द्वन्द्वयुद्धवर्णनम् / Description of the Duel-Combats
या अध्यायात सनत्कुमार सांगतात की शिवाच्या प्रमुख गणनायकांना—नंदीश्वर, भृंगी/इभमुख आणि षण्मुख (कार्त्तिकेय)—पाहताच दानव क्रुद्ध होऊन शिस्तबद्ध द्वंद्वयुद्धात उतरतात. निशुंभ कार्त्तिकेयाला लक्ष्य करून पाच बाणांनी त्यांच्या मयूरवाहनाच्या हृदयात घाव घालतो; त्यामुळे तो मूर्च्छित होऊन कोसळतो. कार्त्तिकेय प्रत्युत्तर देत निशुंभाचा रथ व घोडे भेदतात आणि तीक्ष्ण बाणाने त्याला जखमी करून रणगर्जना करतात; पण निशुंभही प्रतिघात करतो आणि कार्त्तिकेय शक्ती उचलू लागतात तेव्हा स्वतःच्या शक्तीने त्यांना झटपट पाडतो. दुसरीकडे नंदीश्वर व कालनेमि यांचा द्वंद्व सुरू असतो—नंदी प्रहार करून कालनेमिचे घोडे, ध्वज, रथ व सारथी यांनाही छेदतात; संतप्त कालनेमि तीक्ष्ण बाणांनी नंदीचे धनुष्य छिन्न करतो. युद्धनीतीची चढती तीव्रता, युद्धसाधने निष्क्रिय करण्याचे प्रतीक आणि जखमांतही वीरधैर्य—हे दाखवत अध्याय पुढील उलटफेर व दैवी धर्मव्यवस्थेच्या पुनर्स्थापनेची भूमिका घडवतो।
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । ते गणाधिपतीन्दृष्ट्वा नन्दीभमुखषण्मुखान् । अमर्षादभ्यधावंत द्वंद्वयुद्धाय दानवाः
सनत्कुमार म्हणाले—शिवगणांचे अधिपती नंदी, भृंगी व षण्मुख यांना पाहून दानव क्रोधाने पेटून द्वंद्वयुद्धासाठी धावून गेले।
Verse 2
नन्दिनं कालनेमिश्च शुंभो लंबोदरं तथा । निशुंभः षण्मुखं देवमभ्यधावत शंकितः
कालनेमी व शुंभ नंदीवर चालून आले, लांबोदरही त्यांच्यासोबत धावला; आणि शंकित निशुंभ षण्मुख देवावर हल्ला करण्यास धावून गेला।
Verse 3
निशुंभः कार्तिकेयस्य मयूरं पंचभिश्शरैः । हृदि विव्याध वेगेन मूर्छितस्स पपात ह
निशुंभाने कार्तिकेयाच्या मयूराला पाच बाणांनी वेगाने हृदयात भेदले; तो मूर्च्छित होऊन खाली पडला।
Verse 4
ततः शक्तिधरः क्रुद्धो बाणैः पंचभिरेव च । विव्याध स्यंदने तस्य हयान्यन्तारमेव च
त्यानंतर शक्तिधर कार्तिकेय क्रुद्ध होऊन केवळ पाच बाणांनी त्याच्या रथाला जुते घोडे त्यांच्या अंतर्मर्मस्थानी भेदू लागला।
Verse 5
शरेणान्येन तीक्ष्णेन निशुंभं देववैरिणम् । जघान तरसा वीरो जगर्ज रणदुर्मदः
मग रणोन्मत्त वीराने दुसऱ्या तीक्ष्ण बाणाने देवांचा वैरी निशुंभ याला वेगाने घाव घातला आणि गर्जना केली।
Verse 6
असुरोऽपि निशुंभाख्यो महावीरोऽतिवीर्यवान् । जघान कार्तिकेयं तं गर्जंतं स्वेषुणा रणे
तेव्हा निशुंभ नावाचा असुर—अतिपराक्रमी महावीर—रणात गर्जणाऱ्या त्या कार्तिकेयाला आपल्या बाणाने घायाळ करू लागला।
Verse 7
ततश्शक्तिं कार्तिकेयो यावजग्राह रोषतः । तावन्निशुंभो वेगेन स्वशक्त्या तमपातयत्
तेव्हा कार्तिकेयाने रोषाने शक्ती उचलताच, त्याच क्षणी निशुंभाने वेगाने आपल्या शक्तीने त्याला पाडले।
Verse 8
एवं बभूव तत्रैव कार्तिकेयनिशुंभयोः । आहवो हि महान्व्यास वीरशब्दं प्रगर्जतोः
अशा रीतीने, हे महर्षी व्यास, तेथेच कार्तिकेय व निशुंभ यांच्यात महान युद्ध झाले, आणि दोघेही वीरनादाने गर्जू लागले।
Verse 9
ततो नन्दीश्वरो बाणैः कालनेमिमविध्यत । सप्तभिश्च हयान्केतुं रथं सारथिमाच्छिनत्
मग नंदीश्वराने बाणांनी कालनेमीला विद्ध केले; आणि सात बाणांनी घोडे, ध्वज, रथ व सारथी यांना छिन्न केले।
Verse 10
कालनेमिश्च संकुद्धो धनुश्चिच्छेद नंदिनः । स्वशरासननिर्मुक्तैर्महातीक्ष्णैश्शिलीमुखैः
अतिशय क्रुद्ध झालेल्या कालनेमीने आपल्या धनुष्यतून सोडलेल्या अत्यंत तीक्ष्ण लोहमुख बाणांनी नंदीचे धनुष्य छेदून टाकले।
Verse 11
अथ नन्दीश्वरो वीरः कालनेमिं महासुरम् । तमपास्य च शूलेन वक्षस्यभ्यहनद्दृढम्
मग वीर नंदीश्वराने महासुर कालनेमीला चुकवून त्रिशूळाने त्याच्या वक्षस्थळी दृढ प्रहार केला।
Verse 12
स शूलभिन्नहृदयो हताश्वो हतसारथिः । अद्रेः शिखरमुत्पाट्य नन्दिनं समताडयत्
त्रिशूळाने हृदय भेदले गेले तरी, घोडे व सारथी मारले गेले तरी, त्याने पर्वतशिखर उपटून नंदीवर प्रहार केला।
Verse 13
अथ शुंभो गणेशश्च रथमूषक वाहनौ । युध्यमानौ शरव्रातैः परस्परमविध्यताम्
तेव्हा शुंभ आणि गणेश—एक रथावर व दुसरा मूषक-वाहनावर आरूढ—युद्ध करीत बाणांच्या वर्षावाने परस्परांना वारंवार विद्ध करू लागले।
Verse 14
गणेशस्तु तदा शुंभं हृदि विव्याध पत्रिणा । सारथिं च त्रिभिर्बाणैः पातयामास भूतले
तेव्हा गणेशाने पिसयुक्त बाणाने शुंभाचे हृदय विद्ध केले आणि तीन बाणांनी सारथीला भूमीवर पाडले।
Verse 15
ततोऽतिक्रुद्धश्शुंभोऽपि बाणदृष्ट्या गणाधिपम् । मूषकं च त्रिभिर्विद्ध्वा ननाद जलदस्वनः
मग अतिशय क्रुद्ध झालेल्या शुंभाने बाणदृष्टीने गणाधिपावर लक्ष्य केले; आणि मूषकाला तीन बाणांनी विद्ध करून मेघगर्जनेसारखा निनाद केला।
Verse 16
मूषकश्शरभिन्नाङ्गश्चचाल दृढवेदनः । लम्बोदरश्च पतितः पदातिरभवत्स हि
शरांनी विद्ध झालेले अंग असलेला मूषक तीव्र वेदनेने डगमगला; आणि लम्बोदरही पडला—खरेच तो पायदळ योद्धा झाला।
Verse 17
ततो लम्बोदरश्शुंभं हत्वा परशुना हृदि । अपातयत्तदा भूमौ मूषकं चारुरोह सः
मग लम्बोदराने परशूने शुंभाचे हृदय फाडून त्याला ठार केले; त्या क्षणी त्याला भूमीवर पाडले आणि तो पुन्हा मूषक-वाहनावर आरूढ झाला।
Verse 18
समरायोद्यतश्चाभूत्पुनर्गजमुखो विभुः । प्रहस्य जघ्नतुः क्रोधात्तोत्रेणैव महाद्विपम्
पुन्हा गजमुख विभू युद्धासाठी सज्ज झाला. मग हसतहसत क्रोधाने केवळ अंकुशानेच त्या महागजाला पाडून मारले।
Verse 19
कालनेमिर्निशुंभश्च ह्युभौ लंबोदरं शरैः । युगपच्चख्नतुः क्रोधादाशीविषसमैर्द्रुतम्
मग कालनेमि आणि निशुंभ—दोघांनीही—क्रोधाने, विषारी सर्पासारख्या घातक बाणांनी, एकाच वेळी वेगाने लंबोदरावर प्रहार केला।
Verse 20
तं पीड्यमानमालोक्य वीरभद्रो महाबलः । अभ्यधावत वेगेन कोटिभूतयुतस्तथा
त्याला अत्यंत पीडित होताना पाहून महाबली वीरभद्र, तसेच कोट्यवधी भूतांसह, वेगाने धावून गेला।
Verse 21
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलंधरोपाख्याने विशे षयुद्धवर्णनं नामैकविंशतितमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय रुद्रसंहितेतील पाचव्या युद्धखंडात जलंधरोपाख्यानातील ‘विशेष युद्धवर्णन’ नावाचा एकविसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 22
ततः किलकिला शब्दैस्सिंहनादैश्सघर्घरैः । विनादिता डमरुकैः पृथिवी समकंपत
तेव्हा किलकिला शब्द, सिंहनाद व घर्घर गर्जना—आणि डमरूंच्या निनादाने—पृथ्वी थरथर कापू लागली.
Verse 23
ततो भूताः प्रधावंतो भक्षयंति स्म दानवान् । उत्पत्य पातयंति स्म ननृतुश्च रणांगणे
मग भूतगण धावून आले आणि दानवांना भक्षण करू लागले. उड्या मारून ते त्यांना वारंवार पाडू लागले आणि रणांगणात नाचूही लागले.
Verse 24
एतस्मिन्नंतरे व्यासाभूतां नन्दीगुहश्च तौ । उत्थितावाप्तसंज्ञौ हि जगर्जतुरलं रणे
याच वेळी नंदी आणि गुह—जे आघाताने मूर्च्छित झाले होते—शुद्धीवर आले. उठून उभे राहून ते दोघेही रणात प्रचंड गर्जना करू लागले.
Verse 26
स नन्दी कार्तिकेयश्च समायातौ त्वरान्वितौ । जघ्नतुश्च रणे दैत्यान्निरंतरशरव्रजैः । छिन्नैर्भिन्नैर्हतैर्दैत्यैः पतितैर्भक्षितैस्तथा । व्याकुला साभवत्सेना विषण्णवदना तदा
तेव्हा नंदी व कार्तिकेय घाईघाईने येऊन पोहोचले. रणांगणात त्यांनी अखंड बाणवृष्टीने दैत्यांचा संहार केला. दैत्य छिन्नभिन्न व हत झाले—काही पडले, काही भक्षितही झाले; तेव्हा त्यांची सेना व्याकुळ झाली आणि मुखावर विषाद दाटला.
Verse 27
एवं नन्दी कार्तिकेयो विकटश्च प्रतापवान् । वीरभद्रो गणाश्चान्ये जगर्जुस्समरेऽधिकम्
अशा रीतीने नंदी, कार्तिकेय, पराक्रमी विकट, वीरभद्र आणि इतर गण—रणांगणात अधिकच गर्जना करू लागले.
Verse 28
निशुंभशुंभौ सेनान्यौ सिन्धुपुत्रस्य तौ तथा । कालनेमिर्महादैत्योऽसुराश्चान्ये पराजिताः
सिंधुपुत्राचे ते दोघे सेनापती—निशुंभ व शुंभ—तसेच पराजित झाले; आणि महादैत्य कालनेमि व इतर असुरही हारले.
Verse 29
प्रविध्वस्तां ततस्सेनां दृष्ट्वा सागरनन्दनः । रथेनातिपताकेन गणानभिययौ बली
ती सेना पूर्णपणे उद्ध्वस्त झालेली पाहून सागरनंदन तो बली, अतिउंच ध्वज असलेल्या रथावर आरूढ होऊन, शिवगणांवर चाल करून गेला.
Verse 30
ततः पराजिता दैत्या अप्यभूवन्महोत्सवाः । जगर्जुरधिकं व्यास समरायोद्यतास्तदा
तेव्हा पराजित असूनही दैत्य जणू महोत्सवात मग्न झाले; हे व्यास, त्या वेळी पुन्हा समरास उद्यत होऊन ते अधिकच गर्जू लागले.
Verse 31
सर्वे रुद्रगणाश्चापि जगर्जुर्जयशालिनः । नन्दिकार्तिकदंत्यास्यवीरभद्रादिका मुने
विजय-निश्चयाने तेजस्वी झालेले सर्व रुद्रगण गर्जले—हे मुने—नंदी, कार्तिक, दंत्यास्य, वीरभद्र इत्यादी।
Verse 32
हस्त्यश्वरथसंह्रादश्शंखभेरीरवस्तथा । अभवत्सिंहनादश्च सेनयोरुभयोस्तथा
मग हत्ती, घोडे व रथांचा प्रचंड गजर उठला; शंख-भेरींचा नादही घुमला. दोन्ही सैन्यांतून सिंहनादासारखा रणघोषही झाला.
Verse 33
जलंधरशरव्रातैर्नीहारपटलैरिव । द्यावापृथिव्योराच्छन्नमंतरं समपद्यत
जलंधराच्या बाणांच्या वर्षावाने, जणू दाट धुक्याच्या पडद्यांसारखे, आकाश व पृथ्वी यांमधील सर्व अंतराळ झाकले जाऊन अस्पष्ट झाले।
Verse 34
शैलादिं पंचभिर्विद्ध्वा गणेशं पंचभिश्शरैः । वीरभद्रं च विंशत्या ननाद जलदस्वनः
त्याने शैलादिला पाच बाणांनी, गणेशाला पाच शरांनी आणि वीरभद्राला वीस बाणांनी विद्ध केले; आणि मेघगर्जनेसारखा नाद करून रणांगणात गर्जला।
Verse 35
कार्तिकेयस्ततो दैत्यं शक्त्या विव्याध सत्वरम् । जलंधरं महावीरो रुद्रपुत्रो ननाद च
मग रुद्रपुत्र महावीर कार्तिकेयाने त्वरेने शक्तीने दैत्य जलंधराला विद्ध केले आणि वीरासारखा गर्जला।
Verse 36
स पूर्णनयनो दैत्यः शक्तिनिर्भिन्नदेहकः । पपात भूमौ त्वरितमुदतिष्ठन्महाबलः
तो दैत्य पूर्ण नेत्रांनी, शक्तीने विदीर्ण देह झाला असता, त्वरेने भूमीवर कोसळला; तरी महाबलवान असल्याने तो लगेच पुन्हा उभा राहिला।
Verse 37
ततः क्रोधपरीतात्मा कार्तिकेयं जलंधरः । गदया ताडयामास हृदये दैत्यपुंगवः
मग क्रोधाने व्यापलेल्या मनाचा दैत्यपुंगव जलंधर याने गदेने कार्तिकेयाच्या हृदयप्रदेशी प्रहार केला।
Verse 38
गदाप्रभावं सफलं दर्शयन्शंकरात्मजः । विधिदत्तवराद्व्यास स तूर्णं भूतलेऽपतत्
हे व्यास, गदेचा प्रभाव सफल ठरला हे दाखवीत शंकरपुत्र, विधात्या (ब्रह्मा)ने दिलेल्या वराच्या बळाने, त्वरित भूमीवर कोसळला।
Verse 39
तथैव नंदी ह्यपतद्भूतले गदया हतः । महावीरोऽपि रिपुहा किंचिद्व्याकुलमानसः
तसेच नंदीही गदेच्या आघाताने भूमीवर पडला। तो महावीर व शत्रुनाशक असूनही क्षणभर त्याचे मन किंचित व्याकुळ झाले।
Verse 40
ततो गणेश्वरः क्रुद्धस्स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम् । संप्राप्यातिबलो दैत्य गदां परशुनाच्छिनत्
मग गणेश्वर क्रुद्ध झाला व शिवचरणकमलांचे स्मरण केले। अतिबलवान होऊन तो दैत्याजवळ पोहोचला आणि परशूने त्याची गदा छिन्न केली।
Verse 41
वीरभद्रस्त्रिभिर्बाणैर्हृदि विव्याध दानवम् । सप्तभिश्च हयान्केतुं धनुश्छत्रं च चिच्छिदे
वीरभद्राने तीन बाणांनी दानवाचे हृदय भेदले; आणि आणखी सात बाणांनी त्याचे घोडे, ध्वज, धनुष्य व छत्र छिन्न केले।
Verse 42
ततोऽतिक्रुद्धो दैत्येन्द्रश्शक्तिमुद्यम्य दारुणाम् । गणेशं पातयामास रथमन्यं समारुहत्
तेव्हा अतिशय क्रुद्ध झालेल्या दैत्येंद्राने भयंकर शक्ति उचलून गणेशाला पाडले; नंतर तो दुसऱ्या रथावर आरूढ झाला।
Verse 43
अभ्यगादथ वेगेन स दैत्येन्द्रो महाबलः । विगणय्य हृदा तं वै वीरभद्रं रुषान्वितः
मग तो महाबली दैत्येंद्र मोठ्या वेगाने पुढे धावला। क्रोधाने भरून, त्याने अंतःकरणात वीरभद्राला तुच्छ मानले।
Verse 44
वीरभद्रं जघानाशु तीक्ष्णेनाशीविषेण तम् । ननाद च महावीरो दैत्यराजो जलंधरः
तेव्हा दैत्यराज जलंधराने तीक्ष्ण, विषारी सर्पासारख्या शस्त्राने वीरभद्रावर झटपट प्रहार केला। आणि तो महावीर जलंधर गर्जला।
Verse 45
वीरभद्रोऽपि संकुद्धस्सितधारेण चेषुणा । चिच्छेद तच्छरं चैव विव्याध महेषुणा
वीरभद्रही संतप्त क्रोधाने उठला। त्याने तीक्ष्ण धार असलेल्या बाणाने तो प्रक्षेप्य छेदून टाकला आणि मग महाबाणाने शत्रूला भेदले।
Verse 46
ततस्तौ सूर्यसंकाशौ युयुधाते परस्परम् । नानाशस्त्रैस्तथास्त्रैश्च चिरं वीरवरोत्तमौ
मग सूर्याप्रमाणे तेजस्वी असे ते दोघे श्रेष्ठ वीर एकमेकांशी युद्ध करू लागले। नानाविध शस्त्रे व दिव्यास्त्रे वापरून ते दीर्घकाळ लढले।
Verse 47
वीरभद्रस्ततस्तस्य हयान्बाणैरपातयत् । धनुश्चिच्छेद रथिनः पताकां चापि वेगतः
मग वीरभद्राने त्याचे घोडे बाणांनी पाडले. प्रचंड वेगाने रथीचे धनुष्य व ध्वजाही छेदून रणात त्या योद्ध्याचा गर्व चुरडला.
Verse 48
अथो स दैत्यराजो हि पुप्लुवे परिघायुधः । वीरभद्रोपकठं स द्रुतमाप महाबलः
मग परिघ (लोखंडी गदा) हाती घेतलेला तो दैत्यराज उडी मारून पुढे आला; महाबलवान तो वेगाने वीरभद्राच्या जवळ पोहोचला।
Verse 49
परिघेनातिमहता वीरभद्रं जघान ह । सबलोऽब्धितनयो मूर्ध्नि वीरो जगर्ज च
तेव्हा समुद्रपुत्र तो वीर, बलाने परिपूर्ण, अतिभारी परिघाने वीरभद्राच्या मस्तकावर घाव घातला; आणि तो शूर जोराने गर्जला।
Verse 50
परिघेनातिमहता भिन्नमूर्द्धा गणाधिपः । वीरभद्रः पपातोर्व्यां मुमोच रुधिरं बहु
अतिभारी परिघाच्या घावाने मस्तक फाटून गणाधिप वीरभद्र पृथ्वीवर कोसळला आणि त्याच्यातून पुष्कळ रक्त वाहू लागले।
Verse 51
पतितं वीरभद्रं तु दृष्ट्वा रुद्रगणा भयात् । अपागच्छन्रणं हित्वा क्रोशमाना महेश्वरम्
वीरभद्र पडलेला पाहून रुद्रगण भयभीत झाले; रणभूमी सोडून ते पळून गेले आणि ‘महेश्वर!’ अशी आर्त हाक देत शरण मागू लागले।
Verse 52
अथ कोलाहलं श्रुत्वा गणानां चन्द्रशेखरः । निजपार्श्वस्थितान् वीरानपृच्छद्गणसत्तमान्
तेव्हा गणांचा कोलाहल ऐकून चंद्रशेखर भगवान् शिवांनी आपल्या जवळ उभ्या असलेल्या वीर व श्रेष्ठ गणांना विचारले।
Verse 53
शंकर उवाच । किमर्थं मद्गणानां हि महाकोलाहलोऽभवत् । विचार्यतां महावीराश्शांतिः कार्या मया ध्रुवम्
शंकर म्हणाले— माझ्या गणांमध्ये हा महाकोलाहल कशामुळे झाला? हे महावीरांनो, नीट विचार करा; निश्चयच मला शांती करावी लागेल.
Verse 54
यावत्स देवेशो गणान्पप्रच्छ सादरम् । तावद्गणवरास्ते हि समायाताः प्रभुं प्रति
देवेश्वराने आदराने गणांना विचारले, तेवढ्यातच ते श्रेष्ठ गण आपल्या प्रभूकडे त्वरेने येऊन पोहोचले.
Verse 55
तान्दृष्ट्वा विकलान्रुद्रः पप्रच्छ इति कुशलं प्रभुः । यथावत्ते गणा वृत्तं समाचख्युश्च विस्तरात्
त्यांना व्याकुळ व दुर्बल पाहून प्रभू रुद्रांनी कुशल विचारले. मग गणांनी जे जसे घडले होते ते सर्व यथावत् विस्ताराने सांगितले.
Verse 56
तच्छ्रुत्वा भगवानुद्रो महालीलाकरः प्रभुः । अभयं दत्तवांस्तेभ्यो महोत्साहं प्रवर्द्धयन्
ते ऐकून महालीला करणारे प्रभू भगवान रुद्रांनी त्यांना अभय दिले आणि त्यांचा महान उत्साह वाढविला.
Frequently Asked Questions
A sequence of dvaṃdva-yuddhas (single-combats) where Niśumbha engages Ṣaṇmukha/Kārttikeya and Kālanemi engages Nandīśvara, featuring weapon exchanges and the disabling of chariots and mounts.
Purāṇic battle symbolism often targets the ‘supports’ of power—mount, horses, banner, and bow—signifying the dismantling of an opponent’s operative capacity and the collapse of adharmic momentum.
Śiva’s executive agencies: Nandīśvara (gaṇa authority) and Ṣaṇmukha/Kārttikeya (martial śakti), presented as instruments through which Rudra’s order is defended.