कामप्रभावः (कामा॑स्य प्रभाववर्णनम्) — The Power of Kāma and the (Ineffective) Attempt to Delude Śiva
अध्याय ९ मध्ये ब्रह्मा मुनिश्वराला एक विलक्षण प्रसंग सांगतात. मन्मथ (कामदेव) सेवकांसह शिवधामात जातो व मोहकारक म्हणून आपला प्रभाव वाढवतो; त्याच वेळी वसंत ऋतूची शक्ती प्रकट होते, वृक्ष एकाच वेळी फुलांनी बहरतात आणि जगात कामरस तीव्र होतो. रतीसह कामदेव विविध युक्त्यांनी सामान्य जीवांना वश करतो; पण गणेशासह शिवावर त्याचा परिणाम होत नाही. अखेरीस शिवासमोर त्याचे सर्व प्रयत्न निष्फळ ठरतात; तो परत ब्रह्माजवळ जाऊन नम्रतेने सांगतो—योगपरायण शिवाला काम किंवा कोणतीही अन्य शक्ती मोहात पाडू शकत नाही. या अध्यायातून शिवाच्या योगचैतन्याची अजेयता व काम-मोहाची मर्यादा प्रतिपादित होते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । तस्मिन् गते सानुचरे शिवस्थानं च मन्मथे । चरित्रमभवच्चित्रं तच्छृणुष्व मुनीश्वर
ब्रह्मा म्हणाले—अनुचरांसह मन्मथ शिवस्थानास गेल्यावर तेथे अद्भुत चरित्र घडले; हे मुनीश्वर, ते ऐक।
Verse 2
गत्वा तत्र महावीरो मन्मथो मोहकारकः । स्वप्रभावं ततानाशु मोहयामास प्राणिनः
तेथे जाऊन महावीर, मोह निर्माण करणाऱ्या मन्मथाने त्वरेने आपला प्रभाव पसरविला आणि प्राण्यांना मोहित केले।
Verse 3
वसंतोपि प्रभावं स्वं चकार हरमोहनम् । सर्वे वृक्षा एकदैव प्रफुल्ला अभवन्मुने
हे मुने, वसंतानेही आपला प्रभाव दाखविला, जो हर (शिव) यांना मोहविणारा होता; सर्व वृक्ष एकाच वेळी फुलून आले।
Verse 4
विविधान्कृतवान्यत्नान् रत्या सह मनोभवः । जीवास्सर्वे वशं यातास्सगणेशश्शिवो न हि
रतीसह मनोभव (कामदेव) यांनी अनेक प्रकारचे प्रयत्न केले; सर्व जीव त्याच्या वश झाले, पण गणेशासहही शिव मात्र कधीच त्याच्या अधीन झाला नाही।
Verse 5
समधोर्मदनस्यासन्प्रयासा निप्फला मुने । जगाम स मम स्थानं निवृत्त्य विमदस्तदा
हे मुने, माझ्याशी झुंज देणाऱ्या मदनाचे (कामदेवाचे) प्रयत्न निष्फळ झाले. तेव्हा तो निवृत्त होऊन आपल्या स्थानी गेला; त्याचा मद शमला होता।
Verse 6
कृत्वा प्रणामं विधये मह्यं गद्गदया गिरा । उवाच मदनो मां चोदासीनो विमदो मुने
हे मुने, तेव्हा मदनाने (कामदेवाने) विधात्यास (ब्रह्म्यास) आणि मला प्रणाम करून, गद्गद वाणीने—बाजूला उभा राहून, मदरहित होऊन—मला सांगितले।
Verse 7
काम उवाच । ब्रह्मन् शंभुर्मोहनीयो न वै योगपरायणः । न शक्तिर्मम नान्यस्य तस्य शंभोर्हि मोहने
काम म्हणाला— हे ब्रह्मन्! शंभू मोहित होण्यास योग्य नाहीत, कारण ते योगपरायण आहेत. त्या शंभूला मोहविण्याची शक्ती ना माझ्यात आहे, ना दुसऱ्या कोणातही।
Verse 8
समित्रेण मया ब्रह्मन्नुपाया विविधाः कृताः । रत्या सहाखिलास्ते च निष्फला अभवञ्च्छिवे
हे ब्रह्मन्! मी माझ्या मित्रासह अनेक उपाय केले; रतीच्या सहाय्याने केलेले ते सर्व प्रयत्नही शिवाच्या बाबतीत निष्फळ ठरले।
Verse 9
शृणु ब्रह्मन्यथाऽस्माभिः कृतां हि हरमोहने । प्रयासा विविधास्तात गदतस्तान्मुने मम
हे ब्रह्मन्, ऐक—हर (शिव) यांना मोहित/परीक्षित करण्यासाठी आम्ही जे केले ते. प्रिय तात, हे मुने, माझ्या कथनातून ते विविध प्रयत्न ऐक।
Verse 10
यदा समाधिमाश्रित्य स्थितश्शंभुर्नियंत्रितः । तदा सुगंधिवातेन शीतलेनातिवेगिना
जेव्हा संयमी शंभू समाधीत स्थिर होते, तेव्हा अतिवेगाने शीतल व सुगंधित वारा वाहू लागला।
Verse 11
उद्वीजयामि रुद्रं स्म नित्यं मोहनकारिणा । प्रयत्नतो महादेवं समाधिस्थं त्रिलोचनम्
मी नित्य मोहनकारी उपायांनी व प्रयत्नपूर्वक समाधिस्थ त्रिलोचन महादेव रुद्राला जागविण्याचा प्रयत्न करीत असतो।
Verse 12
स्वसायकांस्तथा पंच समादाय शरासनम् । तस्याभितो भ्रमंतस्तु मोहयंस्तद्ग णानहम्
आपले पाच बाण व धनुष्य घेऊन मी त्याच्या भोवती फिरू लागलो आणि सर्व बाजूंनी त्याचे गण मोहित करू लागलो।
Verse 13
मम प्रवेशमात्रेण सुवश्यास्सर्वजंतवः । अभवद्विकृतो नैव शंकरस्सगणः प्रभुः
माझ्या केवळ प्रवेशाने सर्व प्राणी पूर्ण वश झाले; पण प्रभू शंकर आपल्या गणांसह किंचितही विकृत वा विचलित झाले नाहीत।
Verse 14
यदा हिमवतः प्रस्थं स गतः प्रमथाधिपः । तत्रागतस्तदैवाहं सरतिस्समधुर्विधे
जेव्हा प्रमथांचा अधिपती हिमवानाच्या पर्वत-प्रदेशात गेला, तेव्हाच मीही माझ्या सहकाऱ्यांसह तिथे पोहोचलो, हे मधुरस्वभावा.
Verse 15
यदा मेरुं गतो रुद्रो यदा वा नागकेशरम् । कैलासं वा यदा यातस्तत्राहं गतवांस्तदा
जेव्हा जेव्हा रुद्र मेरू पर्वतावर गेले, किंवा नागकेशरास गेले, अथवा जेव्हा जेव्हा कैलासास प्रस्थान केले—तेव्हाच मीही त्यांच्यामागोमाग तिथे गेले.
Verse 16
यदा त्यक्तसमाधिस्तु हरस्तस्थौ कदाचन । तदा तस्य पुरश्चक्रयुगं रचितवानहम्
एकदा हर (शिव) समाधी सोडून स्थिर उभे राहिले, तेव्हा मी त्यांच्या समोर चक्रांची एक जोडी रचली.
Verse 17
तच्च भ्रूयुगलं ब्रह्मन् हावभावयुतं मुहुः । नानाभावानकार्षीच्च दांपत्यक्रममुत्तमम्
हे ब्रह्मन्! त्या भुवयांच्या जोडीने वारंवार प्रेमजन्य ललित हावभाव प्रकट केले; विविध भाव दर्शवून उत्तम दांपत्य-क्रम उजागर केला.
Verse 18
नीलकंठं महादेवं सगणं तत्पुरःस्थिताः । अकार्षुमोहितं भावं मृगाश्च पक्षिणस्तथा
गणांसह नीलकंठ महादेव शिव यांच्या समोर उभे राहून, मृग व पक्षीही मोहित भावात निमग्न झाले.
Verse 19
मयूरमिथुनं तत्राकार्षीद्भावं रसोत्सुकम् । विविधां गतिमाश्रित्य पार्श्वे तस्य पुरस्तथा
तेथे मोरांचे जोडपे रसरम्य क्रीडेस उत्सुक होऊन कामभावाने जागृत झाले; विविध मनोहर गती धारण करून ते त्याच्या बाजूला व समोरही क्रीडा करू लागले।
Verse 20
नालभद्विवरं तस्मिन् कदाचिदपि मच्छरः । सत्यं ब्रवीमि लोकेश मम शक्तिर्न मोहने
माझ्या शत्रूला कधीही माझ्यात किंचितही उणीव सापडली नाही। हे लोकेश, मी सत्य सांगतो—माझी शक्ती मोहासाठी नाही।
Verse 21
मधुरप्यकरोत्कर्म युक्तं यत्तस्य मोहने । तच्छृणुष्व महाभाग सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
ते मधुर व प्रिय भासले तरी, त्याला मोहविण्यासाठी त्याने युक्तीने एक कर्म केले। हे महाभाग, ते ऐक—मी सत्य, केवळ सत्य सांगतो।
Verse 22
चंपकान्केशरान्वालान्कारणान्पाटलांस्तथा । नागकेशरपुन्नागान्किंशुकान्केतकान्करान्
चंपक, केशरसदृश पुष्प, वाला, कारण व पाटला; तसेच नागकेशर, पुन्नाग, किंशुक, केतकी आणि ताजे पुष्पगुच्छ अर्पण करावेत।
Verse 23
मागंधिमल्लिकापर्णभरान्कुरवकांस्तथा । उत्फुल्लयति तत्र स्म यत्र तिष्ठति वै हरः
जिथे जिथे हर (भगवान् शिव) उभे राहतात, तिथे सुगंधी मल्लिकेची दाट पाने आणि कुरवकाची फुले क्षणार्धात उमलतात, जणू त्यांच्या पावन सान्निध्याने जागी होऊन पूर्ण फुलली आहेत।
Verse 24
सरांस्युत्फुल्लपद्मानि वीजयन् मलयानिलैः । यत्नात्सुगंधीन्यकरोदतीव गिरिशाश्रमे
मलयाच्या शीतल वाऱ्यांनी कमलांनी फुललेली सरोवरे हलवून, त्याने गिरिश (शिव) यांच्या आश्रमात मोठ्या यत्नाने ती अत्यंत सुगंधित केली।
Verse 25
लतास्सर्वास्सुमनसो दधुरंकुरसंचयान् । वृक्षांकं चिरभावेन वेष्टयंति स्म तत्र च
तेथे सर्व वेलीं जणू प्रसन्न होऊन नव्या अंकुरांचे घोस धारण करू लागल्या; आणि दीर्घ स्नेहाने त्या वृक्षांच्या खोडांना वेढू लागल्या।
Verse 26
तान्वृक्षांश्च सुपुष्पौघान् तैः सुगंधिसमीरणैः । दृष्ट्वा कामवशं याता मुनयोपि परे किमु
सुंदर पुष्पसमूहांनी भरलेली ती झाडे आणि त्यांचा सुगंध वाहणारे वारे पाहून, श्रेष्ठ मुनीसुद्धा कामाच्या वश झाले; मग इतरांचे काय सांगावे।
Verse 27
एवं सत्यपि शंभोर्न दृष्टं मोहस्य कारणम् । भावमात्रमकार्षीन्नो कोपो मय्यपि शंकरः
जरी असेच होते, तरी शंभूमध्ये मोहाचे कारण दिसले नाही. त्यांनी केवळ बाह्य भावमात्र दाखविला; शंकरांचा माझ्यावरही क्रोध नव्हता.
Verse 28
इति सर्वमहं दृष्ट्वा ज्ञात्वा तस्य च भावनाम् । विमुखोहं शंभुमोहान्नियतं ते वदाम्यहम्
असे सर्व पाहून आणि त्याची अंतर्भावनाही जाणून, शंभूबद्दलच्या मोहामुळे मी निश्चयाने विमुख झालो आहे—हे सत्य मी तुला सांगतो.
Verse 29
तस्य त्यक्तसमाधेस्तु क्षणं नो दृष्टिगोचरे । शक्नुयामो वयं स्थातुं तं रुद्रं को विमोहयेत्
तो समाधी सोडला तरी क्षणभरही आमच्या दृष्टीस पडत नाही. आम्ही त्या रुद्रासमोर कसे उभे राहू—त्याला कोण मोहवू शकेल?
Verse 30
ज्वलदग्निप्रकाशाक्षं जट्टाराशिकरालिनम् । शृंगिणं वीक्ष्य कस्स्थातुं ब्रह्मन् शक्नोति तत्पुरः
हे ब्रह्मन्! ज्यांचे नेत्र ज्वलंत अग्नीच्या तेजाने प्रज्वलित आहेत, जे शृंगधारी आहेत आणि ज्यांचा भयंकर जटाराशी पाहताच भय उत्पन्न करतो—त्या प्रभूच्या समोर कोण उभा राहू शकेल?
Verse 31
ब्रह्मोवाच । मनो भववचश्चेत्थं श्रुत्वाहं चतुराननः । विवक्षुरपि नावोचं चिंताविष्टोऽभवं तदा
ब्रह्मा म्हणाले—हे भव! तुझे असे वचन ऐकून मी, चतुरानन, बोलू इच्छित असूनही बोललो नाही; त्या वेळी मी चिंतेत मग्न झालो.
Verse 32
मोहनेहं समर्थो न हरस्येति मनोभवः । वचः श्रुत्वा महादुःखान्निरश्वसमहं मुने
हे मुने! मनोभवाचे हे वचन—“मी येथे हर (शिव) यांना मोहविण्यास समर्थ नाही”—ऐकून मी महान दुःखाने व्याकुळ होऊन पूर्ण निराश झालो.
Verse 33
निश्श्वासमारुता मे हि नाना रूपमहाबलः । जाता गता लोलजिह्वा लोलाश्चातिभयंकराः
खरोखरच माझ्या निःश्वासातून निघालेले वारे नानारूप आणि महाबलवान आहेत; ते उठून इकडे-तिकडे फिरू लागले—चंचल जिभा व अस्थिर हालचालींनी अत्यंत भयंकर.
Verse 34
अवादयंत ते सर्वे नानावाद्यानसंख्यकान् । पटहादिगणास्तांस्तान् विकरालान्महारवान्
तेव्हा ते सर्व असंख्य प्रकारची वाद्ये वाजवू लागले। पटह इत्यादींचे मोठे समूह भयंकर, महागर्जनेसारखा नाद करू लागले।
Verse 35
अथ ते मम निश्श्वाससंभवाश्च महागणाः । मारयच्छेदयेत्यूचुर्ब्रह्मणो मे पुरः स्थिताः
मग माझ्याच निश्वासातून उत्पन्न झालेले ते महागण ब्रह्माच्या सान्निध्यात माझ्यासमोर उभे राहून म्हणाले—“आज्ञा द्या: मारू का, छेदून टाकू?”
Verse 36
तेषां तु वदतां तत्र मारयच्छेदयेति माम् । वचः श्रुत्वा विधिं कामः प्रवक्तुमुपचक्रमे
तेथे ते ‘मार, छेद’ असे म्हणत होते। त्यांचे वचन ऐकून व त्यांचा हेतू जाणून कामदेव आपला विचार सांगू लागला।
Verse 37
मुनेऽथ मां समाभाष्य तान् दृष्ट्वा मदनो गणान् । उवाच वारयन् ब्रह्मन्गणानामग्रतः स्मरः
हे मुने, मग मदनाने माझ्याशी बोलून त्या गणांकडे पाहिले। हे ब्राह्मण, तो गणांच्या पुढे उभा राहून त्यांना आवर घालत म्हणाला।
Verse 38
काम उवाच । हे ब्रह्मन् हे प्रजानाथ सर्वसृष्टिप्रवर्तक । उत्पन्नाः क इमे वीरा विकराला भयंकराः
काम म्हणाला—“हे ब्रह्मन्, हे प्रजानाथ, हे सर्वसृष्टीचे प्रवर्तक! हे कोण वीर उत्पन्न झाले आहेत, जे इतके विकराळ व भयाण आहेत?”
Verse 39
किं कर्मैते करिष्यंति कुत्र स्थास्यंति वा विधे । किन्नामधेया एते तद्वद तत्र नियोजय
हे विधाते (ब्रह्मा), हे कोणते कर्म करतील आणि कुठे राहतील? यांची नावे काय असतील—ते सांगून त्यांना तदनुसार नियोजित करा।
Verse 40
नियोज्य तान्निजे कृत्ये स्थानं दत्त्वा च नाम च । मामाज्ञापय देवेश कृपां कृत्वा यथोचिताम्
त्यांना त्यांच्या-त्यांच्या कर्तव्यात नियोजित करून, स्थान व नाव देऊन, हे देवेश, यथोचित कृपा करून मलाही आज्ञा द्या।
Verse 41
ब्रह्मोवाच । इति तद्वाक्यमाकर्ण्य मुनेऽहं लोककारकः । तमवोचं ह मदनं तेषां कर्मादिकं दिशन्
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, ते वचन ऐकून मी, लोकांचा स्रष्टा व व्यवस्थापक, तेव्हा मदन (काम) याला बोललो आणि त्यांच्या कर्मादिकांचे निर्देश दिले।
Verse 42
ब्रह्मोवाच । एत उत्पन्नमात्रा हि मारयेत्यवदन् वचः । मुहुर्मुहुरतोमीषां नाम मारेति जायताम्
ब्रह्मा म्हणाले—हे जन्मताच पुन्हा पुन्हा ‘मार, मार’ असे वचन उच्चारू लागले; म्हणून त्यांचे नाव वारंवार ‘मारा’ (मारणारे) असे पडले।
Verse 43
सदैव विघ्नं जंतूनां करिष्यन्ति गणा इमे । विना निजार्चनं काम नाना कामरतात्मनाम्
हे गण सदैव त्या जीवांना विघ्न करतील, जे नाना कामना व भोगांत आसक्त आहेत—आणि कामवश होऊन प्रथम आपले योग्य पूजन न करता उद्दिष्ट साधायला लागतात।
Verse 44
तवानुगमने कर्म मुख्यमेषां मनोभव । सहायिनो भविष्यंति सदा तव न संशयः
हे मनोभव (कामदेव), तुझ्या मागे चालणे हे यांचे मुख्य कर्तव्य आहे। हे सदैव तुझे सहाय्यक राहतील—यात संशय नाही।
Verse 45
यत्रयत्र भवान् याता स्वकर्मार्थं यदा यदा । गंता स तत्रतत्रैते सहायार्थं तदातदा
तू जिथे-जिथे आणि जेव्हा-जेव्हा आपल्या कर्तव्याकरिता जाशील, तेव्हा-तेव्हा हे (सेवक)ही तिथे-तिथे तुझ्या सहाय्यासाठी जातील।
Verse 46
चित्तभ्रांतिं करिष्यंति त्वदस्त्रवशवर्तिनाम् । ज्ञानिनां ज्ञानमार्गं च विघ्नयिष्यंति सर्वथा
जे तुझ्या अस्त्राच्या वशात येतील, त्यांच्या चित्तात भ्रम उत्पन्न करतील; आणि ज्ञानी जनांच्या ज्ञानमार्गातही ते सर्वथा विघ्न आणतील।
Verse 47
ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि सरतिस्समहानुगः । किंचित्प्रसन्नवदनो बभूव मुनिसत्तम
ब्रह्मा म्हणाले—माझे वचन असे ऐकून तो, सारथी व अनुचरांसह, किंचित् प्रसन्नमुख झाला, हे मुनिश्रेष्ठा।
Verse 48
श्रुत्वा तेपि गणास्सर्वे मदनं मां च सर्वतः । परिवार्य्य यथाकामं तस्थुस्तत्र निजाकृतिम्
हे ऐकून ते सर्व गणही मदन व मला सर्व बाजूंनी वेढून, आपापल्या स्वरूपात, इच्छेप्रमाणे तेथे उभे राहिले।
Verse 49
अथ ब्रह्मा स्मरं प्रीत्याऽगदन्मे कुरु शासनम् । एभिस्सहैव गच्छ त्वं पुनश्च हरमोहने
मग ब्रह्मा प्रसन्न होऊन स्मराला (कामदेवाला) म्हणाला— “माझी आज्ञा पाळ. या सहकाऱ्यांसह पुन्हा जा आणि हर (शिव) यांना मोहित करण्याच्या कार्यात प्रवृत्त हो.”
Verse 50
मन आधाय यवाद्धि कुरु मारगणैस्सह । मोहो भवेद्यथा शंभोर्दारग्रहणहेतवे
“मन स्थिर करून, मारा (काम)च्या गणांसह प्रयत्न कर; ज्यामुळे शंभूला मोह होईल—पत्नी ग्रहण करण्याच्या हेतूने.”
Verse 51
इत्याकर्ण्य वचः कामः प्रोवाच वचनं पुनः । देवर्षे गौरवं मत्वा प्रणम्य विनयेन माम्
ते वचन ऐकून कामदेव पुन्हा बोलला। देवर्षींचे गौरव जाणून त्याने विनयाने मला नमस्कार केला व आदराने म्हणाला।
Verse 52
काम उवाच । मया सम्यक् कृतं कर्म मोहने तस्य यत्नतः । तन्मोहो नाभवत्तात न भविष्यति नाधुना
काम म्हणाला—त्याला मोहात पाडण्याचे कर्म मी पूर्ण प्रयत्नाने योग्य रीतीने केले. पण हे तात, त्याच्यात तो मोह झाला नाही; ना आता होईल, ना पुढे होईल।
Verse 53
तव वाग्गौरवं मत्वा दृष्ट्वा मारगणानपि । गमिष्यामि पुनस्तत्र सदारोहं त्वदाज्ञया
तुमच्या वचनांचे गौरव जाणून आणि ते भयानक मारगणही पाहून, तुमच्या आज्ञेने मी माझ्या परिकरांसह पुन्हा त्या ठिकाणी जाईन।
Verse 54
मनो निश्चितमेतद्धि तन्मोहो न भविष्यति । भस्म कुर्यान्न मे देहमिति शंकास्ति मे विधे
या विषयावर माझे मन दृढ निश्चयाने स्थिर झाले आहे; म्हणून तो मोह पुन्हा उद्भवणार नाही. तरीही, हे विधाता ब्रह्मदेवा, माझ्या मनात एक शंका आहे—“तो माझे देह भस्म करील काय?”
Verse 55
इत्युक्त्वा समधुः कामस्सरतिस्सभयस्तदा । ययौ मारगणैः सार्द्धं शिवस्थानं मुनीश्वर
असे बोलून काम, मधु व सरती यांच्यासह तेव्हा भयभीत झाला. हे मुनीश्वर, तो मारा-गणांसह शिवधामास गेला.
Verse 56
पूर्ववत् स्वप्रभावं च चक्रे मनसिजस्तदा । बहूपायं स हि मधुर्विविधां बुद्धिमावहन्
मग मनसिज (कामदेव) ने पूर्वीप्रमाणे आपला स्वाभाविक प्रभाव पुन्हा प्रकट केला. आणि मधु अनेक उपाय योजून, विविध प्रकारची युक्ती-बुद्धी पुढे आणू लागला.
Verse 57
उपायं स चकाराति तत्र मारगणोऽपि च । मोहोभवन्न वै शंभोरपि कश्चित्परात्मनः
तेथे त्याने एक उपाय केला आणि मारा-गणही जमले. पण परात्मा शंभूमध्ये कणभरही मोह उत्पन्न झाला नाही; कारण त्याला कोण मोहित करू शकेल?
Verse 58
निवृत्त्य पुनरायातो मम स्थानं स्मरस्तदा । आसीन्मारगणोऽगर्वोऽहर्षो मेपि पुरस्थितः
मागे हटून स्मर (काम) तेव्हा माझे स्थान स्मरून पुन्हा परत आला. आणि मारा-गणही तेथे—अहंकार व हर्षरहित—माझ्या द्वाराशीच उभा राहिला.
Verse 59
कामः प्रोवाच मां तात प्रणम्य च निरुत्सवः । स्थित्वा मम पुरोऽगर्वो मारैश्च मधुना तदा
काम म्हणाला— हे तात, निरुत्सव व खिन्न होऊन त्याने मला प्रणाम केला; मग अहंकाररहित होऊन माझ्यासमोर उभा राहून, त्या वेळी मरुत व मधूसह बोलला.
Verse 60
कृतं पूर्वादधिकतः कर्म तन्मोहने विधे । नाभवत्तस्य मोहोपि कश्चिद्ध्यानरतात्मनः
हे विधे (ब्रह्मा), त्याला मोहविण्यासाठी पूर्वीपेक्षा अधिक प्रबळ कर्म केले गेले; तरीही ध्यानात रत त्या आत्म्यात किंचितही मोह उत्पन्न झाला नाही.
Verse 61
न दग्धा मे तनुश्चैव तत्र तेन दयालुना । कारणं पूर्वपुण्यं च निर्विकारी स वै प्रभुः
तेथे त्या दयाळू प्रभूंनी माझे शरीर जाळले नाही. याचे कारण माझे पूर्वपुण्य; कारण तोच प्रभू निर्विकारी व अचल आहे.
Verse 62
चेद्वरस्ते हरो भार्यां गृह्णीयादिति पद्मज । परोपायं कुरु तदा विगर्व इति मे मतिः
हे पद्मज (ब्रह्मा), जर असा वर मिळाला की हर (शिव) तुझी पत्नी स्वीकारेल, तर त्याच क्षणी ते टाळण्यासाठी दुसरा उपाय कर—हीच माझी ठाम मती आहे।
Verse 63
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा सपरीवारो ययौ कामस्स्वमाश्रमम् । प्रणम्य मां स्मरन् शंभुं गर्वदं दीनवत्सलम्
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून कामदेव परिजनांसह आपल्या आश्रमाकडे निघून गेला. मला नमस्कार करून, आणि शंभूचे स्मरण करत—जो गर्वाचा नाश करणारा व दीनांवर दयाळू—तो पुढे गेला।
Frequently Asked Questions
Kāma (Manmatha), aided by Rati and amplified by Vasanta’s springtime power, attempts multiple methods to enchant beings and to delude Śiva at Śiva’s abode, but fails; he then returns to Brahmā and admits Śiva cannot be mohanīya due to yogic steadfastness.
The episode encodes a hierarchy of forces: kāma/moha can dominate conditioned beings, but cannot penetrate yogic sovereignty. Śiva exemplifies consciousness established in yoga, where sensory-aesthetic stimuli do not compel action—an allegory for liberation through inner mastery.
Vasanta’s sudden universal blossoming and Kāma’s wide-ranging influence over prāṇins/jīvas illustrate desire’s expansive reach; the explicit exception—Śiva (and Gaṇeśa)—marks the boundary where yogic transcendence nullifies enchantment.