त्रिपुरदाहानन्तरं देवभयः ब्रह्मस्तुतिश्च — Fear of the Gods after Tripura’s Burning and Brahmā’s Praise

Verse 1

व्यास उवाच । ब्रह्मपुत्र महाप्राज्ञ धन्यस्त्वं शैवसत्तम । किमकार्षुस्ततो देवा दग्धे च त्रिपुरेऽखिलाः

व्यास म्हणाले— हे ब्रह्मपुत्र, हे महाप्राज्ञ! तू धन्य आहेस, शैवांमध्ये श्रेष्ठ आहेस. अखिल त्रिपुर दग्ध झाल्यावर मग सर्व देवांनी काय केले?

Verse 2

मयः कुत्र गतो दग्धो पतयः कुत्र ते गताः । तत्सर्वं मे समाचक्ष्व यदि शंभुकथाश्रयम्

दग्ध झालेला मय कुठे गेला? आणि तुझे ते स्वामी कुठे गेले? जर तुझे कथन शंभुकथेच्या आधारावर असेल, तर ते सर्व मला स्पष्ट सांग.

Verse 3

सूत उवाच । इत्याकर्ण्य व्यासवाक्यं भगवान्भवकृत्सुतः । सनत्कुमारः प्रोवाच शिवपादयुगं स्मरन्

सूत म्हणाले— व्यासांचे वचन ऐकून, भवकृतपुत्र भगवान् सनत्कुमारांनी शिवाच्या चरणयुगलाचे स्मरण करीत उत्तर दिले.

Verse 4

सनत्कुमार उवाच । शृणु व्यास महाबुद्धे पाराशर्यं महेशितुः । चरितं सर्वपापघ्नं लोकलीलानुसाररिणः

सनत्कुमार म्हणाले—हे महाबुद्धिमान व्यास, हे पाराशर्य! महेश्वरांचे ते चरित्र ऐक; ते सर्व पापांचा नाश करणारे आणि लोकांतील त्यांच्या दिव्य लीलानुसार आहे.

Verse 5

महेश्वरेण सर्वस्मिंस्त्रिपुरे दैत्यसंकुले । दग्धे विशेषतस्तत्र विस्मितास्तेऽभवन्सुराः

महेश्वरांनी दैत्यांनी भरलेले संपूर्ण त्रिपुर जाळून भस्म केले, तेव्हा तेथे देव विशेषतः त्या अद्भुत कृत्याने विस्मित झाले.

Verse 6

न किंचिदब्रुवन्देवाः सेन्द्रोपेंद्रादयस्तदा । महातेजस्विनं रुद्रं सर्वे वीक्ष्य ससंभ्रमाः

तेव्हा इंद्र व उपेंद्र इत्यादींसह देव काहीच बोलले नाहीत; महातेजस्वी रुद्राला पाहून सर्वजण अंतःकरणी विस्मय-भयाने ससंभ्रम झाले।

Verse 7

महाभयंकरं रौद्रं प्रज्वलंतं दिशो दश । कोटिसूर्यप्रतीकाशं प्रलयानलसन्निभम्

ते रूप अत्यंत भयंकर व रौद्र होते; दहा दिशांना प्रज्वलित करीत, कोटी सूर्यांसारखे दीप्त आणि प्रलयाग्नीसमान होते।

Verse 8

भयाद्देवं निरीक्ष्यैव देवीं च हिमवत्सुताम् । बिभ्यिरे निखिला देवप्रमुखा स्तस्थुरानताः

भयाने केवळ देव आणि हिमवत्सुता देवी यांना पाहताच, देवप्रमुखांसह सर्व देव थरथरले व मस्तक नमवून उभे राहिले।

Verse 9

दृष्ट्वानीकं तदा भीतं देवानामृषिपुंगवाः । न किंचिदूचुस्संतस्थुः प्रणेमुस्ते समंततः

तेव्हा देवांच्या भयभीत सैन्याला पाहून ते ऋषिपुंगव काहीच बोलले नाहीत; ते स्थिर उभे राहिले आणि सर्व बाजूंनी प्रणाम करून नतमस्तक झाले।

Verse 10

अथ ब्रह्मापि संभीतो दृष्ट्वा रूपं च शांकरम् । तुष्टाव तुष्टहृदयो देवैस्सह समाहितः

मग शंकरांचे दिव्य रूप पाहून ब्रह्माही विस्मय-भीतीने भरून गेला; प्रसन्न हृदय व एकाग्र मनाने देवांसह त्याने स्तुती केली।

Verse 11

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां पञ्चमे युद्धखंडे देवस्तुतिवर्णनं नामैकादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहिता, पंचम युद्धखंडातील ‘देवस्तुति-वर्णन’ नावाचा अकरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 12

ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव भक्तानुग्रहकारक । प्रसीद परमेशान सर्व देवहितप्रद

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवदेव महादेव, भक्तांवर कृपा करणाऱ्या! हे परमेशान, प्रसन्न व्हा; तुम्ही सर्व देवांचे हितप्रद आहात।

Verse 13

प्रसीद जगतां नाथ प्रसीदानंददायक । प्रसीद शंकर स्वामिन् प्रसीद परमेश्वर

प्रसन्न व्हा, हे जगन्नाथ; प्रसन्न व्हा, हे आनंददायक। प्रसन्न व्हा, हे शंकर स्वामी; प्रसन्न व्हा, हे परमेश्वर॥

Verse 14

ओंकाराय नमस्तुभ्यमाकारपरतारक । प्रसीद सर्वदेवेश त्रिपुरघ्न महेश्वर

ॐकारस्वरूप, ‘अ’कार-परम तारक, तुला नमस्कार। हे सर्वदेवेश, हे त्रिपुरघ्न महेश्वर, प्रसन्न हो।

Verse 15

नानावाच्याय देवाय वरणप्रिय शंकर । अगुणाय नमस्तुभ्यं प्रकृतेः पुरुषात्पर

अनेक नामांनी स्तुत्य, वरदान देण्यात प्रिय देव शंकरास नमस्कार। गुणातीत, प्रकृती व पुरुष यांपलीकडे असलेल्या तुला प्रणाम।

Verse 16

निर्विकाराय नित्याय नित्यतृप्ताय भास्वते । निरंजनाय दिव्याय त्रिगु णाय नमोऽस्तु ते

विकाररहित, नित्य, सदैव तृप्त व तेजस्वी तुला नमस्कार। निर्मळ, दिव्य आणि त्रिगुणांचा अंतर्यामी अधिपती तुला प्रणाम।

Verse 17

सगुणाय नमस्तुभ्यं स्वर्गेशाय नमोस्तु ते । सदाशिवाय शांताय महेशाय पिनाकिने

सगुण स्वरूप प्रभूस नमस्कार; स्वर्गेश्वरास प्रणाम। शांत सदाशिवास नमस्कार; पिनाकधारी महेशास वंदन।

Verse 18

सर्वज्ञाय शरण्याय सद्योजाताय ते नमः । वामदेवाय रुद्राय तदाप्यपुरुषाय च

सर्वज्ञ, शरणदाता—सद्योजातास नमस्कार। वामदेव, रुद्र आणि अघोर-पुरुष (परम दिव्य पुरुष) यांनाही प्रणाम।

Verse 19

अघोराय सुसेव्याय भक्ताधीनाय ते नमः । ईशानाय वरेण्याय भक्तानंदप्रदायिने

अघोर, सुसेव्य आणि भक्ताधीन तुला नमस्कार। ईशान, वरेण्य, भक्तांना आनंद देणाऱ्या प्रभूस प्रणाम।

Verse 20

रक्षरक्ष महादेव भीतान्नस्सकलामरान् । दग्ध्वा च त्रिपुरं सर्वे कृतार्था अमराः कृ ताः

रक्षा करा, रक्षा करा, हे महादेव! आम्हा सर्व भयभीत देवांचे रक्षण करा। त्रिपुर दग्ध करून सर्व अमर कृतार्थ झाले आहेत।

Verse 21

स्तुत्वैवं देवतास्सर्वा नमस्कारं पृथक्पृथक् । चक्रुस्ते परमप्रीता ब्रह्माद्यास्तु सदाशिवम्

अशा प्रकारे स्तुती करून ब्रह्मा आदि सर्व देवांनी परम प्रसन्न होऊन सदाशिवाला एकेक करून नमस्कार केला।

Verse 22

अथ ब्रह्मा स्वयं देवं त्रिपुरारिं महेश्वरम् । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा नतस्कंधः कृतांजलिः

मग ब्रह्म्याने स्वतः त्रिपुरारि महेश्वर देवाची स्तुती केली। तो प्रणाम करून, खांदे झुकवून, हात जोडून अंजली बांधून स्तवन करू लागला।

Verse 23

ब्रह्मोवाच भगवन्देवदेवेश त्रिपुरान्तक शंकर । त्वयि भक्तिः परा मेऽस्तु महादेवानपायिनी

ब्रह्मा म्हणाले—हे भगवन्, देवदेवेश, हे त्रिपुरांतक शंकर! हे महादेव, तुझ्यावर माझी परा भक्ती असो—जी कधीही दूर जाऊ नये।

Verse 24

सर्वदा मेऽस्तु सारथ्यं तव देवेश शंकर । अनुकूलो भव विभो सदा त्वं परमेश्वर

हे देवेश शंकर, तू सदैव माझा सारथी असो. हे विभो परमेश्वर, तू नेहमी माझ्यावर अनुकूल व कृपाळू राहा.

Verse 25

सनत्कुमार उवाच । इति स्तुत्वा विधिश्शंभुं भक्तवत्सलमानतः । विरराम नतस्कंधः कृतांजलिरुदारधीः

सनत्कुमार म्हणाले—अशा रीतीने भक्तवत्सल शंभूची स्तुती करून विधी (ब्रह्मा) नम्रतेने नतमस्तक होऊन थांबला. खांदे वाकवून, हात जोडून, उदार बुद्धीने तो उभा राहिला.

Verse 26

जनार्दनोऽपि भगवान् नमस्कृत्य महेश्वरम् । कृतांजलिपुटो भूत्वा तुष्टाव च महेश्वरम्

भगवान जनार्दन (विष्णू) यांनीही महेश्वराला नमस्कार केला आणि हात जोडून अंजलीबद्ध होऊन त्या महेश्वराची स्तुती केली.

Verse 27

विष्णुरुवाच देवाधीश महेशान दीनबंधो कृपाकर । प्रसीद परमेशान कृपां कुरु नतप्रिय

विष्णू म्हणाले—हे देवाधीश, हे महेशान! हे दीनबंधू, हे कृपाकर! हे परमेशान, प्रसन्न हो; दया कर, कारण तू नतमस्तकांना प्रिय आहेस।

Verse 28

निर्गुणाय नमस्तुभ्यं पुनश्च सगुणाय च । पुनः प्रकृतिरूपाय पुनश्च पुरुषाय च

हे निर्गुणा, तुला नमस्कार; आणि हे सगुणा, तुलाही पुनःपुन्हा नमस्कार। पुन्हा प्रकृती-स्वरूप तुला नमस्कार, आणि पुन्हा पुरुष-स्वरूप तुला नमस्कार।

Verse 29

पश्चाद्गुणस्वरूपाय नतो विश्वात्मने नमः । भक्तिप्रियाय शांताय शिवाय परमात्मने

त्यानंतर गुण-स्वरूप, विश्वात्मा यांना नतमस्तक होऊन नमस्कार. भक्तिप्रिय, शांत, कल्याणमय परमात्मा शिवाला नमस्कार.

Verse 30

सदाशिवाय रुद्राय जगतां पतये नमः । त्वयि भक्तिर्दृढा मेऽद्य वर्द्धमाना भवत्विति

सदाशिव—रुद्र, सर्व जगताचे स्वामी—आपल्याला नमस्कार. आजपासून माझी आपल्यावरील दृढ भक्ती नित्य वाढत जावो।

Verse 31

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्त्वा विररामासौ शैवप्रवरसत्तमः । सर्वे देवाः प्रणम्योचुस्ततस्तं परमेश्वरम्

सनत्कुमार म्हणाले—असे बोलून तो श्रेष्ठ शैवभक्त शांत झाला. मग सर्व देवांनी प्रणाम करून त्या परमेश्वरास विनविले।

Verse 32

देवा ऊचुः । देवनाथ महादेव करुणाकर शंकर । प्रसीद जगतां नाथ प्रसीद परमेश्वर

देव म्हणाले—हे देवनाथ, हे महादेव, हे करुणाकर शंकर, प्रसन्न व्हा. हे जगन्नाथ, प्रसन्न व्हा; हे परमेश्वर, प्रसन्न व्हा.

Verse 33

प्रसीद सर्वकर्ता त्वं नमामस्त्वां वयं मुदा । भक्तिर्दृढास्माकं नित्यं स्यादनपायिनी

हे सर्वकर्ता, प्रसन्न व्हा; आम्ही आनंदाने तुला नमस्कार करतो. तुझी भक्ती आमची नित्य दृढ राहो, कधीही न ढळो.

Verse 34

सनत्कुमार उवाच । इति स्तुतश्च देवेशो ब्रह्मणा हरिणामरैः । प्रत्युवाच प्रसन्नात्मा शंकरो लोकशंकरः

सनत्कुमार म्हणाले—ब्रह्मा, हरि आणि देवांनी अशी स्तुती केल्यावर देवेश, लोककल्याणकारी शंकर प्रसन्नचित्त होऊन त्यांना उत्तर देऊ लागला.

Verse 35

शंकर उवाच । हे विधे हे हरे देवाः प्रसन्नोऽस्मि विशेषतः । मनोऽभिलषितं ब्रूत वरं सर्वे विचा रतः

शंकर म्हणाले— हे विधे (ब्रह्मा), हे हरे (विष्णू), हे देवहो! मी विशेषतः प्रसन्न आहे. तुम्ही सर्वांनी नीट विचार करून मनोऽभिलषित वर सांगा.

Verse 36

सनत्कुमारः उवाच । इत्युक्तं वचनं श्रुत्वा हरेण मुनिसत्तम । प्रत्यूचुस्सर्वदेवाश्च प्रसन्नेनान्तरात्मना

सनत्कुमार म्हणाले— हे मुनिश्रेष्ठ! हरीने (विष्णूने) उच्चारलेले हे वचन ऐकून, सर्व देवांनी प्रसन्न व शांत अंतःकरणाने उत्तर दिले.

Verse 37

सर्वे देवा ऊचुः । यदि प्रसन्नो भगवन्यदि देयो वरस्त्वया । देवदेवेश चास्मभ्यं ज्ञात्वा दासान्हि नस्सुरान्

सर्व देव म्हणाले— हे भगवन्! आपण प्रसन्न असाल आणि आपण वर देणार असाल, तर हे देवदेवेश! आम्हांला—आपले दास देव—समजून तो वर द्या.

Verse 38

यदा दुःखं तु देवानां संभवेद्देवसत्तम । तदा त्वं प्रकटो भूत्वा दुःखं नाशय सर्वदा

जेव्हा देवांना दुःख व क्लेश उत्पन्न होतो, हे देवश्रेष्ठ! तेव्हा तुम्ही स्वतः प्रकट होऊन सदैव ते दुःख नष्ट करा।

Verse 39

सनत्कुमार उवाच । इत्युक्तो भगवानुद्रो ब्रह्मणा हरिणामरैः । युगपत्प्राह तुष्टात्मा तथेत्यस्तु निरंतरम्

सनत्कुमार म्हणाले—ब्रह्मा, हरि (विष्णू) आणि देवांनी एकाच वेळी विनविले असता भगवान् रुद्र प्रसन्नचित्त होऊन तत्क्षणी म्हणाले—“तथास्तु; हे निरंतर तसेच होवो।”

Verse 40

स्तवैरेतैश्च तुष्टोऽस्मि दास्यामि सर्वदा ध्रुवम् । यदभीष्टतमं लोके पठतां शृण्वतां सुराः

“या स्तवनांनी मी संतुष्ट आहे. हे देवांनो! जे यांचे पठण करतात व जे श्रवण करतात, त्यांना या लोकी जे सर्वाधिक अभिष्ट आहे ते मी सदैव निश्चयाने देईन।”

Verse 41

इत्युक्त्वा शंकरः प्रीतो देवदुःखहरस्सदा । सर्वदेवप्रियं यद्वै तत्सर्वं च प्रदत्तवान्

असे बोलून प्रसन्न झालेले शंकर—देवांचे दुःख सदैव हरिणारे—सर्व देवांना प्रिय व हितकर जे काही होते ते सर्व पूर्णपणे प्रदान केले।