जालन्धरस्य दूतप्रेषणम् — Jalandhara Sends an Envoy to Kailāsa (The Provocation of Śiva)

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ नारदे हि गते दिवि । दैत्यराट् किमकार्षीत्स तन्मे वद सुविस्तरात्

व्यास म्हणाले—हे सर्वज्ञ सनत्कुमार! नारद स्वर्गास गेल्यावर दानवांचा राजा काय करू लागला? ते मला सविस्तर सांगा।

Verse 2

सनत्कुमार उवाच । तमामंत्र्य गते दैत्यं नारदे दिवि दैत्यराट् । तद्रूपश्रवणादासीदनंगज्वरपीडितः

सनत्कुमार म्हणाले—नारद स्वर्गास गेल्यावर, त्या दैत्याला निरोप देऊन, दानवांचा अधिपती तिच्या रूपाचे वर्णन ऐकताच कामज्वराने पीडित झाला।

Verse 3

अथो जलंधरो दैत्यः कालाधीनः प्रनष्टधीः । दूतमाह्वाय यामास सैंहिकेयं विमोहितः

मग दैत्य जलंधर—काळाच्या अधीन, ज्याची बुद्धी नष्ट झाली—मोहित होऊन दूताला बोलावून सैंहिकेयाला पाचारण करू लागला।

Verse 4

आगतं तं समालोक्य कामाक्रांतमनास्स हि । सुसंबोध्य समाचष्ट सिंधुपुत्रो जलंधरः

तो आला असे पाहून, कामाने ग्रासलेल्या मनाचा सिंधुपुत्र जलंधर त्याला नीट संबोधून मग आपला हेतू सांगू लागला।

Verse 5

तत्रास्ति योगी शंभ्वाख्य स्तपस्वी च जटाधरः । भस्मभूषितसर्वाङ्गो विरक्तो विजितेन्द्रियः

तेथे शंभू नावाचा एक योगी आहे—तपस्वी, जटाधारी. त्याचे सर्व अंग भस्माने विभूषित आहेत; तो विरक्त असून इंद्रियांवर विजय मिळवलेला आहे.

Verse 7

तत्र गत्वेति वक्तव्यं योगिनं दूत शंकरम् । जटाधरं विरक्तं तं निर्भयेन हृदा त्वया

हे दूत, तेथे जाऊन योगी शंकराला सांग. त्या जटाधारी, विरक्त प्रभूशी तू निर्भय हृदयाने बोल.

Verse 8

हे योगिंस्ते दयासिन्धो जायारत्नेन किं भवेत् । भूतप्रेतपिशाचादिसेवितेन वनौकसा

हे योगिन्, दयासिंधो! भूत-प्रेत-पिशाच आदींनी वसलेल्या या वनात राहणाऱ्या तुला पत्नी-रत्नाचा काय उपयोग?

Verse 9

मन्नाथे भुवने योगिन्नोचिता गतिरीदृशी । जायारत्नमतस्त्वं मे देहि रत्नभुजे निजम्

हे योगिन्, या भुवनी माझा कोणी नाथ नाही; योग्यास अशी वाट शोभत नाही. म्हणून, हे रत्नभुज, तुझे स्वतःचे पत्नी-रत्न मला दे—माझे कर.

Verse 10

यानियानि सुरत्नानि त्रैलोक्ये तानि संति मे । मदधीनं जगत्सर्वं विद्धि त्वं सचराचरम्

त्रैलोक्यात जिथे जिथे जी जी दिव्य रत्ने आहेत, ती सर्व माझीच आहेत। चराचरांसह सर्व जगत् माझ्या अधीन आहे, असे जाणून घे।

Verse 11

इन्द्रस्य गजरत्नं चोच्चैःश्रवोरत्नमुत्तमम् । बलाद्गृहीतं सहसा पारिजा ततरुस्तथा

इंद्राचे गजरत्न (ऐरावत) आणि घोड्यांतील उत्तम रत्न (उच्चैःश्रवा) बलाने सहसा घेतले गेले; तसेच पारिजात कल्पतरूही नेला गेला।

Verse 12

विमानं हंससंयुक्तमंगणे मम तिष्ठति । रत्नभूतं महादिव्यमुत्तमं वेधसोद्भुतम्

माझ्या अंगणात हंसांनी युक्त असे विमान उभे आहे—रत्नमय, महादिव्य, उत्तम, आणि विधात्या (ब्रह्मा)कृत अद्भुत।

Verse 13

महापद्मादिकं दिव्यं निधिरत्नं स्वदस्य च । छत्रं मे वारुणं गेहे कांचनस्रावि तिष्ठति

माझ्या घरी महापद्मादी दिव्य निधिरत्न आणि माझे स्वतःचे धनही आहे; तसेच वरुणासारखे माझे राजछत्र तेथे आहे, ज्यातून जणू सुवर्णधारा स्रवते।

Verse 14

किञ्जल्किनी महामाला सर्वदाऽम्लानपंकजा । मत्पितुस्सा ममैवास्ति पाशश्च कंपतेस्तथा

‘किञ्जल्किनी’ ही महामाळा सदैव अम्लान कमळासारखी ताजी आहे. ती माझ्या पित्याची आहे आणि निश्चयाने माझीही; तसेच कम्पति (शिव) यांचा पाशही माझ्याच अधिकाराचा आहे.

Verse 15

मृत्योरुत्क्रांतिदा शक्तिर्मया नीता बलाद्वरा । ददौ मह्यं शुचिर्दिव्ये शुचिशौचे च वाससी

मृत्यूपासून उत्क्रांती देणारी ती श्रेष्ठ शक्ती मी बलपूर्वक घेऊन आलो. त्या पवित्र देवीने मला दोन दिव्य वस्त्रे दिली—स्वच्छ आणि शुचिता देणारी.

Verse 16

एवं योगीन्द्र रत्नानि सर्वाणि विलसंति मे । अतस्त्वमपि मे देहि स्वस्त्रीरत्नं जटाधर

हे योगींद्र! अशा रीतीने सर्व रत्ने माझ्यासाठी उजळून निघाली आहेत. म्हणून हे जटाधर, तूही तुझ्या स्वस्त्री-रत्नाचे दान मला कर.

Verse 17

सनत्कुमार उवाच । इति श्रुत्वा वचस्तस्य नन्दिना स प्रवेशितः । जगामोग्रसभां राहुर्विस्मयोद्भुतलोचनः

सनत्कुमार म्हणाले—नंदीचे वचन ऐकून राहूला नंदीने आत प्रवेश करविला. विस्मयाने विस्फारलेल्या नेत्रांनी राहू त्या उग्र सभेत गेला.

Verse 18

तत्र गत्वा शिवं साक्षाद्देवदेवं महाप्रभुम् । स्वतेजोध्वस्ततमसं भस्मलेपविराजितम्

तेथे जाऊन त्यांनी साक्षात् शिव—देवदेव, महाप्रभू—यांना पाहिले; ज्यांच्या स्वतेजाने तम नष्ट झाले होते आणि जे भस्मलेपाने शोभून दिसत होते.

Verse 19

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरवधोपाख्याने दूतसंवादो नाम एकोनविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पञ्चम युद्धखण्डात, जलंधरवधोपाख्यानातील ‘दूतसंवाद’ नावाचा एकोणविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 20

प्रणनाम च तं गर्वात्तत्तेजः क्रांतविग्रहः । निकटं गतवाञ्छंभोस्स दूतो राहुसंज्ञकः

तेव्हा गर्वाने फुगलेला असला तरी, त्या तेजाने ज्याचे शरीर पराभूत झाले होते, तो दूत शंभूस प्रणाम करून जवळ गेला. त्याचे नाव राहु होते।

Verse 21

अथो तदग्र आसीनो वक्तुकामो हि सैंहिकः । त्र्यंबकं स तदा संज्ञाप्रेरितो वाक्यमब्रवीत्

त्यानंतर समोर बसलेला सैंहिक बोलण्याची इच्छा धरून, संकेत मिळताच, त्या वेळी त्र्यंबक (शिव) यांना हे वचन बोलला।

Verse 22

दैत्यपन्नगसेव्यस्य त्रैलोक्याधिपतेस्सदा । दूतोऽहं प्रेषितस्तेन त्वत्सकाशमिहागतः

“मी त्याने पाठवलेला दूत आहे—जो सदैव त्रैलोक्याचा अधिपती असून ज्याची सेवा दैत्य व नाग करतात. मी येथे तुमच्या सान्निध्यात आलो आहे.”

Verse 23

राहुरुवाच । जलंधरोब्धितनयस्सर्वदैत्यजनेश्वरः । त्रैलोक्यस्येश्वरस्सोथाभवत्सर्वाधिनायकः

राहू म्हणाला— समुद्रपुत्र जलंधर सर्व दैत्यगणांचा अधिपती झाला. तोच त्रैलोक्याचा स्वामी झाला आणि पुढे सर्वांचा परम अधिनायक बनला.

Verse 24

स दैत्यराजो बलवान्देवानामंतकोपमः । योगिनं त्वां समुद्दिश्य स यदाह शृणुष्व तत्

तो बलवान दानवराज देवांसाठी जणू यमासमान होता. हे योगिन्, तुला उद्देशून त्याने जे म्हटले ते आता ऐक.

Verse 25

महादिव्यप्रभावस्य तस्य दैत्यपतेः प्रभोः । सर्वरत्नेश्वरस्य त्वमाज्ञां शृणु वृषध्वज

हे वृषध्वज! महादिव्य प्रभाव असलेल्या त्या दैत्यपती प्रभूची—जो सर्व रत्नांचा अधिपती आहे—आज्ञा तू ऐक।

Verse 26

श्मशानवासिनो नित्यमस्थिमालाधरस्य च । दिगंबरस्य ते भार्या कथं हैमवती शुभम्

तो नेहमी स्मशानात वास करतो, अस्थिमाळ धारण करतो आणि दिगंबर आहे—हे शुभे! मग हिमवानाची कन्या हैमवती (पार्वती) त्याची पत्नी कशी होईल?

Verse 27

अहं रत्नाधिनाथोस्मि सा च स्त्रीरत्नसंज्ञिता । तस्मान्ममैव सा योग्या नैव भिक्षाशिनस्तव

“मी रत्नांचा अधिनाथ आहे आणि ती ‘स्त्रीरत्न’ म्हणून प्रसिद्ध आहे. म्हणून ती केवळ माझ्याच योग्य आहे—भिक्षेवर जगणाऱ्या तुझ्यासाठी नाही.”

Verse 28

मम वश्यास्त्रयो लोका भुंजेऽहं मखभागकान् । यानि संति त्रिलोकेस्मिन्रत्नानि मम सद्मनि

तीनही लोक माझ्या अधीन आहेत; यज्ञातील नियत भाग मीच भोगतो. त्रिलोकीतील जे जे रत्न आहेत, ती सर्व माझ्याच धामात आहेत.

Verse 29

वयं रत्नभुजस्त्वं तु योगी खलु दिगम्बरः । स्वस्त्रीरत्नं देहि मह्यं राज्ञस्सुखकराः प्रजाः

आम्ही रत्नांचे व राजभोगांचे उपभोगकर्ते; आणि तू खरोखर दिगंबर योगी आहेस. म्हणून तुझी रत्नतुल्य पत्नी मला दे; कारण प्रजा राजाच्या सुखासाठीच मानली जाते.

Verse 30

सनत्कुमार उवाच । वदत्येवं तथा राहौ भ्रूमध्याच्छूलपाणिनः । अभवत्पुरुषो रौद्रस्तीव्राशनिसमस्वनः

सनत्कुमार म्हणाले—राहू असे बोलताच त्रिशूलधारी प्रभूच्या भ्रूमध्यातून एक उग्र, रुद्रस्वरूप पुरुष प्रकट झाला; त्याचा नाद भयंकर वज्रगर्जनेसारखा होता।

Verse 31

सिंहास्यप्रचलजिह्वस्सज्ज्वालनयनो महान् । ऊर्द्ध्वकेशश्शुष्कतनुर्नृसिंह इव चापरः

मग आणखी एक महाबली प्रकट झाला—सिंहमुख, लोंबती जीभ व ज्वालासारखे नेत्र; केस उभे, देह शुष्क-कृश—उग्रतेने जणू नरसिंहासारखा।

Verse 32

महातनुर्महाबाहुस्तालजंघो भयंकरः । अभिदुद्राव वेगेन राहुं स पुरुषो द्रुतम्

तो भयंकर पुरुष—विशाल देह, महाबाहू, ताडाच्या खोडासारख्या जंघा असलेला—अतिवेगाने राहूवर धावून गेला।

Verse 33

स तं खादितु मायान्तं दृष्ट्वा राहुर्भयातुरः । अधावदात वेगेन बहिस्तस्य च दधार तम्

तो आपल्याला गिळण्यासाठी धावत येत आहे असे पाहून, भयाकुल राहू अतिवेगाने पळाला आणि त्याला त्या ठिकाणाबाहेर नेले।

Verse 34

राहुरुवाच । देवदेव महेशान पाहि मां शरणा गतम् । सुराऽसुरैस्सदा वन्द्यः परमैश्वर्यवान् प्रभुः

राहू म्हणाला—हे देवाधिदेव, हे महेशान! माझे रक्षण करा; मी शरण आलो आहे। तुम्ही देव-दानवांनी सदैव वंद्य आहात; तुम्ही परम ऐश्वर्ययुक्त प्रभु आहात।

Verse 35

ब्राह्मणं मां महादेव खादितुं समुपागतः । पुरुषोयं तवेशान सेवकोतिभयंकरः

हे महादेव! मला भक्षण करण्यासाठी एक ब्राह्मण येथे आला आहे. हे ईशान! हा पुरुष तुमचा सेवक आहे—रूप व कृत्याने अत्यंत भयंकर।

Verse 36

एतस्माद्रक्ष देवेश शरणागतवत्सलः । न खादेत यथायं मां नमस्तेऽस्तु मुहुर्मुहुः

म्हणून हे देवेश, शरणागतवत्सल! माझे रक्षण करा, जेणेकरून हा मला भक्षण करू नये. तुम्हाला पुन्हा पुन्हा नमस्कार।

Verse 37

सनत्कुमार उवाच । महादेवो वचः श्रुत्वा ब्राह्मणस्य तदा मुने । अब्रवीत्स्वगणं तं वै दीनानाथप्रियः प्रभुः

सनत्कुमार म्हणाले—हे मुने! त्या ब्राह्मणाचे वचन ऐकून, दीनांचा प्रिय व आर्तांचा आश्रय असलेले प्रभु महादेव तेव्हा आपल्या गणांना म्हणाले।

Verse 38

महादेव उवाच । प्रभुं च ब्राह्मणं दूतं राह्वाख्यं शरणागतम् । शरण्या रक्षणीया हि न दण्ड्या गणसत्तम

महादेव म्हणाले—हे गणश्रेष्ठ! ‘राहु’ नावाचा हा प्रभुस्वरूप ब्राह्मण-दूत माझ्या शरण आला आहे. शरण देणाऱ्यांनी शरणागताचे रक्षण करावे; यास दंड देऊ नये।

Verse 39

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तौ गिरिजेशेन सगणः करुणात्मना । राहुं तत्याज सहसा ब्राह्मणेति श्रुताक्षरः

सनत्कुमार म्हणाले—करुणामय गिरिजेशाने असे सांगितल्यावर, तो आपल्या गणांसह ‘ब्राह्मण’ हा शब्द ऐकताच त्वरित राहुला सोडून दिला।

Verse 40

राहुं त्यक्त्वाम्बरे सोथ पुरुषो दीनया गिरा । शिवोपकंठमागत्य महादेवं व्यजिज्ञपत्

मग तो पुरुष आकाशात राहूला सोडून शिवाच्या सान्निध्यात आला आणि दीन-व्याकुळ वाणीने महादेवांना विनवू लागला।

Verse 41

पुरुष उवाच । देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । त्याजितं मम भक्ष्यं ते शरणागतवत्सलः

पुरुष म्हणाला— हे देवाधिदेव, हे महादेव, हे करुणाकर शंकर! शरणागतवत्सल प्रभो, जे माझे भक्ष्य होते ते आपण त्यागले।

Verse 42

क्षुधा मां बाधते स्वामिन्क्षुत्क्षामश्चास्मि सर्वथा । किं भक्ष्यं मम देवेश तदाज्ञापय मां प्रभो

हे स्वामी, भूक मला छळते आहे आणि मी तिच्यामुळे पूर्णपणे क्षीण झालो आहे। हे देवेश, मी काय भक्ष्य करावे? हे प्रभो, मला आज्ञा द्या।

Verse 43

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य पुरुषस्य महाप्रभुः । प्रत्युवाचाद्भुतोतिः स कौतुकी स्वहितंकरः

सनत्कुमार म्हणाले— त्या पुरुषाचे वचन ऐकून, अद्भुत वाणी असलेल्या महाप्रभूंनी कुतूहलाने व स्वतःच्या हिताचा विचार करून त्याला प्रत्युत्तर दिले।

Verse 44

महेश्वर उवाच । बुभुक्षा यदि तेऽतीव क्षुधा त्वां बाधते यदि । संभक्षयात्मनश्शीघ्रं मांसं त्वं हस्तपादयोः

महेश्वर म्हणाले—जर तुला अतिशय भूक लागली असेल, जर क्षुधा तुला खरोखर त्रास देत असेल, तर त्वरेने आपल्या हातपायांचे मांस खा।

Verse 45

सनत्कुमार उवाच । शिवेनैवमाज्ञप्तश्चखाद पुरुषस्स्वकम् । हस्तपादोद्भवं मांसं शिरश्शेषोऽ भवद्यथा

सनत्कुमार म्हणाले—शिवाची अशी आज्ञा मिळताच त्या पुरुषाने आपल्या हातपायांपासून उत्पन्न झालेले स्वतःचेच मांस खाल्ले; शेवटी फक्त शिरच उरले।

Verse 46

दृष्ट्वा शिरोवशेषं तु सुप्रसन्नस्सदाशिवः । पुरुषं भीमकर्माणं तमुवाच सविस्मयः

केवळ शिराचा अवशेष पाहून, अतिशय प्रसन्न सदाशिव त्या भीषण कर्म करणाऱ्या पुरुषास विस्मयाने बोलला।

Verse 47

शिव उवाच । हे महागण धन्यस्त्वं मदाज्ञाप्रतिपालकः । संतुष्टश्चास्मि तेऽतीव कर्मणानेन सत्तम

शिव म्हणाले—हे महागण, तू धन्य आहेस; कारण तू माझी आज्ञा निष्ठेने पाळलीस. हे सत्तम, या कर्मामुळे मी तुझ्यावर अत्यंत संतुष्ट आहे।

Verse 48

त्वं कीर्तिमुखसंज्ञो हि भव मद्द्वारकस्सदा । महागणो महावीरस्सर्वदुष्टभयंकरः

तुझे निश्चयच ‘कीर्तिमुख’ असे नाव मिळेल. तू सदैव माझ्या द्वाराचा रक्षक राहा—महागण, महावीर, आणि सर्व दुष्टांना भयकारक।

Verse 49

मत्प्रियस्त्वं मदर्चायां सदा पूज्योऽहि मज्जनैः । त्वदर्चां ये न कुर्वंति नैव ते मत्प्रियंकराः

तू मला अत्यंत प्रिय आहेस; म्हणून माझ्या पूजेत माझ्या भक्तांनी तुझे सदैव आदराने पूजन करावे. जे तुझी अर्चना करीत नाहीत, ते खरेच मला प्रसन्न करणारे नाहीत.

Verse 50

सनत्कुमार उवाच । इति शंभोर्वरं प्राप्य पुरुषः प्रजहर्ष सः । तदाप्रभृति देवेश द्वारे कीर्तिमुखः स्थितः

सनत्कुमार म्हणाले—अशा रीतीने शंभूचा वर मिळवून तो पुरुष अत्यंत आनंदित झाला. हे देवेश! त्या वेळेपासून कीर्तिमुख द्वाराशी उभा राहिला।

Verse 51

पूजनीयो विशेषेण स गणश्शिवपूजने । नार्चयंतीह ये पूर्वं तेषामर्चा वृथा भवेत्

शिवपूजेत त्या गणाची विशेषतः पूजा करावी. जे येथे प्रथम त्याचे अर्चन करीत नाहीत, त्यांची पूजा निष्फळ ठरते.