां कुरुष्व नो

तू शंकर रुद्राकडे जा आणि मी जे सांगितले आहे ते सत्यत: सांग. तो यथायोग्य तसेच करील; आणि या विषयाचा सविस्तर वृत्तांत आम्हांस परत आण.

Verse 35

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शिवदूतोऽसौ जगाम स्वामिनं निजम् । यथार्थं कथयामास पुष्पदंतश्च सन्मुने

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून तो शिवदूत आपल्या स्वामीकडे परत गेला. मग, हे सत्मुने, पुष्पदंताने जे घडले ते तसेच यथार्थ सांगितले.