मयस्य शिवस्तुतिः — Maya’s Hymn to Śiva (and Śiva’s Gracious Response)

Verse 1

सनत्कुमार उवाच । एतस्मिन्नंतरे शंभुं प्रसन्नं वीक्ष्य दानवः । तत्राजगाम सुप्रीतो मयोऽदग्धः कृपाबलात्

सनत्कुमार म्हणाले—याच दरम्यान शंभू प्रसन्न असल्याचे पाहून, शिवाच्या कृपाबलामुळे न जळलेला दानव मय अत्यंत आनंदित होऊन तेथे आला।

Verse 2

प्रणनाम हरं प्रीत्या सुरानन्यानपि ध्रुवम् । कृतांजलिर्नतस्कंधः प्रणनाम पुन श्शिवम्

त्याने प्रेमाने हराला नमस्कार केला; मग निश्चयच इतर देवांनाही वंदन केले. हात जोडून, खांदे नमवून, त्याने पुन्हा भगवान शिवाला दंडवत् प्रणाम केला.

Verse 3

अथोत्थाय शिवं दृष्ट्वा प्रेम्णा गद्गदसुस्वरः । तुष्टाव भक्तिपूर्णात्मा स दानववरो मयः

मग उठून शिवाचे दर्शन घेताच प्रेमाने त्याचा कंठ गहिवरला; दानवांतील श्रेष्ठ मयाने भक्तिभरल्या अंतःकरणाने त्यांची स्तुती केली.

Verse 4

मय उवाच देवदेव महादेव भक्तवत्सल शंकरः । कल्पवृक्षस्वरूपोसि सर्वपक्षविवर्जितः

मय म्हणाला—हे देवदेव, हे महादेव, भक्तवत्सल शंकर! आपण कल्पवृक्षस्वरूप आहात आणि सर्वथा पक्षपातरहित आहात।

Verse 5

ज्योतीरूपो नमस्तेस्तु विश्वरूप नमोऽस्तु ते । नमः पूतात्मने तुभ्यं पावनाय नमोनमः

ज्योतीरूपा, तुला नमस्कार; विश्वरूपा, तुला नमस्कार। हे पूतात्मन्, तुला वंदन; हे पावना, तुला पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 6

चित्ररूपाय नित्याय रूपातीताय ते नमः । दिव्यरूपाय दिव्याय सुदिव्याकृतये नमः

विचित्र व नानारूप असलेल्या, नित्य आणि रूपातीत अशा आपल्याला नमस्कार। दिव्यरूपधारी, परम दिव्य, अतिदिव्य आकृतीस्वरूप आपल्याला नमस्कार।

Verse 7

नमः प्रणतसर्वार्तिनाशकाय शिवात्मने । कर्त्रे भर्त्रे च संहर्त्रे त्रिलोकानां नमोनमः

शरणागतांच्या सर्व दुःख-आर्तिंचा नाश करणाऱ्या, शिवात्मस्वरूप अंतर्तत्त्वाला नमस्कार। त्रिलोकांचे कर्ते, भर्ते व संहर्ते यांना पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 8

भक्तिगम्याय भक्तानां नमस्तुभ्यं कृपा लवे । तपस्सत्फलदात्रे ते शिवाकांत शिवेश्वर

भक्तीने प्राप्त होणाऱ्या, भक्तांवरील कृपेच्या कणस्वरूप आपल्याला नमस्कार। हे शिवेश्वर, शिवाकांत! आपण तपस्येचे सत्फळ देणारे; आपल्या करुणेचा एक थेंबही पुरेसा आहे।

Verse 9

न जानामि स्तुतिं कर्तुं स्तुतिप्रिय परेश्वर । प्रसन्नो भव सर्वेश पाहि मां शरणाग तम्

हे स्तुतिप्रिय परमेश्वर! मला स्तुती करणे जमत नाही. हे सर्वेश्वर, प्रसन्न व्हा; मी शरणागत आहे, माझे रक्षण करा।

Verse 10

सनत्कुमार उवाच । इत्याकर्ण्य मयोक्ता हि संस्तुतिं परमेश्वरः । प्रसन्नोऽभूद्द्विजश्रेष्ठ मयं प्रोवाच चादरात्

सनत्कुमार म्हणाले—माझ्याकडून उच्चारलेली ही स्तुती ऐकून परमेश्वर प्रसन्न झाले. हे द्विजश्रेष्ठ, मग त्यांनी आदराने मला संबोधिले।

Verse 11

शिव उवाच । वरं ब्रूहि प्रसन्नोऽहं मय दानवसत्तम । मनोऽभिलषितं यत्ते तद्दास्यामि न संशयः

शिव म्हणाले—हे दानवसत्तम मय, वर माग; मी प्रसन्न आहे. तुझ्या मनातील जी अभिलाषा आहे तीच देईन—यात संशय नाही।

Verse 12

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे सनत्कुमारपाराशर्य्यसंवादे त्रिपुरवधानंतरदेवस्तुतिमयस्तुतिमुंडिनिवेशनदेवस्वस्थानगमनवर्णनं नाम द्वादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या पाचव्या युद्धखंडात, सनत्कुमार व पाराशर्य (व्यास) यांच्या संवादात, ‘त्रिपुरवधानंतर देवांची भक्तिमय स्तुती, मुण्डिनीचे निवेशन आणि देवांचे स्वस्व धामास गमन’ नावाचा हा द्वादश अध्याय आहे.

Verse 13

मय उवाच । देवदेव महादेव प्रसन्नो यदि मे भवान् । वरयोग्योऽस्म्यहं चेद्धि स्वभक्तिं देहि शाश्वतीम्

मया म्हणाला—हे देवदेव, हे महादेव! आपण माझ्यावर प्रसन्न असाल आणि मी वरास योग्य असेन, तर मला आपली शाश्वत भक्ति—अखंड शिवभक्ति—द्या.

Verse 14

स्वभक्तेषु सदा सख्यं दीनेषु च दयां सदा । उपेक्षामन्यजीवेषु खलेषु परमेश्वर

हे परमेश्वर! आपल्या भक्तांशी सदा सख्य ठेवावे; दीन-दुःखीजनांवर सदा दया करावी; इतर जीवांबाबत उपेक्षा ठेवावी, आणि खलांबाबत पवित्र तिरस्कार राखावा.

Verse 15

कदापि नासुरो भावो भवेन्मम महेश्वर । निर्भयः स्यां सदा नाथ मग्नस्त्वद्भजने शुभे

हे महेश्वर! माझ्यात कधीही आसुरी भाव उत्पन्न होऊ नये. हे नाथ! मी सदा निर्भय राहो आणि तुझ्या शुभ भजन-पूजनात मग्न राहो.

Verse 16

सनत्कुमार उवाच । इति संप्रार्थ्यमानस्तु शंकरः परमेश्वरः । प्रत्युवाच मये नाथ प्रसन्नो भक्तवत्सलः

सनत्कुमार म्हणाले—अशा प्रकारे विनविला गेल्यावर भक्तवत्सल परमेश्वर शंकर प्रसन्न झाले आणि मयाला म्हणाले, “हे नाथ…”

Verse 17

महेश्वर उवाच । दानवर्षभ धन्यस्त्वं मद्भक्तो निर्विकारवान् । प्रदत्तास्ते वरास्सर्वेऽभीप्सिता ये तवाधुना

महेश्वर म्हणाले: हे दानवश्रेष्ठा, तू धन्य आहेस, तू माझा निर्विकार भक्त आहेस. तुला हवे असलेले सर्व वर आता तुला दिले आहेत.

Verse 18

गच्छ त्वं वितलं लोकं रमणीयं दिवोऽपि हि । समेतः परिवारेण निजेन मम शासनात्

माझ्या आज्ञेने, तू आपल्या निज परिवारासह वितल लोकात जा—तो लोक खरोखर स्वर्गासारखाही रमणीय आहे।

Verse 19

निर्भयस्तत्र संतिष्ठ संहृष्टो भक्तिमान्सदा । कदापि नासुरो भावो भविष्यति मदाज्ञया

तेथे निर्भय होऊन राहा; सदैव आनंदित व भक्तिभावाने स्थिर रहा. माझ्या आज्ञेने तुझ्यात कधीही आसुरी भाव उत्पन्न होणार नाही।

Verse 20

सनत्कुमार उवाच । इत्याज्ञां शिरसाधाय शंकरस्य महात्मनः । तं प्रणम्य सुरांश्चापि वितलं प्रजगाम सः

सनत्कुमार म्हणाले—अशा रीतीने महात्मा शंकरांची आज्ञा शिरसावंद्य मानून, त्यांना व देवांनाही प्रणाम करून, तो वितल लोकास निघून गेला।

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे ते वै मुण्डिनश्च समागताः । प्रणम्योचुश्च तान्सर्वान्विष्णुब्रह्मादिकान् सुरान्

याच दरम्यान ते मुण्डित-शिर सेवक तेथे आले. प्रणाम करून त्यांनी विष्णू, ब्रह्मा इत्यादी सर्व देवांना संबोधून सांगितले।

Verse 22

कुत्र याम वयं देवाः कर्म किं करवामहे । आज्ञापयत नश्शीघ्रं भव दादेशकारकान्

आम्ही देव कुठे जावे आणि कोणते कर्म करावे? हे भव (शिवा), शीघ्र आज्ञा द्या; आम्ही तुमची आज्ञा पाळण्यास सिद्ध आहोत।

Verse 23

कृतं दुष्कर्म चास्माभिर्हे हरे हे विधे सुराः । दैत्यानां शिवभक्तानां शिवभक्तिर्विनाशिता

हे हरे, हे विधे (ब्रह्मदेवा), हे सुरांनो! आम्ही घोर दुष्कर्म केले—शिवभक्त दैत्यांची शिवभक्ती आम्ही नष्ट केली.

Verse 24

कोटिकल्पानि नरके नो वासस्तु भविष्यति । नोद्धारो भविता नूनं शिवभक्तविरोधिनाम्

जे शिवभक्तांचा विरोध करतात, त्यांचा नरकात कोटिकल्पांपर्यंत वास होईल; निश्चयच त्यांचा उद्धार होणार नाही.

Verse 25

परन्तु भवदिच्छात इदं दुष्कर्म नः कृतम् । तच्छांतिं कृपया ब्रूत वयं वश्शरणागताः

परंतु तुमच्या इच्छेच्या दबावामुळेच हे दुष्कर्म आमच्याकडून घडले. कृपा करून याची शांती कशी होईल ते सांगा; आम्ही तुमच्या अधीन होऊन शरण आलो आहोत.

Verse 26

सनत्कुमार उवाच । तेषां तद्वचनं श्रुत्वा विष्णुब्रह्मादयस्सुराः । अब्रु वन्मुंडिनस्तांस्ते स्थितानग्रे कृतांजलीन्

सनत्कुमार म्हणाले: त्यांचे वचन ऐकून विष्णू, ब्रह्मा इत्यादी देवांनी समोर हात जोडून उभ्या असलेल्या त्या मुंडित तपस्व्यांना संबोधले.

Verse 27

विष्ण्वादय ऊचुः । न भेतव्यं भवद्भिस्तु मुंडिनो वै कदाचन । शिवाज्ञयेदं सकलं जातं चरितमुत्तमम्

विष्णू इत्यादी म्हणाले: हे मुंडितांनो, तुम्ही कधीही भय करू नका. हे सर्व केवळ शिवाच्या आज्ञेनेच घडले आहे—हे उत्तम चरित्र आहे.

Verse 28

युष्माकं भविता नैव कुगतिर्दुःखदायिनी । शिववासा यतो यूयं देवर्षिहितकारकाः

तुम्हांला दुःख देणारी कुगती कधीच होणार नाही; कारण तुम्ही शिवधामचे वासी आहात आणि देव-ऋषींच्या हितासाठी कार्य करणारे आहात।

Verse 29

सुरर्षिहितकृच्छंभुस्सुरर्षिहितकृत्प्रियः । सुरर्षिहितकृन्नॄणां कदापि कुगतिर्नहि

शंभू सदैव देव व ऋषी यांचे हित करणारे असून त्यांच्या कल्याणासाठी कार्य करणाऱ्यांना प्रिय आहेत। अशा हितसेवेत रत असणाऱ्यांना कधीही कुगती वा पतन येत नाही।

Verse 30

अद्यतो मतमेतं हि प्रविष्टानां नृणां कलौ । कुगतिर्भविता ब्रूमः सत्यं नैवात्र संशयः

आजपासून कलियुगात जे लोक या मतात प्रवेश करतील, त्यांना निश्चयच कुगती व अधःपतन येईल—हे आम्ही सत्य म्हणून सांगतो; यात संशय नाही।

Verse 31

भवद्भिर्मुंडिनो धीरा गुप्तभावान्ममाज्ञया । तावन्मरुस्थली सेव्या कलिर्यावात्समाव्रजेत्

हे धीर मुण्डिन तपस्वींनो! माझ्या आज्ञेने अंतःभाव गुप्त ठेवून, कलि पूर्णपणे येईपर्यंत मरुस्थली प्रदेशात राहून सेवा-साधना करा।

Verse 32

आगते च कलौ यूयं स्वमतं स्थापयिष्यथ । कलौ तु मोहिता मूढास्संग्रहीष्यंति वो मतम्

कलि आल्यावर तुम्ही तुमचा स्वतःचा मतप्रवाह स्थापन कराल; आणि कलियुगात मोहित व मूढ लोक तुमचे मत स्वीकारतील।

Verse 33

इत्याज्ञप्ताः सुरेशैश्च मुंडिनस्ते मुनीश्वर । नमस्कृत्य गतास्तत्र यथोद्दिष्टं स्वमाश्रमम्

देवेशांनी अशी आज्ञा दिल्यावर, हे मुनीश्वर, ते मुंडित तपस्वी नमस्कार करून, जसा आदेश होता तसा आपल्या-आपल्या आश्रमास गेले.

Verse 34

ततस्स भगवान्रुद्रो दग्ध्वा त्रिपुरवासिनः । कृतकृत्यो महायोगी ब्रह्माद्यैरभिपूजितः

त्यानंतर भगवान रुद्रांनी त्रिपुरवासींना दग्ध करून कृतकृत्य झाले; ते महायोगी ब्रह्मा आदी देवांनी विधिपूर्वक पूजिले.

Verse 35

स्वगणैर्निखिलैर्देव्या शिवया सहितः प्रभुः । कृत्वामरमहत्कार्यं ससुतोंतरधादथ

मग प्रभू देवी शिवा व आपल्या सर्व गणांसह, देवांच्या हितासाठी महान कार्य करून, पुत्रासह अंतर्धान पावले.

Verse 36

ततश्चांतर्हिते देवे परिवारान्विते शिवे । धनुश्शरस्थाद्यश्च प्राकारोंतर्द्धिमागमत्

नंतर परिवारासह देवाधिदेव शिव अंतर्हित होताच, धनुर्धर-शरधारी इत्यादी आणि तो प्राकारही अंतर्धान पावला.

Verse 37

ततो ब्रह्मा हरिर्देवा मुनिगंधर्वकिन्नराः । नागास्सर्पाश्चाप्सरसस्संहृष्टाश्चाथ मानुषाः

त्यानंतर ब्रह्मा, हरि (विष्णु), देव, मुनी, गंधर्व‑किन्नर, नाग‑सर्प, अप्सरा आणि मनुष्यही—सर्वजण हर्षित व प्रफुल्लित झाले।

Verse 38

स्वंस्वं स्थानं मुदा जग्मुश्शंसंतः शांकरं यशः । स्वंस्वं स्थानमनुप्राप्य निवृतिं परमां ययुः

शांकर यशाचे स्तवन करीत ते आनंदाने आपापल्या धामास गेले. स्वस्थानास पोहोचून शिवप्रसादाने त्यांनी परम निवृत्ती—दुःखांची पूर्ण शांती—प्राप्त केली।

Verse 39

एतत्ते कथितं सर्वं चरितं शशिमौलिनः । त्रिपुरक्षयसंसूचि परलीलान्वितं महत्

हे सर्व मी तुला शशिमौलि भगवान् शिवांचे पावन चरित्र सांगितले—त्रिपुरविनाशाचा सूचक, त्यांच्या परम दिव्य लीलांनी युक्त असे महान आख्यान।

Verse 40

धन्यं यशस्यमायुष्यं धनधान्यप्रवर्द्धकम् । स्वर्गदं मोक्षदं चापि किं भूयः श्रोतुमिच्छसि

हे धन्य, यश देणारे व आयुष्य वाढविणारे आहे; धन-धान्याची वृद्धी करते. स्वर्ग देणारे व मोक्ष देणारेही—आता आणखी काय ऐकू इच्छितोस?

Verse 41

इदं हि परमाख्यानं यः पठेच्छ्रणुयात्सदा । इह भुक्त्वाखिलान्कामानंते मुक्तिमवाप्नुयात्

जो हा परम पावन आख्यान नेहमी पठण करतो किंवा श्रवण करतो, तो इहलोकी सर्व योग्य कामनांचा भोग करून शेवटी मुक्ती प्राप्त करतो.