शिवस्य आश्वासनं हरि-ब्रह्मणोः तथा शङ्खचूडवृत्तान्तकथनम् / Śiva’s Reassurance to Hari and Brahmā; Account of Śaṅkhacūḍa’s Origin

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथाकर्ण्य वचश्शंभुर्हरिविध्योस्सुदीनयोः । उवाच विहसन्वाण्या मेघनादगभीरया

सनत्कुमार म्हणाले—मग हरि व विधी यांच्या अत्यंत व्याकुळ वचनांना ऐकून शंभू मंद हास्य करीत, मेघगर्जनेसारख्या गंभीर वाणीने बोलला।

Verse 2

शिव उवाच । हे हरे वत्स हे ब्रह्मंस्त्यजतं सर्वशो भयम् । शंखचूडोद्भवं भद्रं सम्भविष्यत्यसंशयम्

शिव म्हणाले—हे हरे वत्सा! हे ब्रह्मन्! सर्व प्रकारचे भय सोडा. शंखचूडापासून निःसंशय शुभ फल उत्पन्न होईल।

Verse 3

शंखचूडस्य वृत्तांतं सर्वं जानामि तत्त्वतः । कृष्णभक्तस्य गोपस्य सुदाम्नश्च पुरा प्रभो

हे प्रभो! शंखचूडाचा सर्व वृत्तांत मी तत्त्वतः जाणतो; तसेच पूर्वीच्या कृष्णभक्त गोप सुदाम्याचाही चरित्रवृत्तांत जाणतो।

Verse 4

मदाज्ञया हृषीकेशो कृष्णरूपं विधाय च । गोशालायां स्थितो रम्ये गोलोके मदधिष्ठिते

माझ्या आज्ञेने हृषीकेशाने कृष्णरूप धारण केले आणि माझ्या अधिष्ठानाखालील त्या रम्य गोलोकात गोशाळेत निवास केला।

Verse 5

स्वतंत्रोहमिति स्वं स मोहं मत्वा गतः पुरा । क्रीडास्समकरोद्बह्वीस्स्वैरवर्तीव मोहितः

‘मी स्वतंत्र आहे’ असे मानून तो पूर्वी स्वतःच्या मोहात पडला; आणि स्वैरवर्तीप्रमाणे मोहित होऊन त्याने अनेक क्रीडा केल्या।

Verse 6

तं दृष्ट्वा मोहमत्युग्रं तस्याहं मायया स्वया । तेषां संहृत्य सद्बुद्धिं शापं दापितवान् किल

तो अत्यंत उग्र मोह पाहून मी माझ्या स्वमायेने त्याच्यावर प्रयोग केला; आणि त्यांची सद्बुद्धी संहृत करून त्यांच्याकडून शाप उच्चारून घेतला, असे म्हणतात।

Verse 7

इत्थं कृत्वा स्वलीलां तां मायां संहृतवानहम् । ज्ञानयुक्तास्तदा ते तु मुक्तमोहास्सुबुद्धयः

अशा रीतीने माझी दिव्य लीला म्हणून ती माया करून मी ती संहृत केली. तेव्हा ते ज्ञानयुक्त होऊन मोहातून मुक्त झाले व निर्मळ विवेकात स्थिर झाले।

Verse 8

समीपमागतास्ते मे दीनीभूय प्रणम्य माम् । अकुर्वन्सुनुतिं भक्त्या करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

मग ते माझ्या समीप आले; दीन होऊन मला प्रणाम केला. हात जोडून, विनम्र भावाने, त्यांनी भक्तीने गंभीर स्तुती केली।

Verse 9

वृत्तांतमवदन्सर्वं लज्जाकुलितमानसाः । ऊचुर्मत्पुरतो दीना रक्षरक्षेति वै गिरः

लज्जेने व्याकुळ मनाने त्यांनी सर्व वृत्तांत सांगितला. माझ्या समोर दीन होऊन ते वारंवार आर्तपणे म्हणाले—“रक्षा करा, रक्षा करा!”

Verse 10

तदा त्वहं भवस्तेषां संतुष्टः प्रोक्तवान् वचः । भयं त्यजत हे कृष्ण यूयं सर्वे मदाज्ञया

तेव्हा मी भव (भगवान् शिव) त्यांच्यावर प्रसन्न होऊन म्हणालो— “हे कृष्णा, भय सोड; तुम्ही सर्वजण माझ्या आज्ञेने यथोचित कृती करा।”

Verse 11

रक्षकोऽहं सदा प्रीत्या सुभद्रं वो भविष्यति । मदिच्छयाऽखिलं जातमिदं सर्वं न संशयः

मी सदा प्रेमपूर्ण कृपेने तुमचा रक्षक आहे; तुमचे कल्याण निश्चयच होईल. माझ्या इच्छेनेच हे अखिल विश्व उत्पन्न झाले आहे—यात संशय नाही.

Verse 12

स्वस्थानं गच्छ त्वं सार्द्धं राधया पार्षदेन च । दानवस्तु भवेत्सोयं भारतेऽत्र न संशयः

तू राधा व आपल्या पार्षदासह स्वधामास जा. आणि हा—भारतभूमीत निश्चयच दानव होईल; यात संशय नाही.

Verse 13

शापोद्धारं करिष्येऽहं युवयोस्समये खलु । मदुक्तमिति संधार्य शिरसा राधया सह

योग्य समयी मी तुमा दोघांचा शापोद्धार नक्की करीन. माझे वचन सत्य मानून, राधेसह मस्तक झुकवून ते धारण करा.

Verse 14

श्रीकृष्णोऽमोददत्यंतं स्वस्थानमगमत्सुधीः । न्यष्ठातां सभयं तत्र मदाराधनतत्परौ

सुधी श्रीकृष्ण अत्यंत आनंदित होऊन स्वधामास गेले. तेथे ते दोघे भययुक्त होऊन, माझ्या (भगवान् शिवाच्या) आराधनेत पूर्णत: तत्पर राहिले.

Verse 15

मत्वाखिलं मदधीनमस्वतन्त्रं निजं च वै । स सुदामाऽभवद्राधाशापतो दानवेश्वरः

‘हे सर्व माझ्या अधीन आहे, स्वातंत्र्यवान नाही, आणि खरेच माझेच आहे’ असे मानून, तो राधेच्या शापामुळे सुदामा होऊन दानवांचा अधिपती झाला.

Verse 16

शङ्खचूडाभिधो देवद्रोही धर्मविचक्षणः । क्लिश्नाति सुबलात्कृत्स्नं सदा देवगणं कुधीः

शंखचूड नावाचा तो देवद्रोही, धर्मात चतुर असूनही कुमती, आपल्या महाबळाने सर्व देवगणास सदैव क्लेश देतो।

Verse 17

मन्मायामोहितस्सोतिदुष्टमंत्रिसहा यवान् । तद्भयं त्यजताश्वेव मयि शास्तरि वै सति

माझ्या मायेनें मोहित आणि अतिदुष्ट मंत्र्यांसह ते यवन भयाचे कारण झाले आहेत. तो भय त्वरित सोडा; कारण मी येथे शास्ता व रक्षक म्हणून उपस्थित आहे.

Verse 18

सनत्कुमार उवाच । इत्यूचिवाञ्शिवो यावद्धरिब्रह्मपुरः कथाम् । अभवत्तावदन्यच्च चरितं तन्मुने शृणु

सनत्कुमार म्हणाले—शिव हरि व ब्रह्मा यांच्याविषयीची कथा सांगत असतानाच दुसरे एक चरित्र घडले. हे मुने, ते ऐक.

Verse 19

तस्मिन्नेवांतरे कृष्णो राधया पार्षदैः सह । सद्गोपैराययौ शंभुमनुकूलयितुं प्रभुम्

त्याच वेळी कृष्ण राधेसह, पार्षद व सत्गोपांसह, परम प्रभु शंभूला प्रसन्न करण्यासाठी त्यांच्याकडे गेला।

Verse 20

प्रभुं प्रणम्य सद्भक्त्या मिलित्वा हरिमादरात् । संमतो विधिना प्रीत्या संतस्थौ शिवशासनात्

प्रभूला सद्भक्तीने प्रणाम करून व हरिला आदराने भेटून, विधिपूर्वक प्रेमाने सन्मानित होऊन, शिवाच्या आज्ञेने तो शांतपणे स्थिर राहिला।

Verse 21

ततः शंभुं पुनर्नत्वा तुष्टाव विहिताञ्जलिः । श्रीकृष्णो मोहनिर्मुक्तो ज्ञात्वा तत्त्वं शिवस्य हि

मग श्रीकृष्णाने शंभूला पुन्हा नमस्कार करून हात जोडून स्तुती केली. कारण शिवतत्त्व जाणून तो मोहातून मुक्त झाला.

Verse 22

श्रीकृष्ण उवाच । देवदेव महादेव परब्रह्म सतांगते । क्षमस्व चापराधं मे प्रसीद परमेश्वर

श्रीकृष्ण म्हणाला—हे देवदेव, हे महादेव! हे परब्रह्म, सत्पुरुषांची गति! माझा अपराध क्षमा करा; हे परमेश्वर, प्रसन्न व्हा.

Verse 23

त्वत्तः शर्व च सर्वं च त्वयि सर्वं महेश्वर । सर्वं त्वं निखिलाधीश प्रसीद परमेश्वर

हे शर्व! तुझ्यापासूनच सर्व काही व सर्व जीव उत्पन्न होतात; तुझ्यातच सर्व स्थित आहे, हे महेश्वर. तूच सर्वस्व आहेस, हे निखिलाधीश—हे परमेश्वर, प्रसन्न हो.

Verse 24

त्वं ज्योतिः परमं साक्षात्सर्वव्यापी सनातनः । त्वया नाथेन गौरीश सनाथास्सकला वयम्

आपण साक्षात् परम ज्योती—सर्वव्यापी व सनातन आहात। हे गौरीश! आपण नाथ असल्यामुळे आम्ही सर्व सनाथ, आश्रित व सुरक्षित आहोत।

Verse 25

सर्वोपरि निजं मत्वा विहरन्मोहमाश्रितः । तत्फलं प्राप्तवानस्मि शापं प्राप्तस्सवामकः

मी स्वतःला सर्वांपेक्षा श्रेष्ठ मानून, मोहाचा आश्रय घेऊन भटकत राहिलो। त्याचेच फळ आता मिळाले—वामकासह मला शाप प्राप्त झाला।

Verse 26

पार्षदप्रवरो यो मे सुदामा नाम गोपकः । स राधाशापतः स्वामिन्दानवीं योनिमाश्रितः

हे स्वामी! माझ्या पार्षदांतील श्रेष्ठ सुदामा नावाचा गोप, राधेच्या शापामुळे दानव-योनीत जन्मास गेला आहे।

Verse 27

अस्मानुद्धर दुर्ग्गेश प्रसीद परमेश्वर । शापोद्धारं कुरुष्वाद्य पाहि नश्शरणागतान्

हे दुर्गेश, हे परमेश्वर! प्रसन्न होऊन आम्हांला उध्दर; आज शापमोचन करून आम्हांला वाचव आणि शरणागतांची रक्षा कर।

Verse 28

इत्युक्त्वा विररामैव श्रीकृष्णो राधया सह । प्रसन्नोऽभूच्छिवस्तत्र शरणागतवत्सलः

असे बोलून श्रीकृष्ण राधेसह शांत झाले. तेव्हा शरणागतवत्सल शिव त्या ठिकाणी प्रसन्न झाले.

Verse 29

श्रीशिव उवाच । हे कृष्ण गोपिकानाथ भयं त्यज सुखी भव । मयानुगृह्णता तात सर्वमाचरितं त्विदम्

श्रीशिव म्हणाले—हे कृष्ण, गोपिकानाथ! भय सोड, सुखी हो. तात, माझ्या कृपेने हे सर्व तुझ्याकडून यथायोग्य रीतीने संपन्न झाले आहे.

Verse 30

संभविष्यति ते भद्रं गच्छ स्वस्थानमुत्तमम् । स्थातव्यं स्वाधिकारे च सावधानतया सदा

तुझे नक्कीच कल्याण होईल. आता आपल्या उत्तम धामास जा, आणि सदैव आपल्या अधिकार-धर्मात सावधपणे स्थित राहा.

Verse 31

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे शंखचूडवधे शिवोपदेशो नामैकत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखण्डात शंखचूडवध-प्रसंगातील ‘शिवोपदेश’ नामक एकतीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 32

वाराहप्रवरे कल्पे तरुण्या राधया सह । शापप्रभावं भुक्त्वा वै पुनरायास्यति स्वकम्

उत्तम वाराहकल्पात, तरुणी राधेसह, तो निश्चयच शापाचा प्रभाव भोगील; आणि तो अनुभवून पुन्हा आपल्या स्वकीय स्वरूप व धामात परत येईल.

Verse 33

सुदामा पार्षदो यो हि तव कृष्ण प्रियप्रियः । दानवीं योनिमाश्रित्येदानीं क्लिश्नाति वै जगत्

हे कृष्ण! सुदामा हा तुझा पार्षद व अत्यंत प्रिय होता; तोच आता दानवी योनीत जन्म घेऊन सध्या खरोखर जगाला क्लेश देत आहे.

Verse 34

शापप्रभावाद्राधाया देवशत्रुश्च दानवः । शङ्खचूडाभिधस्सोऽति दैत्यपक्षी सुरदुहः

राधेच्या शापाच्या प्रभावाने एक दानव उत्पन्न झाला, जो देवांचा शत्रू बनला. तो ‘शंखचूड’ या नावाने प्रसिद्ध—दैत्यपक्षाचा समर्थक व देवांना दुःख देणारा होता.

Verse 35

तेन निस्सारिता देवास्सेन्द्रा नित्यं प्रपीडिताः । हृताधिकारा विकृतास्सर्वे याता दिशो दश

त्याने हाकलून दिल्यामुळे इंद्रासह देव सतत पीडित झाले। अधिकार हिरावल्याने व्याकुळ होऊन ते सर्व दहा दिशांना पळून गेले।

Verse 36

ब्रह्माच्युतौ तदर्थे ही हागतौ शरणं मम । तेषां क्लेशविनिर्मोक्षं करिष्ये नात्र संशयः

ब्रह्मा आणि अच्युत (विष्णू) याच हेतूने माझ्या शरणास आले आहेत. मी त्यांना क्लेशातून मुक्त करीन—यात संशय नाही.

Verse 37

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शंकरः कृष्णं पुनः प्रोवाच सादरम् । हरिं विधिं समाभाष्य वचनं क्लेशनाशनम्

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून शंकरांनी पुन्हा आदराने कृष्णास सांगितले; आणि हरि (विष्णू) व विधी (ब्रह्मा) यांच्याशी बोलून क्लेश नाश करणारे वचन उच्चारले.

Verse 38

शिव उवाच । हे हरे हे विधे प्रीत्या ममेदं वचनं शृणु । गच्छतं त्वरितं तातौ देवानंदाय निर्भयम्

शिव म्हणाले—हे हरे, हे विधे! प्रेमाने माझे हे वचन ऐका. हे प्रिय पुत्रांनो, देवांच्या आनंदासाठी निर्भय होऊन त्वरेने जा.

Verse 39

कैलासवासिनं रुद्रं मद्रूपं पूर्णमुत्तमम् । देवकार्यार्थमुद्भूतं पृथगाकृतिधारिणम्

त्याने कैलासवासी रुद्राचे दर्शन घेतले—जो माझ्याच स्वरूपाचा, पूर्ण व उत्तम आहे—देवकार्याकरिता प्रकट होऊन वेगळे दृश्य रूप धारण करणारा.

Verse 40

एतदर्थे हि मद्रूपः परिपूर्णतमः प्रभुः । कैलासे भक्तवशतस्संतिष्ठति गिरौ हरे

याच हेतूसाठी माझ्याच स्वरूपाचा, परिपूर्णतम प्रभू—हे हरी—भक्तांच्या प्रेमवश होऊन कैलास पर्वतावर निवास करतो।

Verse 41

मत्तस्त्वत्तो न भेदोऽस्ति युवयोस्सेव्य एव सः । चराचराणां सर्वेषां सुरादीनां च सर्वदा

माझ्यात आणि तुझ्यात भेद नाही. तुम्हा दोघांसाठी सेव्य (पूज्य) तोच एक आहे—सदैव; सर्व चराचर प्राण्यांसाठी आणि देवतादिंसाठीही तोच आराध्य आहे।

Verse 42

आवयोभेदकर्ता यस्स नरो नरकं व्रजेत् । इहापि प्राप्नुयात्कृष्टं पुत्रपौत्रविवर्जितः

जो मनुष्य आमच्यात भेद निर्माण करतो, तो नरकात जातो; आणि याच लोकातही तो क्लेश भोगतो, पुत्र-पौत्रवंचित होऊन।

Verse 43

इत्युक्तवंतं दुर्गेशं प्रणम्य च मुहुर्मुहुः । राधया सहितः कृष्णः स्वस्थानं सगणो ययौ

असे बोलून कृष्णाने दुर्गेशाला वारंवार नमस्कार केला. मग राधेसह, आपल्या गणांसह, तो आपल्या धामास निघून गेला.

Verse 44

हरिर्ब्रह्मा च तौ व्यास सानन्दौ गतसाध्वसौ । मुहुर्मुहुः प्रणम्येशं वैकुंठं ययतुर्द्रुतम्

हे व्यास! हरि आणि ब्रह्मा आनंदित व भयमुक्त होऊन ईश (शिव) यांना वारंवार नमस्कार करून त्वरेने वैकुंठास गेले.

Verse 45

तत्रागत्याखिलं वृत्तं देवेभ्यो विनिवेद्य तौ । तानादाय ब्रह्मविष्णू कैलासं ययतुर्गिरिम्

तेथे येऊन त्या दोघांनी (ब्रह्मा व विष्णू) सर्व वृत्तांत देवांना सांगितला. मग त्या देवांना बरोबर घेऊन ब्रह्मा-विष्णू कैलास पर्वताकडे गेले.

Verse 46

तत्र दृष्ट्वा महेशानं पार्वतीवल्लभं प्रभुम् । दीनरक्षात्तदेहं च सगुणं देवनायकम्

तेथे पार्वतीवल्लभ प्रभु महेशानाचे दर्शन घेऊन, दीनांच्या रक्षणासाठी धारण केलेले तेच सगुण, देवनायक देहधारी रूपही त्याने पाहिले.

Verse 47

तुष्टुवुः पूर्ववत्सर्वे भक्त्या गद्गदया गिरा । करौ बद्ध्वा नतस्कंधा विनयेन समन्विताः

पूर्वीप्रमाणे सर्वांनी भक्तीने गद्गद वाणीने स्तुती केली. हात जोडून, खांदे नमवून, ते विनय व शिष्टाचाराने युक्त होते.

Verse 48

देवा ऊचुः । देवदेव महादेव गिरिजानाथ शंकर । वयं त्वां शरणापन्ना रक्ष देवान्भयाकुलान्

देव म्हणाले— “देवदेव, महादेव, गिरिजानाथ, शंकर! आम्ही भयाकुल होऊन तुझ्या शरण आलो आहोत; आम्हा देवांचे रक्षण कर।”

Verse 49

शंखचूडदानवेन्द्रं जहि देवनिषूदनम् । तेन विक्लाविता देवाः संग्रामे च पराजिताः

हे देवशत्रुनाशका! दानवांचा अधिपती शंखचूड याचा वध कर. त्याच्यामुळे देवगण व्याकुळ झाले आणि संग्रामात पराभूत झाले.

Verse 50

हृताधिकाराः कुतले विचरंति यथा नराः । देवलोको हि दुर्दृश्यस्तेषामासीच्च तद्भयात्

अधिकार हिरावल्यामुळे ते सामान्य माणसांसारखे पृथ्वीवर भटकू लागले. त्या भयामुळे देवलोकही त्यांना दिसेनासा झाला, जणू लपून गेला.

Verse 51

दीनोद्धर कृपासिन्धो देवानुद्धर संकटात् । शक्रं भयान्महेशानहत्वा तं दानवाधिपम्

हे महेशान, दीनोद्धारक, कृपासिंधो! या संकटातून देवांचा उद्धार करा. त्या दानवाधिपाचा वध करून शक्र (इंद्र) याला भयमुक्त कर.

Verse 52

इति श्रुत्वा वचश्शंभुर्देवानां भक्तवत्सलः । उवाच विहसन् वाण्या मेघनादगभीरया

हे शब्द ऐकून देवभक्तवत्सल शंभू मंद हसत बोलले. त्यांची वाणी मेघगर्जनेसारखी गभीर व नादमय होती.

Verse 53

श्रीशंकर उवाच । हे हरे हे विधे देवाः स्वस्थानं गच्छत धुवम् । शंखचूडं वधिष्यामि सगणं नात्र संशयः

श्रीशंकर म्हणाले—हे हरी, हे विधे, हे देवांनो! तुम्ही निश्चयाने आपल्या-आपल्या स्थानी जा. मी शंखचूडाचा त्याच्या गणांसह वध करीन; यात संशय नाही.

Verse 54

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य वचः पीयूषसंनिभम् । ते सर्वे प्रमुदा ह्यासन्नष्टं मत्वा च दानवम्

सनत्कुमार म्हणाले—महेशाच्या अमृततुल्य वचनांचे श्रवण होताच ते सर्वजण अत्यंत आनंदित झाले आणि दानव नष्ट झाला असे मानू लागले।

Verse 55

हरिर्जगाम वैकुंठं सत्यलोके विधिस्तदा । प्रणिपत्य महेशं च सुराद्याः स्वपदं ययुः

हरि वैकुंठाला गेले आणि तेव्हा विधी (ब्रह्मा) सत्यलोकात परतले. महेशाला प्रणाम करून देवगण इत्यादी आपापल्या धामास गेले.