शङ्खचूडवधकथनम् / The Account of Śaṅkhacūḍa’s Slaying

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । अथान्यच्छंभुचरितं प्रेमतः शृणु वै मुने । यस्य श्रवणमात्रेण शिवभक्तिर्दृढा भवेत्

सनत्कुमार म्हणाले—हे मुने! आता प्रेमपूर्वक शंभूचे आणखी एक पवित्र चरित्र ऐक; ज्याचे केवळ श्रवण केल्याने शिवभक्ती दृढ व अचल होते.

Verse 2

शंखचूडाभिधो वीरो दानवो देवकंटकः । यथा शिवेन निहतो रणमूर्ध्नि त्रिशूलतः

शंखचूड नावाचा तो वीर दानव, देवांचा कण्टक व उपद्रवकर्ता—रणभूमीच्या शिखरावर शिवाच्या त्रिशूलप्रहाराने कसा निहत झाला.

Verse 3

तच्छंभुचरितं दिव्यं पवित्रं पापनाशनम् । शृणु व्यास सुसंप्रीत्या वच्मि सुस्नेहतस्तव

हे व्यास! ते दिव्य, पवित्र व पापनाशक शंभुचरित्र अत्यंत आनंदाने ऐक; तुझ्यावरील स्नेहामुळे मी ते सांगत आहे.

Verse 4

मरीचेस्तनयो धातुः पुत्रो यः कश्यपो मुनिः । स धर्मिष्ठस्सृष्टिकर्त्ता विध्याज्ञप्तः प्रजापतिः

मरीचीचा पुत्र धाता होता आणि त्याचा पुत्र मुनि कश्यप. तो कश्यप अत्यंत धर्मिष्ठ; ब्रह्म्याच्या आज्ञेने सृष्टीकार्याचा कर्ता म्हणून प्रजापती झाला.

Verse 5

दक्षः प्रीत्या ददौ तस्मै निजकन्यास्त्रयोदश । तासां प्रसूतिः प्रसभं न कथ्या बहुविस्तृताः

दक्षाने प्रसन्न होऊन त्याला आपल्या तेरा कन्या दिल्या. त्यांच्यापासून झालेली संतती अत्यंत विस्तृत आहे; तिचे संपूर्ण वर्णन करणे शक्य नाही.

Verse 6

यत्र देवादिनिखिलं चराचरमभूज्जगत् । विस्तरात्तत्प्रवक्तुं च कः क्षमोऽस्ति त्रिलोकके

ज्यात देवांपासून आरंभ करून सर्व चराचर जगत् उत्पन्न झाले—त्या तत्त्वाचे सविस्तर वर्णन त्रिलोकीत कोण करू शकेल?

Verse 7

प्रस्तुतं शृणु वृत्तांतं शंभुलीलान्वितं च यत् । तदेव कथयाम्यद्य शृणु भक्तिप्र वर्द्धनम्

आता प्रस्तुत वृत्तांत ऐक, जो शंभूच्या लीलांनी युक्त आहे. तीच कथा आज मी सांगतो—ऐक, ही भक्ती वाढविणारी आहे.

Verse 8

तासु कश्यपत्नीषु दनुस्त्वेका वरांगना । महारूपवती साध्वी पतिसौभाग्यवर्द्धिता

कश्यपाच्या त्या पत्नींत दनु हीच एक श्रेष्ठ स्त्री होती—अतिशय रूपवती, साध्वी, आणि पतीचे सौभाग्य वाढविणारी.

Verse 9

आसंस्तस्या दनोः पुत्रा बहवो बलवत्तराः । तेषां नामानि नोच्यंते विस्तारभयतो मुने

हे मुने, दनूचे अनेक पुत्र होते, अत्यंत बलवान. विस्ताराच्या भीतीने त्यांची नावे येथे सांगितली जात नाहीत.

Verse 10

तेष्वेको विप्रचित्तिस्तु महाबलपराक्रमः । तत्पुत्रो धार्मिको दंभो विष्णुभक्तो जितेन्द्रियः

त्यांच्यात एक विप्रचित्ती नावाचा महाबलवान व पराक्रमी होता। त्याचा पुत्र दंभ हा धर्मशील, विष्णुभक्त आणि जितेन्द्रिय होता।

Verse 11

नासीत्तत्तनयो वीरस्ततश्चिंतापरोऽभवत् । शुक्राचार्यं गुरुं कृत्वा कृष्णमंत्रमवाप्य च

त्या वीराला पुत्र नव्हता, म्हणून तो चिंताग्रस्त झाला। मग शुक्राचार्यांना गुरु मानून त्याने कृष्णमंत्रही प्राप्त केला।

Verse 12

तपश्चकार परमं पुष्करे लक्षवर्षकम् । कृष्णमंत्रं जजापैव दृढं बद्धासनं चिरम्

त्याने पुष्कर येथे लक्ष वर्षे परम तप केले। दृढ बद्धासन बांधून दीर्घकाळ तो अढळ निश्चयाने कृष्णमंत्राचा जप करीत राहिला।

Verse 13

तपः प्रकुर्वतस्तस्य मूर्ध्नो निस्सृत्य प्रज्व लत् । विससार च सर्वत्र तत्तेजो हि सुदुस्सहम्

तप करीत असताना त्याच्या मस्तकातून ज्वलंत तेज बाहेर पडले. ते तेज सर्वत्र पसरले, कारण ते अग्निमय वैभव अत्यंत असह्य होते।

Verse 14

तेन तप्तास्सुरास्सर्वे मुनयो मनवस्तथा । सुनासीरं पुरस्कृत्य ब्रह्माणं शरणं ययुः

त्या तापाने पीडित झालेले सर्व देव, मुनि व मनु—इंद्रास अग्रस्थानी ठेवून—ब्रह्मदेवांच्या शरण गेले।

Verse 15

प्रणम्य च विधातारं दातारं सर्वसंपदाम् । तुष्टुवुर्विकलाः प्रोचुः स्ववृत्तांतं विशेषतः

सर्व संपत्तीचा दाता असलेल्या विधात्यास प्रणाम करून ते व्याकुळ जन त्याची स्तुती करू लागले; आणि मग आपल्या घडलेल्या वृत्तांताचे विशेषतः सविस्तर वर्णन करू लागले.

Verse 16

तदाकर्ण्य विधातापि वैकुंठं तैर्ययौ सह । तदेव विज्ञापयितुं निखिलेन हि विष्णवे

ते ऐकून विधाता ब्रह्मादेवही त्यांच्या संगतीने वैकुंठास गेले, जेणेकरून जे काही जसे घडले ते सर्व यथार्थपणे भगवान विष्णूंना निवेदन करता येईल।

Verse 17

तत्र गत्वा त्रिलोकेशं विष्णुं रक्षाकरं परम् । प्रणम्य तुष्टुवुस्सर्वे करौ बद्ध्वा विनम्रकाः

तेथे जाऊन ते सर्व त्रिलोकेश्वर, परम रक्षक भगवान विष्णूजवळ गेले. हात जोडून नम्रतेने प्रणाम करून त्यांनी त्यांची स्तुती केली.

Verse 18

देवा ऊचुः । देवदेव न जानीमो जातं किं कारणं त्विह । संतप्तास्स कला जातास्तेजसा केन तद्वद

देव म्हणाले—हे देवदेव! येथे काय घडले व त्याचे कारण काय, आम्हांस कळत नाही. आमच्या कला/शक्ती तप्त झाल्या आहेत—हे कोणाच्या तेजाने झाले? कृपा करून सांगा.

Verse 19

तप्तात्मनां त्वमविता दीनबंधोऽनुजीविनाम् । रक्षरक्ष रमानाथ शरण्यश्शरणागतान्

तप्त अंतःकरणांचे आपण रक्षक, आणि आपल्या कृपेवर जगणाऱ्या दीनांचे बंधू आहात. हे रमानाथ! रक्षण करा, रक्षण करा—आपण शरण आलेल्यांचे परम शरण्य आहात.

Verse 20

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचो विष्णुर्ब्रह्मादीनां दिवौकसाम् । उवाच विहसन्प्रेम्णा शरणागतवत्सलः

सनत्कुमार म्हणाले—ब्रह्मा इत्यादी देवांचे वचन ऐकून, शरणागतवत्सल विष्णूंनी प्रेमपूर्ण हास्याने बोलणे आरंभिले।

Verse 21

विष्णुरुवाच । सुस्वस्था भवताव्यग्रा न भयं कुरुतामराः । नोपप्लवा भविष्यन्ते लयकालो न विद्यते

विष्णू म्हणाले—हे देवांनो, तुम्ही स्वस्थ व स्थिर राहा; भय करू नका। कोणताही उपद्रव होणार नाही; हा प्रलयकाळ नाही।

Verse 22

दानवो दंभनामा हि मद्भक्तः कुरुते तपः । पुत्रार्थी शमयिष्यामि तमहं वरदानतः

“दंभ नावाचा एक दानव माझा भक्त आहे व तप करीत आहे. पुत्राची इच्छा असल्याने, वर देऊन मी त्याला संतुष्ट करीन।”

Verse 23

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तास्ते सुरास्सर्वे धैर्यमालंब्य वै मुने । ययुर्ब्रह्मादयस्सुस्थास्स्वस्वधामानि सर्वशः

सनत्कुमार म्हणाले—हे मुने, असे ऐकून सर्व देवांनी धैर्य धरले व स्थिर झाले; ब्रह्मा इत्यादीही प्रसन्नचित्त होऊन आपापल्या धामांना गेले।

Verse 24

अच्युतोऽपि वरं दातुं पुष्करं संजगाम ह । तपश्चरति यत्रासौ दंभनामा हि दानवः

अच्युत (विष्णू)ही वर देण्यासाठी पुष्करास गेले, जिथे दंभ नावाचा तो दानव घोर तप करीत होता।

Verse 25

तत्र गत्वा वरं ब्रूहीत्युवाच परिसांत्वयन् । गिरा सूनृतया भक्तं जपंतं स्वमनुं हरिः

तेथे जाऊन हरि (विष्णु) त्याला सांत्वन देत सूनृत, मधुर व सत्य वाणीने म्हणाला—“वर माग।” तो भक्त आपल्या मंत्राचा अखंड जप करीत होता।

Verse 26

तच्छ्रुत्वा वचनं विष्णोर्दृष्ट्वा तं च पुरः स्थितम् । प्रणनाम महाभक्त्या तुष्ट्वाव च पुनः पुनः

विष्णूचे वचन ऐकून आणि त्यांना समोर उभे पाहून त्याने महाभक्तीने प्रणाम केला व पुन्हा पुन्हा स्तुती करून त्यांना प्रसन्न केले।

Verse 27

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे शंखचूडोत्पत्तिवर्णनं नाम सप्तविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखंडातील ‘शंखचूडोत्पत्तीचे वर्णन’ नावाचा सत्ताविसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 28

स्वभक्तं तनयं देहि महाबल पराक्रमम् । त्रिलोकजयिनं वीरमजेयं च दिवौकसाम्

आपलाच भक्त असा पुत्र मला द्या—जो महाबल व पराक्रमाने युक्त, त्रिलोकी जिंकणारा वीर आणि स्वर्गातील देवांनाही अजेय असेल।

Verse 29

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो दानवेन्द्रेण तं वरं प्रददौ हरिः । निवर्त्य चोग्रतपसस्ततस्सोंतरधान्मुने

सनत्कुमार म्हणाले—दानवेंद्राने असे सांगितल्यावर हरिने त्याला तो वर दिला. मग त्याची उग्र तपश्चर्या थांबवून, हे मुने, तो तेथून अंतर्धान पावला.

Verse 30

गते हरौ दानवेन्द्रः कृत्वा तस्यै दिशे नमः । जगाम स्वगृहं सिद्धतदाः पूर्ण मनोरथः

हरि निघून गेल्यावर दानवेंद्राने त्या दिशेला नमस्कार केला. मग सिद्ध झालेला, पूर्ण मनोरथ व तृप्त इच्छेसह तो आपल्या गृहास गेला.

Verse 31

कालेनाल्पेन तत्पत्नी सगर्भा भाग्यवत्यभूत् । रराज तेजासात्यंतं रोचयंती गृहांतरम्

अल्प काळातच त्याची पत्नी भाग्यवती होऊन गर्भवती झाली. ती अत्यंत तेजाने उजळून घरातील अंतःकक्ष प्रकाशमान करीत शोभून दिसली.

Verse 32

सुदामानाम गोपो यो कृष्णस्य पार्षदाग्रणीः । तस्या गर्भे विवेशासौ राधाशप्तश्च यन्मुने

हे मुने! सुदामा नावाचा तो गोप, जो कृष्णाच्या पार्षदांमध्ये अग्रणी होता, राधेच्या शापामुळे तिच्या गर्भात प्रविष्ट झाला.

Verse 33

असूत समये साध्वी सुप्रभं तनयं ततः । जातकं सुचकारासौ पिताहूय मुनीन्बहून्

प्रसवसमयी त्या साध्वीने तेजस्वी पुत्रास जन्म दिला. नंतर पित्याने अनेक मुनींना बोलावून जातकर्मादी शुभ जन्मसंस्कार विधिपूर्वक करविले.

Verse 34

उत्सवस्सुमहानासीत्तस्मिञ्जाते द्विजोत्तम । नाम चक्रे पिता तस्य शंख चूडेति सद्दिने

हे द्विजोत्तम, त्याच्या जन्मावेळी अतिशय महान उत्सव झाला. त्या शुभ दिवशी पित्याने नामकरण करून त्याचे नाव “शंखचूड” ठेवले.

Verse 35

पितुर्गेहे स ववृधे शुक्लपक्षे यथा शशी । शैशवेभ्यस्तविद्यस्तु स बभूव सुदीप्तिमान्

तो पित्याच्या घरी शुक्लपक्षातील चंद्राप्रमाणे वाढत गेला. बाल्यापासूनच त्याने विद्यांच्या शाखा आत्मसात केल्या आणि बुद्धी-तेजाने अत्यंत दीप्तिमान झाला.

Verse 36

स बालक्रीडया नित्यं पित्रोर्हर्षं ततान ह । प्रियो बभूव सर्वेषां कुलजानां विशेषतः

तो नित्य बालक्रीडांनी माता-पित्यांचा आनंद वाढवीत असे. आणि विशेषतः आपल्या कुलातील सर्व लोकांचा तो अत्यंत प्रिय झाला.