शिवतेजसः समुद्रे बालरूपप्रादुर्भावः (Śiva’s Tejas Manifesting as a Child in the Ocean)

Verse 1

व्यास उवाच । सनत्कुमार सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र नमोस्तु ते । श्रुतेयमद्भुता मेऽद्य कथा शंभोर्महात्मनः

व्यास म्हणाले— हे सर्वज्ञ ब्रह्मपुत्र सनत्कुमार, तुला नमस्कार असो. आज मी महात्मा शंभू (शिव) यांची ही अद्भुत कथा ऐकली आहे.

Verse 2

क्षिप्ते स्वतेजसि ब्रह्मन्भालनेत्रसमुद्भवे । लवणांभसि किं ताताभवत्तत्र वदाशु तत्

हे ब्रह्मन्! भालनेत्रातून उत्पन्न झालेला तो स्वतेजस्वी अग्नी जेव्हा लवणसमुद्रात क्षिप्त केला, तेव्हा तिथे काय झाले, तात? ते लवकर सांग.

Verse 3

सनत्कुमार उवाच । शृणु तात महाप्राज्ञ शिवलीलां महाद्भुताम् । यच्छ्रुत्वा श्रद्धया भक्तो योगिनां गतिमाप्नुयात्

सनत्कुमार म्हणाले—हे महाप्राज्ञ ताता, शिवाची अत्यंत अद्भुत लीला ऐक. ती श्रद्धेने ऐकली असता भक्त योगीजनांची परम गती प्राप्त करतो.

Verse 4

अथो शिवस्य तत्तेजो भालनेत्रसमुद्भवम् । क्षिप्तं च लवणाम्भोधौ सद्यो बालत्वमाप ह

मग शिवाच्या भालनेत्रातून उत्पन्न झालेले ते तेज लवणसागरात क्षिप्त झाले आणि तत्क्षणीच बालरूपास प्राप्त झाले।

Verse 5

तत्र वै सिंधुगंगायाः सागरस्य च संगमे । रुरोदोच्चैस्स वै बाल सर्वलोक भयंकरः

तेथे सिंधू-गंगेच्या सागर-संगमावर तो बालक मोठ्याने रडू लागला; त्याच्या रडण्याने सर्व लोक भयभीत झाले।

Verse 6

रुदतस्तस्य शब्देन प्राकंपद्धरणी मुहुः । स्वर्गश्च सत्यलोकश्च तत्स्वनाद्बधिरीकृतः

त्याच्या रडण्याच्या शब्दाने पृथ्वी वारंवार कंपित झाली; आणि त्या नादाने स्वर्ग व सत्यलोकही जणू बहिरे झाले।

Verse 7

बालस्य रोदनेनैव सर्वे लोकाश्च तत्रसुः । सर्वतो लोकपालाश्च विह्वलीकृतमानसाः

त्या दिव्य बालकाच्या केवळ रडण्यानेच सर्व लोक व्याकुळ झाले; आणि सर्व दिशांचे लोकपाल अंतःकरणाने घाबरून गोंधळले.

Verse 8

किं बहूक्तेन विप्रेन्द्र चचाल सचराचरम् । भुवनं निखिलं तात रोदनात्तच्छिशोर्विभो

आणखी किती सांगू, हे विप्रश्रेष्ठ! त्या विभू शिशूच्या रडण्याने, हे तात, चराचरांसह अखिल भुवन थरथरले.

Verse 9

अथ ते व्याकुलास्सर्वे देवास्समुनयो द्रुतम् । पितामहं लोकगुरुं ब्रह्माणं शरणं ययुः

तेव्हा सर्व देव ऋषींसह व्याकुळ झाले आणि त्वरेने लोकगुरु पितामह ब्रह्म्याच्या शरणास गेले.

Verse 10

तत्र गत्वा च ते देवा सुनयश्च सवासवाः । प्रणम्य च सुसंस्तुत्य प्रोचुस्तं परमेष्ठिनम्

तेथे जाऊन ते देव, सुनीतीजन आणि इंद्रासह, प्रणाम करून उत्तम स्तुती करून त्या परमेष्ठी (स्रष्टा)ला निवेदन करू लागले.

Verse 11

देवा ऊचुः । लोकाधीश सुराधीश भयन्नस्समुपस्थितम् । तन्नाशय महायोगिञ्जातोयं ह्यद्भुतो रवः

देव म्हणाले—हे लोकाधीश, हे सुराधीश! आमच्यावर भय येऊन समोर उभा राहिला आहे. हे महायोगी, तो नष्ट कर; हा अद्भुत गर्जनारव खरोखरच उत्पन्न झाला आहे.

Verse 12

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां ब्रह्मा लोकपितामहः । गंतुमैच्छत्ततस्तत्र किमेतदिति विस्मितः

सनत्कुमार म्हणाले—त्यांचे वचन ऐकून लोकपितामह ब्रह्मा विस्मित झाले आणि “हे नेमके काय?” असे म्हणत तेथे जाण्याची इच्छा करू लागले.

Verse 13

ततो ब्रह्मा सुरैस्तातावतरत्सत्यलोकतः । रसां तज्ज्ञातुमिच्छन्स समुद्रमगमत्तदा

मग ब्रह्मा देवांसह सत्यलोकातून खाली उतरले. त्या घटनेचा तत्त्व-रस जाणून घेण्याच्या इच्छेने तेव्हा ते समुद्राकडे गेले.

Verse 14

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे जलं धरवधोपाख्याने जलंधरोत्पत्तिविवाहवर्णनं नाम चतुर्दशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात, जलंधरवधोपाख्यानांतर्गत ‘जलंधराची उत्पत्ती व विवाहवर्णन’ नावाचा चौदावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 15

आगतं विधिमालोक्य देवरूप्यथ सागरः । प्रणम्य शिरसा बालं तस्योत्संगे न्यवेशयत्

देवरूपाने आलेल्या विधात्या ब्रह्म्याला पाहून सागराने मस्तक झुकवून प्रणाम केला आणि त्या बालकाला उचलून हळुवारपणे ब्रह्म्याच्या मांडीवर बसविले।

Verse 16

ततो ब्रह्माब्रवीद्वाक्यं सागरं विस्मयान्वितः । जलराशे द्रुतं ब्रूहि कस्यायं शिशुरद्भुतः

मग विस्मयाने भरलेल्या ब्रह्म्याने सागरास म्हटले— “हे जलराशी! त्वरेने सांग, हा अद्भुत शिशु कोणाचा आहे?”

Verse 17

सनत्कुमार उवाच । ब्रह्मणो वाक्यमाकर्ण्य मुदितस्सागरस्तदा । प्रत्युवाच प्रजेशं स नत्वा स्तुत्वा कृतांजलिः

सनत्कुमार म्हणाले— ब्रह्म्याचे वचन ऐकून सागर आनंदित झाला. मग प्रजापतीला नमस्कार करून, स्तुती करून, हात जोडून त्याने उत्तर दिले।

Verse 18

समुद्र उवाच । भो भो ब्रह्मन्मया प्राप्तो बालकोऽयमजानता । प्रभवं सिंधुगंगायामकस्मात्सर्वलोकप

समुद्र म्हणाला— हे ब्रह्मन्! माझ्या नकळत हा बालक माझ्याकडे आला आहे. समुद्र-गंगा संगमावर तो अकस्मात प्रकट झाला आहे— हे सर्वलोकपालक!

Verse 19

जातकर्मादिसंस्कारान्कुरुष्वास्य जगद्गुरो । जातकोक्तफलं सर्वं विधातर्वक्तुमर्हसि

हे जगद्गुरो! याचे जातकर्मादि संस्कार करा. आणि हे विधाता ब्रह्मा! नवजातासाठी केलेल्या या संस्कारांचे जे जे फळ सांगितले आहे ते सर्व कृपया सविस्तर सांगावे.

Verse 20

सनत्कुमार उवाच । एवं वदति पाथोधौ स बालस्सागरात्मजः । ब्रह्माणमग्रहीत्कण्ठे विधुन्वंतं मुहुर्मुहुः

सनत्कुमार म्हणाले— समुद्र असे बोलत असतानाच सागरपुत्र त्या बालकाने ब्रह्म्याचा कंठ धरला आणि त्यांना पुन्हा पुन्हा जोराने हलवू लागला.

Verse 21

विधूननं च तस्यैवं सर्वलोककृतो विधेः । पीडितस्य च कालेय नेत्राभ्यामगमज्जलम्

अशा रीतीने सर्वलोकनिर्माता विधाता ब्रह्मा हलवले गेले व व्याकुळ झाले. आणि पीडित कालेय दैत्याच्या दोन्ही डोळ्यांतून पाणी (अश्रू) वाहू लागले.

Verse 22

कराभ्यामब्धिजातस्य तत्सुतस्य महौजसः । कथंचिन्मुक्तकण्ठस्तु ब्रह्मा प्रोवाच सादरम्

त्या महाबलवान, समुद्रजात पुत्राच्या दोन्ही हातांतून ब्रह्म्याने कसाबसा आपला कंठ सोडवला. कंठ मोकळा होताच ब्रह्मा आदराने बोलू लागले.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । शृणु सागर वक्ष्यामि तवास्य तनयस्य हि । जातकोक्तफलं सर्वं समाधानरतः खलु

ब्रह्मा म्हणाले—हे सागर, ऐक; तुझ्या या पुत्राच्या जन्मलक्षणांत सांगितलेले सर्व फल मी निश्चयाने, स्पष्ट व सुस्थिर समाधान देण्याच्या भावाने सांगतो।

Verse 24

नेत्राभ्यां विधृतं यस्मादनेनैव जलं मम । तस्माज्जलंधरेतीह ख्यातो नाम्ना भवत्वसौ

यानेच आपल्या नेत्रांनी माझे जल रोखून धरले आहे; म्हणून हा येथे ‘जलंधर’ या नावाने प्रसिद्ध होवो।

Verse 25

अधुनैवैष तरुणस्सर्वशास्त्रार्थपारगः । महापराक्रमो धीरो योद्धा च रणदुर्मदः

आताही हा तरुण सर्व शास्त्रार्थांचा पारंगत आहे। तो महापराक्रमी, धीर, साहसी योद्धा असून रणात निर्भय व उन्मत्त आत्मविश्वासाने युक्त आहे।

Verse 26

भविष्यति च गंभीरस्त्वं यथा समरे गुहः । सर्वजेता च संग्रामे सर्वसंपद्विराजितः

तू पुढे गंभीर व दृढ-संकल्पी होशील—जसा रणांगणी गुह (कार्त्तिकेय) असतो. युद्धात तू सर्वांवर विजय मिळवशील आणि सर्व संपत्ती व श्रीने अलंकृत होऊन तेजस्वी दिसशील.

Verse 27

दैत्यानामधिपो बालः सर्वेषां च भविष्यति । विष्णोरपि भवेज्जेता न कुत श्चित्पराभवः

तो बाळ दैत्यांचा अधिपती होईल आणि सर्वांमध्ये श्रेष्ठ ठरेल. तो विष्णूवरही विजय मिळवील; त्याला कोणत्याही दिशेने पराभव होणार नाही.

Verse 28

अवध्यस्सर्वभूतानां विना रुद्रं भविष्यति । यत एष समुद्भूतस्तत्रेदानीं गमिष्यति

रुद्राविना तो सर्व प्राण्यांना तो अवध्य ठरेल। ज्या स्रोतापासून तो उत्पन्न झाला, आता तो तेथेच पुन्हा जाईल।

Verse 29

पतिव्रतास्य भविता पत्नी सौभाग्यवर्द्धिनी । सर्वाङ्गसुन्दरी रम्या प्रियवाक्छीलसागरा

ती पतिव्रता, शुद्धशील पत्नी होईल, जी पतीचे सौभाग्य वाढविणारी आहे। सर्वांगसुंदरी व रम्य, ती प्रिय वाणी व सदाचाराचा सागर असेल।

Verse 30

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा शुक्रमाहूय राज्ये तं चाभ्यषेचयत् । आमंत्र्य सरितान्नाथं ब्रह्मांतर्द्धानमन्वगात्

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून ब्रह्म्याने शुक्राला बोलावून राज्यपदावर त्याचा अभिषेक केला। नंतर सरितानाथास निरोप देऊन ब्रह्मा अंतर्धान पावला।

Verse 31

अथ तद्दर्शनोत्फुल्लनयनस्सागरस्तदा । तमात्मजं समादाय स्वगेहमगमन्मुदा

मग त्याला पाहून आनंदाने फुललेल्या नेत्रांचा सागर आपल्या पुत्राला उचलून घेऊन हर्षाने आपल्या घरी गेला।

Verse 32

अपोषयन्महोपायैस्स्वबालं मुदितात्मकः । सर्वांगसुन्दरं रम्यं महाद्भुतसुतेजसम्

आनंदित अंतःकरणाने त्याने उत्तम उपायांनी आपल्या बालकाचे पालनपोषण केले—जो सर्वांगसुंदर, रम्य आणि अद्भुत शुभ तेजाने दीप्त होता।

Verse 33

अथाम्बुधिस्समाहूय कालनेमिं महासुरम् । वृन्दाभिधां सुतां तस्य तद्भार्यार्थमयाचत

तेव्हा अम्बुधीने महाअसुर कालनेमीला बोलावून त्याची ‘वृंदा’ नावाची कन्या पत्नी म्हणून मागितली।

Verse 34

कालनेम्यसुरो वीरोऽसुराणां प्रवरस्सुधीः । साधु येनेम्बुधेर्याञ्चां स्वकर्मनिपुणो मुने

हे मुने! वीर असुर कालनेमी असुरांमध्ये श्रेष्ठ व बुद्धिमान होता; आपल्या युक्त्यांत निपुण होऊन त्याने अम्बुधीची याचना योग्य रीतीने मान्य केली।

Verse 35

जलंधराय वीराय सागरप्रभवाय च । ददौ ब्रह्मविधानेन स्वसुतां प्राणवल्लभाम्

समुद्रसम्भव वीर जलंधराला ब्रह्मविधीनुसार व नियत विधींप्रमाणे त्याने आपली प्राणप्रिय कन्या विवाहार्थ दिली।

Verse 36

तदोत्सवो महानासीद्विवाहे च तयोस्तदा । सुखं प्रापुर्नदा नद्योऽसुराश्चैवाखिला मुने

हे मुने! त्या वेळी त्यांच्या विवाहाचा उत्सव अत्यंत महान झाला; आणि नद-नद्या तसेच सर्व असुरगण सुखी झाले।

Verse 37

समुद्रोऽति सुखं प्राप सुतं दृष्ट्वा हि सस्त्रियम् । दानं ददौ द्विजातिभ्योऽप्यन्येभ्यश्च यथाविधि

पुत्राला वधूसह पाहून समुद्राला अपार आनंद झाला; मग विधीनुसार त्याने द्विजांना व इतरांनाही दान दिले।

Verse 38

ये देवैर्निर्जिताः पूर्वं दैत्याः पाताल संस्थिताः । ते हि भूमंडलं याता निर्भयास्तमुपाश्रिताः

जे दैत्य पूर्वी देवांनी जिंकून पाताळात राहात होते, ते भूमंडळावर आले; निर्भय होऊन त्यांनी त्याचाच आश्रय घेतला.

Verse 39

ते कालनेमिप्रमुखास्ततोऽसुरास्तस्मै सुतां सिंधुसुताय दत्त्वा । बभूवुरत्यन्तमुदान्विता हि तमाश्रिता देव विनिर्जयाय

मग कालनेमी आदी असुरांनी सिंधुपुत्राला आपली कन्या विवाहाने देऊन अत्यंत आनंदित झाले; हे देव, देवांचा संपूर्ण पराभव व्हावा म्हणून त्यांनी त्याचाच आश्रय घेतला.

Verse 40

स चापि वीरोम्बुधिबालकोऽसौ जलंधराख्योऽसुरवीरवीरः । संप्राप्य भार्यामतिसुन्दरी वशी चकार राज्यं हि कविप्रभावात्

तो समुद्रपुत्र पराक्रमी ‘जलंधर’ नावाने प्रसिद्ध, असुरवीरांमध्ये श्रेष्ठ होता. अतिसुंदरी पत्नी मिळवून, कवी (शुक्र) यांच्या प्रभावाने त्याने राज्य वश केले.