अध्याय १७ — देवपलायनं, विष्णोः प्रतियुद्धं, जलंधरक्रोधः (Devas’ Rout, Viṣṇu’s Counterattack, and Jalandhara’s Wrath)
या अध्यायात सनत्कुमार रणांगणातील उलटफेर सांगतात. बलाढ्य दैत्य शूल, परशु, पट्टिश इत्यादी शस्त्रांनी देवांना जखमी करतात; घायाळ व भयभीत देव युद्धातून पळ काढतात. हे पाहून हृषीकेश विष्णू गरुडावर आरूढ होऊन वेगाने येतात व दैत्यांशी प्रतियुद्ध करतात. शंख, खड्ग, गदा आणि शार्ङ्ग धनुष्य धारण करून ते क्रोधदीप्त शिस्तीने युद्ध करतात; शार्ङ्गाची टंकार त्रिलोकीत घुमते. त्यांच्या बाणांनी अनेक दितिजांचे शिरच्छेद होतात आणि सुदर्शन भक्तरक्षणाचे तेजस्वी चिन्ह म्हणून त्यांच्या हातात प्रज्वलित होते. गरुडाच्या पंखांच्या प्रचंड वाऱ्याने दैत्यसेना वादळातील ढगांसारखी उधळली जाते. आपली सेना संकटात पाहून देवांना भय देणारा जलंधर क्रोधाने उसळतो; तेव्हा एक वीर हरिसह युद्धास पुढे येतो आणि पुढील निर्णायक संघर्षाची भूमिका तयार होते.
Shlokas
Verse 1
सनत्कुमार उवाच । अथ दैत्या महावीर्याश्शूलैः परशुपट्टिशैः । निजघ्नुस्सर्वदेवांश्च भयव्याकुलमानसान्
सनत्कुमार म्हणाले—मग महावीर्य दैत्यांनी शूल, परशु व पट्टिश घेऊन, भयाने व्याकुळ झालेल्या सर्व देवगणांवर प्रहार केला.
Verse 2
दैत्यायुधैः समाविद्धदेहा देवास्सवासवाः । रणाद्विदुद्रुवुस्सर्वे भयव्याकुलमानसाः
दैत्यांच्या शस्त्रांनी विद्ध झालेल्या देहांसह इंद्रासहित देव सर्व भयाने व्याकुळ मन होऊन रणांगणातून पळून गेले।
Verse 3
पलायनपरान्दृष्ट्वा हृषीकेशस्सुरानथ । विष्णुर्वै गरुडारूढो योद्धुमभ्याययौ द्रुतम्
देव पळण्यास तत्पर आहेत असे पाहून, देवांचे नाथ रक्षक हृषीकेश विष्णू गरुडावर आरूढ होऊन युद्धासाठी वेगाने पुढे आले।
Verse 5
शंखखड्गगदाशार्ङ्गधारी क्रोधसमन्वितः । कठोरास्त्रो महावीरस्सर्वयुद्धविशारदः
शंख, खड्ग, गदा आणि शार्ङ्ग धनुष्य धारण करून तो क्रोधाने युक्त झाला; कठोर अस्त्रांनी सज्ज असा तो महावीर सर्व युद्धकौशल्यांत पारंगत होता।
Verse 6
धनुषं शार्ङ्गनामानं विस्फूर्य्य विननाद ह । तस्य नादेन त्रैलोक्यं पूरितं महता मुने
शार्ङ्ग नामक धनुष्य झंकारून त्याने महान गर्जना केली; हे मुने, त्या नादाने त्रैलोक्य भरून गेले।
Verse 7
शार्ङ्गनिस्सृतबाणैश्च दितिजानां शिरांसि वै । चकर्त्त भगवान् विष्णुः कोटिशो रुट् समाकुलः
क्रोधाने व्याकुळ झालेल्या मनाने भगवान विष्णूंनी शार्ङ्ग धनुषातून बाण सोडून दितिज दैत्यांची शिरे, खरोखरच, कोट्यवधीने छेदिली।
Verse 8
अथारुणानुजजवपक्षवातप्रपीडिताः । वात्याधिवर्त्तिता दैत्या बभ्रमुः खे यथा घनाः
मग अरुणाच्या अनुजाच्या वेगवान उड्डाणाने व पंखांच्या वाऱ्याने पीडित दैत्य, वादळाने फिरविल्याप्रमाणे, आकाशात ढगांसारखे भिरभिरू लागले।
Verse 9
ततो जलंधरो दृष्ट्वा दैत्यान्वात्याप्रपीडितान् । चुक्रोधाति महादैत्यो देववृन्दभयंकरः
तेव्हा प्रचंड वादळाने पीडित दैत्यांना पाहून, देववृंदास भयकारक असा तो महादैत्य जलंधर अत्यंत क्रोधित झाला।
Verse 10
मर्द्दयंतं च तं दृष्ट्वा दैत्यान् प्रस्फुरिताधरः । योद्धुमभ्याययौ वीरो वेगेन हरिणा सह
त्याला दैत्यांना चिरडताना पाहून, क्रोधाने ओठ थरथरत असलेला तो वीर, हरि (विष्णु) याच्यासह, वेगाने युद्धास धावून गेला।
Verse 11
स चकार महानादं देवासुरभयंकरम् । दैत्यानामधिपः कर्णा विदीर्णाः श्रवणात्ततः
मग त्याने देव व असुर दोघांनाही भय वाटावा असा महान नाद केला. तो ऐकताच दैत्याधिपतींचे कान विदीर्ण झाले।
Verse 12
भयंङ्करेण दैत्यस्य नादेन पूरितं तदा । जलंधरस्य महता चकम्पे सकलं जगत्
तेव्हा दैत्याच्या त्या भयाण नादाने सर्वत्र भरून गेले. जालंधराच्या महान गर्जनेने अखिल जगत् थरथर कापले।
Verse 13
ततस्समभवद्युद्धं विष्णुदैत्येन्द्रयोर्महत् । आकाशं कुर्वतोर्बाणैस्तदा निरवकाशवत्
त्यानंतर विष्णू व दैत्येंद्र यांच्यात महान युद्ध उद्भवले। त्यांच्या बाणवृष्टीने आकाश असे भरून गेले की जणू काही अवकाशच उरला नाही।
Verse 14
तयोश्च तेन युद्धेन परस्परमभून्मुने । देवासुरर्षिसिद्धानां भीकरेणातिविस्मयः
हे मुने, त्या दोघांच्या परस्पर युद्धामुळे देव, असुर, ऋषी आणि सिद्ध—सर्वजण त्या भयंकर तीव्रतेने अत्यंत विस्मित झाले।
Verse 15
विष्णुर्दैत्यस्य बाणौघैर्ध्वजं छत्रं धनुश्शरान् । चिच्छेद तं च हृदये बाणेनैकेन ताडयन्
विष्णूंनी बाणांच्या माऱ्याने दैत्याचा ध्वज, छत्र, धनुष्य व बाण छिन्न केले; आणि मग एकाच बाणाने प्रहार करून त्याचे हृदय भेदले।
Verse 16
ततो दैत्यस्समुत्पत्य गदापाणिस्त्वरान्वितः । आहत्य गरुडं मूर्ध्नि पातयामास भूतले
मग तो दैत्य गदा हातात घेऊन, घाईने उडी मारून उठला; गरुडाच्या मस्तकावर प्रहार करून त्याला भूमीवर पाडले।
Verse 17
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखण्डे जलंधरोपाख्याने विष्णुजलंधरयुद्धवर्णनं नाम सप्तदशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहितेच्या पंचम युद्धखण्डात, जालंधरोपाख्यानांतर्गत “विष्णु-जालंधर युद्धवर्णन” नावाचा सतरावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 18
विष्णुर्गदां च खड्गेन चिच्छेद प्रहसन्निव । तं विव्याध शरैस्तीक्ष्णैश्शार्ङ्गं विस्फूर्य दैत्यहा
क्रीडेसारखे हसत विष्णूंनी खड्गाने गदा छेदून टाकली. मग दैत्यहंता शार्ङ्ग धनुष्य फिरवून तीक्ष्ण बाणांनी त्याला भेदले.
Verse 19
विष्णुर्जलंधरं दैत्यं भयदेन शरेण ह । क्रोधाविष्टोऽतितीक्ष्णेन जघानाशु सुरारिहा
तेव्हा क्रोधाने आविष्ट विष्णूंनी देवांचे शत्रू दैत्य जलंधराला भय उत्पन्न करणाऱ्या अतितीक्ष्ण बाणाने त्वरेने घायाळ केले.
Verse 20
आगतं तस्य तं बाणं दृष्ट्वा दैत्यो महाबलः । छित्त्वा बाणेन विष्णुं च जघान हृदये द्रुतम्
तो बाण आपल्याकडे येताना पाहून तो महाबली दैत्य आपल्या बाणाने तो छेदून, तत्क्षणी विष्णूच्या हृदयावर वेगाने प्रहार करू लागला।
Verse 21
केशवोऽपि महाबाहुं विक्षिप्तमसुरेण तम् । शरं तिलप्रमाणेन च्छित्त्वा वीरो ननाद ह
केशवानेही असुराने फेकलेला तो प्रचंड बाण पाहून, तो तिळाएवढ्या तुकड्यांत छेदला; आणि तो वीर गर्जला।
Verse 22
पुनर्बाण समाधत्त धनुषि क्रोधवेपितः । महाबलोऽथ बाणेन चिच्छेद स शिलीमुखम्
क्रोधाने थरथरत तो महाबली पुन्हा धनुष्यावर दुसरा बाण चढवू लागला; मग आपल्या बाणाने त्या तीक्ष्ण शिलीमुखास छेदून टाकले।
Verse 23
वासुदेवः पुनर्बाणं नाशाय विबुधद्विषः । क्रोधेनाधत्त धनुषि सिंहवद्विननाद ह
तेव्हा वासुदेवाने देवद्वेष्याच्या नाशासाठी क्रोधाने धनुष्यावर पुन्हा एक बाण चढविला आणि सिंहासारखा गर्जला।
Verse 24
जलंधरोऽथ दैत्येन्द्रः कोपच्छिन्नाधरो बली । शरेण श्वेन शार्ङ्गाख्यं धनुश्चिच्छेद वैष्णवम्
मग बलवान दैत्येंद्र जलंधर—क्रोधाने ज्याचा अधर फाटला होता—याने बाणाने वैष्णव ‘शार्ङ्ग’ नावाचे प्रसिद्ध धनुष्य छेदून टाकले।
Verse 25
पुनर्बाणैस्सुतीक्ष्णैश्च जघान मधुसूदनम् । उग्रवीर्यो महावीरो देवानां भयकारकः
पुन्हा त्याने अत्यंत तीक्ष्ण बाणांनी मधुसूदनावर प्रहार केला; उग्र पराक्रमी तो महावीर देवांना भयकारक ठरला।
Verse 26
स च्छिन्नधन्वा भगवान्केशवो लोकरक्ष कः । जलंधरस्य नाशाय चिक्षेप स्वगदां पराम्
मग धनुष्य छिन्न झाले तरी लोकांचे रक्षक भगवान केशवांनी जलंधराच्या नाशासाठी आपली परम गदा फेकली।
Verse 27
सा गदा हरिणा क्षिप्ता ज्वलज्ज्वलनसन्निभा । अमोघगतिका शीघ्रं तस्य देहे ललाग ह
हरिने फेकलेली ती गदा ज्वलंत अग्नीप्रमाणे दाहक, अमोघ वेगाने शीघ्र त्याच्या देहावर जाऊन लागली व चिकटून राहिली।
Verse 28
तया हतो महादैत्यो न चचालापि किंचन । जलंधरो मदोन्मत्तः पुष्पमालाहतो यथा
तिच्या आघाताने तो महादैत्य किंचितही हलला नाही। मदोन्मत्त जलंधर जणू फुलांच्या माळेने मारला गेला असावा—तसाच अचल राहिला।
Verse 29
ततो जलंधरः क्रोधी देवत्रासकरोऽक्षिपत् । त्रिशूलमनलाकारं हरये रणदुर्म्मदः
मग क्रोधी, देवांना भय देणारा व रणमदाने उन्मत्त जलंधराने अग्निरूप त्रिशूल हरिवर फेकला।
Verse 30
अथ विष्णुस्तत्त्रिशूलं चिच्छेद तरसा द्रुतम् । नंदकाख्येन खड्गेन स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्
मग विष्णूंनी अंतःकरणी शिवचरणकमलांचे स्मरण करून, नंदक नामक खड्गाने त्या त्रिशूळाला वेगाने व बलपूर्वक छेदले।
Verse 31
छिन्ने त्रिशूले दैत्येन्द्र उत्प्लुत्य सहसा द्रुतम् । आगत्य हृदये विष्णुं जघान दृढमुष्टिना
त्रिशूळ छिन्न होताच दैत्येंद्राने सहसा उडी मारून वेगाने पुढे येत, जवळ जाऊन विष्णूच्या वक्षस्थळी कठोर मुठीने घाव घातला।
Verse 32
सोपि विष्णुर्महावीरोऽविगणय्य च तद्व्यथाम । जलंधरं च हृदये जघान दृढमुष्टिना
तेव्हा महावीर विष्णूंनी ती वेदना न गृहीत धरता, जलंधराच्या हृदयप्रदेशी दृढ मुठीने प्रहार केला।
Verse 33
ततस्तौ बाहुयुद्धेन युयुधाते महाबलौ । बाहुभिर्मुष्टिभिश्चैव जानुभिर्नादयन्महीम्
मग ते दोघे महाबलवान बाहुयुद्धात परस्पर झुंजले। बाहू, मुठी आणि गुडघ्यांनी असे प्रहार केले की पृथ्वी निनादली।
Verse 34
एवं हि सुचिरं युद्धं कृत्वा तेनासुरेण वै । विस्मितोऽभून्मुनिश्रेष्ठ हृदि ग्लानिमवाप ह
अशा रीतीने त्या असुराशी दीर्घकाळ युद्ध करून तो विस्मित झाला, हे मुनिश्रेष्ठ; आणि त्याच्या हृदयात ग्लानी (थकवा) उत्पन्न झाली।
Verse 35
अथ प्रसन्नो भगवान्मायी मायाविदां वरः । उवाच दैत्यराजानं मेघगंभीरया गिरा
मग मायाधीश, मायाविद्येत श्रेष्ठ असे भगवान् प्रसन्न होऊन, मेघगंभीर वाणीने दैत्यराजाला म्हणाले।
Verse 36
विष्णुरुवाच । भोभो दैत्यवरश्रेष्ठ धन्यस्त्वं रणदुर्मदः । महायुधवरैर्यत्त्वं न भीतो हि महाप्रभुः
विष्णू म्हणाले— “अहो अहो! दैत्यांतील श्रेष्ठ, रणमदाने उन्मत्त! तू धन्य आहेस। उत्तम महायुद्धशस्त्रांसमोरही, हे महाप्रभु, तू खरोखर भयभीत होत नाहीस।”
Verse 37
एभिरेवायुधैरुग्रैर्दैत्या हि बहवो हताः । महाजौ दुर्मदा वीराश्छिन्नदेहा मृतिं गताः
याच उग्र शस्त्रांनी अनेक दैत्य मारले गेले. त्या महायुद्धात उन्मत्त वीरांची देहे छिन्न झाली आणि ते मृत्यूस प्राप्त झाले।
Verse 38
युद्धेन ते महादैत्य प्रसन्नोऽस्मि महान्भवान् । न दृष्टस्त्वत्समो वीरस्त्रैलोक्ये सचराचरे
हे महादैत्य! या युद्धामुळे मी तुझ्यावर प्रसन्न आहे; तू खरोखर महान आहेस. त्रैलोक्यात, चराचर सर्वांमध्ये, तुझ्यासारखा वीर मी पाहिला नाही.
Verse 39
वरं वरय दैत्येन्द्र प्रीतोऽस्मि तव विक्रमात् । अदेयमपि ते दद्मि यत्ते मनसि वर्तते
हे दैत्येंद्र! वर माग; तुझ्या पराक्रमाने मी प्रसन्न आहे. जे सामान्यतः अदेय असते तेही मी तुला देईन—जे तुझ्या मनात अभिलाषा आहे तेच.
Verse 40
सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य विष्णोर्मायाविनो हरेः । प्रत्युवाच महाबुद्धिर्दैत्यराजो जलंधरः
सनत्कुमार म्हणाले— अशा रीतीने मायाधारी हरि विष्णूचे वचन ऐकून, महाबुद्धिमान दैत्यराज जलंधराने प्रत्युत्तर दिले।
Verse 41
जलंधर उवाच । यदि भावुक तुष्टोऽसि वरमे तन्ददस्व मे । मद्भगिन्या मया सार्धं मद्गेहे सगणो वस
जलंधर म्हणाला— “हे भावुक! तू प्रसन्न असशील तर मला हा वर दे— माझ्या भगिनीसह आणि माझ्यासह, आपल्या गणांसह, माझ्या घरी निवास कर।”
Verse 42
सनत्कुमार उवाच । तदाकर्ण्य वचस्तस्य महादैत्यस्य खिन्नधीः । तथास्त्विति च देवेशो जगाद भगवान् हरिः
सनत्कुमार म्हणाले—त्या महादैत्याचे वचन ऐकून देवेश भगवान् हरि चिंताक्रांत झाले; ते म्हणाले—“तथास्तु, तसेच होवो.”
Verse 43
उवास स ततो विष्णुस्सर्वदेवगणैस्सह । जलंधरं नाम पुरमागत्य रमया सह
त्यानंतर विष्णु सर्व देवगणांसह व रमा (लक्ष्मी) सहित जलंधर नावाच्या नगरात येऊन तेथेच निवास करू लागले.
Verse 44
अथो जलंधरो दैत्यस्स्वभगिन्या च विष्णुना । उवास स्वालयं प्राप्तो हर्षाकुलितमानसः
त्यानंतर दैत्य जलंधर आपल्या बहिणीसह व विष्णुसह आपल्या निवासस्थानी पोहोचला आणि हर्षाने व्याकुळ मनाने तेथे राहू लागला.
Verse 45
जलंधरोऽथ देवानामधिकारेषु दानवान् । स्थापयित्वा सहर्षस्सन्पुनरागान्महीतलम्
मग जलंधराने देवतांच्या अधिकारांतील पदांवर दानवांना बसवून, हर्षित होऊन, पुन्हा पृथ्वीवर परत आला.
Verse 46
देवगंधर्वसिद्धेषु यत्किंचिद्रत्नसंचि तम् । तदात्मवशगं कृत्वाऽतिष्ठत्सागरनंदनः
देव, गंधर्व व सिद्ध यांच्याकडे जे काही रत्नसंपदा साठलेली होती, ती सर्व आपल्या वश करून सागरनंदन (जलंधर) दृढपणे उभा राहिला.
Verse 47
पातालभवने दैत्यं निशुंभं सुमहाबलम् । स्थापयित्वा स शेषादीनानय द्भूतलं बली
पाताळ-भवनात महाबली दैत्य निशुंभाला स्थापून, तो बलवान (जलंधर) मग शेष आदींना भूतलावर घेऊन आला.
Verse 48
देवगंधर्वसिद्धौघान् सर्पराक्षसमानुषान् । स्वपुरे नागरान्कृत्वा शशास भुवनत्रयम्
देव, गंधर्व, सिद्धांचे समुदाय तसेच नाग, राक्षस व मनुष्य यांना आपल्या पुरातील नागरिक करून त्याने त्रिभुवनावर राज्य केले।
Verse 49
एवं जलंधरः कृत्वा देवान्स्ववशवर्तिनः । धर्मेण पालयामास प्रजाः पुत्रानिवौरसान्
अशा रीतीने जलंधराने देवांना आपल्या वशात आणून, धर्मानुसार प्रजेचे पालन केले—जणू ती त्याचीच औरस पुत्रे असावीत।
Verse 50
न कश्चिद्व्याधितो नैव दुःखितो न कृशस्तथा । न दीनो दृश्यते तस्मिन्धर्माद्राज्यं प्रशासति
त्या राज्यात कोणीही व्याधिग्रस्त दिसत नव्हता, ना दुःखी, ना कृश; दीन वा दरिद्रीही कोणी नव्हता—कारण राजा धर्मानुसार राज्याचे शासन करीत होता।
Frequently Asked Questions
A battlefield turn in which the devas are wounded and flee, followed by Viṣṇu’s rapid arrival on Garuḍa to counterattack the daityas, culminating in Jalandhara’s wrath upon seeing his forces shaken.
The episode contrasts destabilizing fear and injury with restored order through decisive divine agency; it also implies that even deva-power is contingent and must be re-aligned with higher cosmic order, a recurring Śaiva Purāṇic theme.
Viṣṇu’s martial form with Śārṅga (whose sound fills the three worlds), the Sudarśana Cakra as a radiant protective emblem, and Garuḍa’s wing-winds as a force that disperses hostile armies.