देवस्तुतिः (Devastuti) — Hymn/Praise of the Devas
या अध्यायात व्यास ब्रह्माला विचारतो की देवांच्या क्लेशानंतर त्यांचे कल्याण कसे झाले. ब्रह्मा शिवाच्या कमलचरणांचे स्मरण करून सनत्कुमाराच्या कथनरूपाने वृत्तांत सांगतो. त्रिपुरनाथाच्या तेजाने आणि मायानामक मायावी शिल्पी (तारकासुरवंशाशी निगडित) यांच्या दडपणामुळे देव दग्ध व पराभूत होऊन व्याकुळ अवस्थेत ब्रह्माकडे शरण येतात. प्रणाम करून ते आपले दुःख निवेदन करतात व शत्रुनाशाचा उपाय मागतात. ब्रह्मा त्यांना धीर देऊन दैत्य-दानवांचा भेद स्पष्ट करतो आणि सांगतो की खरा उपाय शर्व (शिव) यांच्याच द्वारे सिद्ध होईल. तसेच ब्रह्मासंबंधाने पोसलेल्या दैत्याचा वध ब्रह्माने करणे अयोग्य असा धर्मनियम तो सूचित करतो; परंतु शिवाची सत्ता या मर्यादांपलीकडे जाऊन निर्णायक समाधान करील. अध्यायातील ‘देवस्तुति’ हीच शिवकृपा आवाहनाची कळी ठरून त्रिपुरयुद्धातील हस्तक्षेपाला अधिष्ठान देते।
Shlokas
Verse 1
व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ वद मे वदतां वर । ततः किमभवद्देवाः कथं च सुखिनोऽभवन्
व्यास म्हणाले: हे ब्रह्मपुत्र, हे महाप्राज्ञ, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ! मला सांगा—त्यानंतर काय घडले? आणि देव कसे सुखी व शांत झाले?
Verse 2
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिर्नाम द्वितीयोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात ‘देवस्तुती’ नावाचा दुसरा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 3
सनत्कुमार उवाच । अथ तत्प्रभया दग्धा देवा हीन्द्रादयस्तथा । संमंत्र्य दुःखितास्सर्वे ब्रह्माणं शरणं ययुः
सनत्कुमार म्हणाले—मग त्या प्रभेने दग्ध होऊन इंद्रादी सर्व देव दुःखित झाले; परस्पर सल्लामसलत करून ते सर्व शरणासाठी ब्रह्म्याकडे गेले।
Verse 4
नत्वा पितामहं प्रीत्या परिक्षिप्ताखिलास्सुराः । दुःखं विज्ञापयामासुर्विलोक्यावसरं ततः
पितामह ब्रह्माला प्रेमाने नमस्कार करून, सभोवती जमलेल्या सर्व देवांनी योग्य वेळ पाहून आपले दुःख निवेदन केले।
Verse 5
देवा ऊचुः । धातस्त्रिपुरनाथेन सतारकसुतेन हि । सर्वे प्रतापिता नूनं मयेन त्रिदिवौकसः
देव म्हणाले— हे धाता (ब्रह्मदेव)! त्रिपुरनाथ तारकपुत्र आणि मय यांच्यामुळे आम्ही सर्व स्वर्गवासी निश्चयच फार त्रस्त झालो आहोत।
Verse 6
अतस्ते शरणं याता दुःखिता हि विधे वयम् । कुरु त्वं तद्वधोपायं सुखिनस्स्याम तद्यथा
म्हणून, हे विधाता (ब्रह्मा)! आम्ही दुःखी होऊन तुमच्या शरण आलो आहोत. त्याच्या वधाचा उपाय करा, ज्यामुळे आम्ही पूर्वीप्रमाणे सुखी होऊ.
Verse 7
सनत्कुमार उवाच । इति विज्ञापितो देवैर्विहस्य भवकृद्विधिः । प्रत्युवाचाथ तान्सर्वान्मयतो भीतमानसान्
सनत्कुमार म्हणाले— देवांनी असे निवेदन केल्यावर जगत्कर्ता विधी (ब्रह्मा) हसले आणि मग मयामुळे भयभीत झालेल्या त्या सर्वांना उत्तर दिले।
Verse 8
ब्रह्मोवाच । न भेतव्यं सुरास्तेभ्यो दानवेभ्यो विशेषतः । आचक्षे तद्वधोपायं शिवं शर्वः करिष्यति
ब्रह्मा म्हणाले— हे देवांनो! विशेषतः त्या दानवांपासून भय बाळगू नका. मी त्यांच्या वधाचा उपाय सांगतो; कल्याणकारी कार्य शर्वस्वरूप शिवच करील।
Verse 9
मत्तो विवर्धितो दैत्यो वधं मत्तो न चार्हति । तथापि पुण्यं वर्द्धैत नगरे त्रिपुरे पुनः
माझ्यामुळे पोसला व वाढविला गेलेला हा दैत्य माझ्या हातून वधास योग्य नाही। तरीही त्रिपुर नगरीत पुन्हा पुण्य व मंगळ वाढो।
Verse 10
शिवं च प्रार्थयध्वं वै सर्वे देवास्सवासवाः । सर्वाधीशः प्रसन्नश्चेत्स वः कार्यं करिष्यति
म्हणून तुम्ही सर्व देव, इंद्रासह, निश्चयाने शिवाची प्रार्थना करा. सर्वाधीश प्रसन्न झाला तर तो तुमचे कार्य सिद्ध करील.
Verse 11
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य विधेर्वाणीं सर्वे देवास्सवासवाः । दुखितास्ते ययुस्तत्र यत्रास्ते वृषभध्वजः
सनत्कुमार म्हणाला— विधात्या ब्रह्माची वाणी अशी ऐकून, इंद्रासह सर्व देव दुःखी झाले आणि जिथे वृषभध्वज भगवान शंकर होते तिथे गेले.
Verse 12
प्रणम्य भक्त्या देवेशं सर्वे प्रांजलयस्तदा । तुष्टुवुर्विनतस्कंधाश्शंकरं लोकशंकरम्
मग ते सर्व देवेश्वराला भक्तीने प्रणाम करून, हात जोडून उभे राहिले; आणि मान झुकवून लोकमंगलकारी शंकराची स्तुती करू लागले.
Verse 13
देवा ऊचुः । नमो हिरण्यगर्भाय सर्वसृष्टि विधायिने । नमः स्थितिकृते तुभ्यं विष्णवे प्रभविष्णवे
देव म्हणाले—हिरण्यगर्भा, सर्व सृष्टीच्या विधात्यास नमस्कार। स्थिती-पालन करणाऱ्या तुला नमस्कार; हे विष्णु, हे प्रभविष्णु, तुला प्रणाम।
Verse 14
नमो हरस्वरूपाय भूतसंहारकारिणे । निर्गुणाय नमस्तुभ्यं शिवायामित तेजसे
हरस्वरूप, सर्व भूतांचा संहार करणाऱ्या तुला नमस्कार। निर्गुण, अमित तेजस्वी शिवा, तुला प्रणाम।
Verse 15
अवस्थारहितायाथ निर्विकाराय वर्चसे । महाभूतात्मभूताय निर्लिप्ताय महात्मने
अवस्थारहित, निर्विकार, तेजस्वी; महाभूतांचा अंतरात्मा असूनही अलिप्त—त्या परम महात्म्यास नमस्कार असो।
Verse 16
नमस्ते भूतपतये महाभारसहिष्णवे । तृष्णाहराय निर्वैराकृतये भूरितेजसे
हे भूतपते! महाभार सहन करणाऱ्या, तृष्णा हरिणाऱ्या, निर्वैर स्वरूपा, आणि अपार तेजाने दीप्त—तुला नमस्कार।
Verse 17
महादैत्यमहारण्यनाशिने दाववह्नये । दैत्यद्रुमकुठाराय नमस्ते शूलपाणये
हे शूलपाणि! महादैत्यांच्या महावनाचा नाश करणाऱ्या दावाग्नी, दैत्य-वृक्षांना छेदणाऱ्या कुठार—तुला नमस्कार।
Verse 18
महादनुजनाशाय नमस्ते परमेश्वर । अम्बिकापतये तुभ्यं नमस्सर्वास्त्रधारक
हे परमेश्वर! महादनुजांचा नाश करणाऱ्या, अंबिकापती, सर्व अस्त्रांचे धारक व स्वामी—तुला नमस्कार।
Verse 19
नमस्ते पार्वतीनाथ परमात्मन्महेश्वर । नीलकंठाय रुद्राय नमस्ते रुद्ररूपिणे
हे पार्वतीनाथ, परमात्मा महेश्वर! हे नीलकंठ रुद्रा! रुद्ररूपा तुला नमस्कार।
Verse 20
नमो वेदान्तवेद्याय मार्गातीताय ते नमः । नमोगुणस्वरूपाय गुणिने गुणवर्जिते
वेदान्ताने जाणण्याजोग्या, सर्व मार्गांपलीकडे असणाऱ्या तुम्हाला नमस्कार. गुणस्वरूप, गुणांचे स्वामी, तरीही गुणातीत—तुम्हाला नमस्कार.
Verse 21
महादेव नमस्तुभ्यं त्रिलोकीनन्दनाय च । प्रद्युम्नायानिरुद्धाय वासुदेवाय ते नमः
हे महादेवा, तुला नमस्कार—त्रिलोकीला आनंद देणाऱ्या तुला वंदन। प्रद्युम्न, अनिरुद्ध व वासुदेव-स्वरूप तुला माझा प्रणाम।
Verse 22
संकर्षणाय देवाय नमस्ते कंसनाशिने । चाणूरमर्दिने तुभ्यं दामोदर विषादिने
हे देव संकर्षणा, कंसनाशका, तुला नमस्कार। चाणूरमर्दन करणाऱ्या दामोदरा, जगताचा विषाद हरिणाऱ्या तुला प्रणाम।
Verse 23
हृषीकेशाच्युत विभो मृड शंकर ते नमः । अधोक्षज गजाराते कामारे विषभक्षणः
हे सर्वव्यापी विभो! हृषीकेश, अच्युत; हे मृड, शंकर, तुला नमस्कार। हे अधोक्षज, गजारि, कामारि व विषभक्षक, तुला प्रणाम।
Verse 24
नारायणाय देवाय नारायणपराय च । नारायणस्वरूपाय नाराणयतनूद्भव
देव नारायणाला नमस्कार, आणि नारायणपरायणालाही नमस्कार। नारायणस्वरूपाला नमस्कार, तसेच नारायणाच्या तनूतून उत्पन्न झालेल्यालाही नमस्कार।
Verse 25
नमस्ते सर्वरूपाय महानरकहारिणे । पापापहारिणे तुभ्यं नमो वृषभवाहन
हे सर्वरूपा, तुला नमस्कार; हे महान नरकांचा हर्ता, तुला नमस्कार। पापांचे अपहरण करणाऱ्या, तुला नमो; हे वृषभवाहन (नंदीवाहन) शिवा, नमस्कार।
Verse 26
क्षणादिकालरूपाय स्वभक्तबलदायिने । नानारूपाय रूपाय दैत्यचक्रविमर्दिने
क्षणापासून कालस्वरूप असणाऱ्या, स्वभक्तांना बल देणाऱ्या, इच्छेनुसार नानारूप धारण करणाऱ्या, आणि दैत्यांच्या चक्रासारख्या समूहाचा मर्दन करणाऱ्या—त्यांना नमस्कार।
Verse 27
नमो ब्रह्मण्यदेवाय गोब्राह्मणहिताय च । सहस्रमूर्त्तये तुभ्यं सहस्रावयवाय च
ब्रह्मण्यदेव—धर्मरक्षक प्रभूला नमस्कार; गो आणि ब्राह्मणांच्या हितासाठी कार्य करणाऱ्यास नमस्कार। सहस्र मूर्ती असणाऱ्या तुला नमो, आणि सहस्र अवयव असणाऱ्या तुला नमस्कार।
Verse 28
धर्मरूपाय सत्त्वाय नमस्सत्त्वात्मने हर । वेदवेद्यस्वरूपाय नमो वेदप्रियाय च
हे हर! धर्मस्वरूप, शुद्ध सत्त्व, आणि सत्त्वात्मा—तुला नमस्कार। वेदांनी जाणण्याजोग्या स्वरूपाला, आणि वेदप्रिय प्रभूला—नमो नमः।
Verse 29
नमो वेदस्वरूपाय वेदवक्त्रे नमो नमः । सदाचाराध्वगम्याय सदाचाराध्वगामिने
वेदस्वरूप परमेश्वरास नमस्कार; वेदवक्ता प्रभूस पुनःपुन्हा नमस्कार। सदाचाराच्या मार्गाने ज्यांची प्राप्ती होते त्यांस नमस्कार, आणि जे स्वतः सदाचार-पथाने चालतात त्यांस नमस्कार।
Verse 30
विष्टरश्रवसे तुभ्यं नमस्सत्यमयाय च । सत्यप्रियाय सत्याय सत्यगम्याय ते नमः
हे दूरवर कीर्तिमान प्रभो, तुला नमस्कार; सत्यस्वरूप तुलाही नमस्कार। सत्यप्रिय, स्वयं सत्य, आणि सत्यानेच प्राप्त होणाऱ्या तुला नमस्कार.
Verse 31
नमस्ते मायिने तुभ्यं मायाधीशाय वै नमः । ब्रह्मगाय नमस्तुभ्यं ब्रह्मणे ब्रह्मजाय च
हे मायाधारी, तुला नमस्कार; मायाधीश्वराला नमस्कार। ब्रह्म्याने स्तुत केलेल्या तुला नमस्कार; परब्रह्म आणि ब्रह्म्याचा जनक तुला नमस्कार.
Verse 32
तपसे ते नमस्त्वीश तपसा फलदायिने । स्तुत्याय स्तुतये नित्यं स्तुतिसंप्रीतचेतसे
हे ईश्वरा, तुझ्या तपाला नमस्कार; तपाने फल देणाऱ्या तुला नमस्कार। जो स्तुत्य आहे, जो स्वयं स्तुतीरूप आहे, आणि ज्याचे चित्त स्तुतिने सदैव प्रसन्न होते—त्याला मी नित्य नमस्कार करतो.
Verse 33
श्रुत्याचारप्रसन्नाय स्तुत्याचारप्रियाय च । चतुर्विधस्वरूपाय जलस्थलजरूपिणे
वेदोक्त आचाराने प्रसन्न आणि स्तुती-स्तवनाच्या अनुशासनाने प्रिय, चतुर्विध स्वरूपधारी, जलज-स्थलज व उभयज रूप धारण करणाऱ्या भगवान् शिवास नमस्कार।
Verse 34
सर्वे देवादयो नाथ श्रेष्ठत्वेन विभूतयः । देवानामिन्द्ररूपोऽसि ग्रहाणां त्वं रविर्मतः
हे नाथ! सर्व देवादी आपल्या श्रेष्ठत्वात आपल्या विभूतीच आहेत. देवांमध्ये आपण इंद्ररूप मानले जाता आणि ग्रहांमध्ये आपण रवि (सूर्य) म्हणून प्रतिष्ठित आहात.
Verse 35
सत्यलोकोऽसि लोकानां सरितां द्युसरिद्भवान् । श्वेतवर्णोऽसि वर्णानां सरसां मानसं सरः
लोकांमध्ये तू सत्यलोक आहेस; नद्यांमध्ये तू दिव्य सरिता आहेस। वर्णांमध्ये तू श्वेतवर्ण आहेस; आणि सरोवरांमध्ये तू पवित्र मानस-सरोवर आहेस।
Verse 36
शैलानां गिरिजातातः कामधुक्त्वं च गोषु ह । क्षीरोदधिस्तु सिन्धूनां धातूनां हाटको भवान्
हे गिरिजाताता! पर्वतांमध्ये तू हिमवंतासारखा शैलज; गायींमध्ये तू कामधेनुरूप कामधुक; नद्यां/सिंधूंमध्ये तू क्षीरसागर; आणि धातूंमध्ये तू शुद्ध हाटक सुवर्ण आहेस। सर्व वर्गांत तूच परमश्रेष्ठ शिव।
Verse 37
वर्णानां ब्राह्मणोऽसि त्वं नृणां राजासि शंकर । मुक्तिक्षेत्रेषु काशी त्वं तीर्थानां तीर्थराड् भवान्
हे शंकर! वर्णांमध्ये तू ब्राह्मणस्वरूप; मनुष्यांमध्ये तू राजा आहेस। मुक्तिक्षेत्रांमध्ये तू काशी; आणि तीर्थांमध्ये तू तीर्थराज आहेस।
Verse 38
उपलेषु समस्तेषु स्फटिकस्त्वं महेश्वर । कमलस्त्वं प्रसूनेषु शैलेषु हिमवांस्तथा
हे महेश्वर! सर्व दगडांमध्ये तू स्फटिक; फुलांमध्ये तू कमळ; आणि पर्वतांमध्ये तू हिमवान (हिमालय) आहेस।
Verse 39
भवान्वाग्व्यवहारेषु भार्गवस्त्वं कविष्वपि । पक्षिष्वेवासि शरभः सिंहो हिंस्रेषु संमतः
वाणी-व्यवहार व आचरणात तू भार्गवासारखा; कवींमध्येही तू प्रसिद्ध आहेस। पक्ष्यांमध्ये तू शरभ; आणि हिंस्र प्राण्यांमध्ये तू सिंह म्हणून मान्य आहेस।
Verse 40
शालग्रामशिला च त्वं शिलासु वृषभध्वज । पूज्य रूपेषु सर्वेषु नर्मदालिंगमेव हि
हे वृषभध्वज महादेवा! शिळांमध्ये तू शालग्रामशिळा आहेस; आणि सर्व पूज्य रूपांमध्ये तूच नर्मदा-लिंग, परम आराध्य आहेस।
Verse 41
नन्दीश्वरोऽसि पशुषु वृषभः परमेश्वर । वेदेषूपनिषद्रूपी यज्वनां शीतभानुमान्
हे परमेश्वरा! प्राण्यांमध्ये तू नंदीश्वर आहेस; पशूंमध्ये तू वृषभ आहेस। वेदांमध्ये तू उपनिषद्-स्वरूप आहेस; आणि यजमानांसाठी तू शीतकिरण चंद्र, मंगल व पोषणदाता आहेस।
Verse 42
प्रतापिनां पावकस्त्वं शैवानामच्युतो भवान् । भारतं त्वं पुराणानां मकारोऽस्यक्षरेषु च
हे प्रभो! प्रतापीजनांमध्ये तू पावक (अग्नी) आहेस; शैवभक्तांमध्ये तू अच्युत, अढळ आहेस। पुराणांमध्ये तू भारतासारखा महान आहेस; आणि अक्षरांमध्ये तू ‘म’कार—बीजरूप आहेस।
Verse 43
प्रणवो बीजमंत्राणां दारुणानां विषं भवान् । व्योमव्यप्तिमतां त्वं वै परमात्मासि चात्मनाम्
हे देवा! बीजमंत्रांचे मूळ तू प्रणव (ॐ) आहेस; आणि दारुण, भयंकरांमध्ये तू विषस्वरूप आहेस। आकाशासारख्या सर्वव्यापींचा तू परमात्मा आहेस; आणि सर्व आत्म्यांच्या अंतर्यामी तूच अंतरात्मा आहेस।
Verse 44
इन्द्रियाणां मनश्च त्वं दानानामभयं भवान् । पावनानां जलं चासि जीवनानां तथामृतम्
हे शिवा! इंद्रियांना संयम देणारे मन तू आहेस; दानांमध्ये तू अभयदान आहेस। पावनांमध्ये तू जल आहेस; आणि जीवांसाठी तू अमृत, मोक्षदायक आहेस।
Verse 45
लाभानां पुत्रलाभोऽसि वायुर्वेगवतामसि । नित्यकर्मसु सर्वेषु संध्योपास्तिर्भवान्मता
सर्व लाभांमध्ये तू पुत्रलाभ आहेस; वेगवानांमध्ये तूच वायू आहेस. आणि सर्व नित्यकर्मांमध्ये तू संध्या-उपासना म्हणून मानला जातोस.
Verse 46
क्रतूनामश्वमेधोऽसि युगानां प्रथमो युगः । पुष्यस्त्वं सर्वधिण्यानाममावास्या तिथिष्वसि
क्रतूंमध्ये तू अश्वमेध आहेस; युगांमध्ये तू प्रथम युग आहेस. सर्व पुष्टिदायक शुभत्वांमध्ये तू पुष्य आहेस, आणि तिथींमध्ये तू अमावास्या आहेस.
Verse 47
सर्वर्तुषु वसंतस्त्वं सर्वपर्वसु संक्रमः । कुशोऽसि तृणजातीनां स्थूलवृक्षेषु वै वटः
सर्व ऋतूंमध्ये तू वसंत आहेस; सर्व पर्वांमध्ये तू संक्रांत आहेस. तृणजातींमध्ये तू कुश आहेस, आणि स्थूल वृक्षांमध्ये तू वट आहेस.
Verse 48
योगेषु च व्यतीपातस्सोमवल्ली लतासु च । बुद्धीनां धर्मबुद्धिस्त्वं कलत्रं सुहृदां भवान्
हे देव! शुभ योगांमध्ये तू पवित्र व्यतीपात आहेस, लतांमध्ये तू सोमवल्ली आहेस। बुद्धींमध्ये तू धर्मबुद्धी आहेस आणि सुहृदांमध्ये तू प्रियतम सहचर आहेस।
Verse 49
साधकानां शुचीनां त्वं प्राणायामो महेश्वर । ज्योतिर्लिंगेषु सर्वेषु भवान् विश्वे श्वरो मतः
हे महेश्वर! शुद्धहृदय साधकांसाठी तूच प्राणायामाची साधना आहेस। आणि सर्व ज्योतिर्लिंगांमध्ये तू विश्वेश्वर—विश्वाचा स्वामी—म्हणून मानला जातोस।
Verse 50
धर्मस्त्वं सर्वबंधूनामाश्रमाणां परो भवान् । मोक्षस्त्वं सर्ववर्णेषु रुद्राणां नीललोहितः
आपणच धर्म आहात—सर्व बंधु-नात्यांचे व सर्व आश्रमांचे परम तत्त्व. सर्व वर्णांमध्ये आपणच मोक्षस्वरूप; आणि रुद्रांमध्ये आपण नीललोहित आहात.
Verse 51
आदित्यानां वासुदेवो हनूमान्वानरेषु च । यज्ञानां जपयज्ञोऽसि रामः शस्त्रभृतां भवान्
आदित्यांमध्ये आपण वासुदेव, आणि वानरांमध्ये हनुमान आहात. यज्ञांमध्ये आपण जपयज्ञ, आणि शस्त्रधारींमध्ये आपण राम आहात.
Verse 52
गंधर्वाणां चित्ररथो वसूनां पावको ध्रुवम् । मासानामधिमासस्त्वं व्रतानां त्वं चतुर्दशी
गंधर्वांमध्ये आपण चित्ररथ, वसूंमध्ये आपण पावक, आणि ध्रुव—अचल ध्रुवतारा आहात. महिन्यांमध्ये आपण अधिमास, आणि व्रतांमध्ये आपण चतुर्दशी आहात.
Verse 53
ऐरावतो गजेन्द्राणां सिद्धानां कपिलो मतः । अनंतस्त्वं हि नागानां पितॄणामर्यमा भवान्
गजेन्द्रांमध्ये तुम्हीच ऐरावत मानले जाता; सिद्धांमध्ये तुम्ही कपिल म्हणून प्रसिद्ध आहात। नागांमध्ये तुम्ही अनंत, आणि पितरांमध्ये तुम्ही अर्यमा स्वरूप आहात.
Verse 54
कालः कलयतां च त्वं दैत्यानां बलिरेव च । किं बहूक्तेन देवेश सर्वं विष्टभ्य वै जगत्
मोजल्या जाणाऱ्या सर्वांचा मापक तुम्हीच काळ आहात; दैत्यांमध्ये तुम्हीच बळी आहात. हे देवेश, अधिक काय सांगू—तुम्हीच सर्व जग व्यापून धारण करता.
Verse 55
एकांशेन स्थितस्त्वं हि बहिःस्थोऽन्वित एव च
तू खरोखरच आपल्या एका अंशाने स्थित असतोस; तरीही सर्व मर्यादांपलीकडे राहूनही तू सर्वत्र व्याप्त व सर्वांशी अन्वित असतोस.
Verse 56
सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा सुरास्सर्वे महादेवं वृषध्वजम् । स्तोत्रैर्नानाविधैदिंव्यैः शूलिनं परमेश्वरम्
सनत्कुमार म्हणाले—अशा रीतीने वृषध्वज महादेवाची स्तुती करून, सर्व देवांनी शूलधारी परमेश्वराची नानाविध दिव्य स्तोत्रांनी प्रशंसा केली.
Verse 57
प्रत्यूचुः प्रस्तुतं दीनास्स्वार्थं स्वार्थविचक्षणाः । वासवाद्या नतस्कधाः कृताञ्जलि पुटा मुने
तेव्हा आपल्या हिताची चिंता करूनही उद्देशात दृढ असे इंद्रादी देव—स्वार्थविचक्षण—मुनींना उत्तर देऊ लागले. त्यांनी खांदे नमवून, हात जोडून अत्यंत विनयाने विनंती केली.
Verse 58
देवा ऊचुः । पराजिता महादेव भ्रातृभ्यां सहितेन तु । भगवंस्तारकोत्पन्नैः सर्वे देवास्सवासवाः
देव म्हणाले—हे महादेव! दोन भ्रात्यांसह असूनही आम्ही सर्व देव, इंद्रासह, तारकापासून उत्पन्न झालेल्या गणांनी पराजित झालो आहोत. हे भगवन्, आम्ही तुझ्या शरण आलो आहोत.
Verse 59
त्रैलोक्यं स्ववशं नीतं तथा च मुनिसत्तमाः । विध्वस्तास्सर्वसंसिद्धास्सर्वमुत्सादितं जगत्
हे मुनिश्रेष्ठ! त्रैलोक्य त्यांच्या वशात आणले गेले; सर्व सिद्धजनांचा विध्वंस झाला, आणि संपूर्ण जगत् उध्वस्त केले गेले.
Verse 60
यज्ञभागान्समग्रांस्तु स्वयं गृह्णाति दारुणः । प्रवर्तितो ह्यधर्मस्तैरृषीणां च निवारितः
तो दारुण (भयंकर) स्वतः यज्ञाचा सर्व भाग घेऊन टाकतो. त्यांच्यामुळे अधर्म प्रवर्ततो आणि ऋषींचा धर्ममार्गही अडविला जातो.
Verse 61
अवध्यास्सर्वभूतानां नियतं तारकात्मजाः । तदिच्छया प्रकुर्वन्ति सर्वे कर्माणि शंकर
हे शंकर! तारकाचे पुत्र निश्चयच सर्व भूतांसाठी अवध्य आहेत; आणि केवळ त्याच्या इच्छेने प्रेरित होऊन ते सर्व कर्मे करतात.
Verse 62
यावन्न क्षीयते दैत्यैर्घोरैस्त्रिपुरवासिभिः । तावद्विधीयतां नीतिर्यया संरक्ष्यते जगत्
त्रिपुरात वसणाऱ्या घोर दैत्यांनी जगत् क्षीण होईपर्यंत थांबू नये; तोवर अशी नीति ठरवावी की ज्यायोगे विश्वाचे संरक्षण होईल.
Verse 63
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषामिन्द्रादीनां दिवौकसाम् । शिवः संभाषमाणानां प्रतिवाक्यमुवाच सः
सनत्कुमार म्हणाले—इंद्रादी दिवौकसांची वचने ऐकून, ते बोलत असताना, भगवान शिवांनी त्यांना योग्य प्रतिवचन दिले.
Frequently Asked Questions
The devas, distressed by the Tripura-associated asuric power (Tripuranātha/Mayā and Tāraka’s line), approach Brahmā for protection and ask for the means to defeat the enemy.
Brahmā highlights a constraint of agency (he cannot simply kill one connected to his own empowerment) and redirects the resolution to Śiva, implying that only Śiva transcends such boonic and karmic entanglements.
Śiva is foregrounded as Śarva—the effective cosmic agent of destruction/restoration—while Brahmā functions as counselor and theological mediator; the devas embody collective surrender expressed through stuti.