संध्यायाः शुद्धिः सूर्यलोकप्रवेशश्च — Purification of Sandhyā and Her Entry into the Solar Sphere
या अध्यायात ब्रह्मा एका मुनीला वर देऊन मेधातिथीच्या स्थानी जातात. शंभूच्या कृपेने संध्या इतरांना ओळखू येत नाही; तरी ती तपाचा उपदेश करणाऱ्या ब्राह्मण-ब्रह्मचारी तपस्व्याचे स्मरण करते—हा उपदेश वसिष्ठांनी परमेिष्ठी (ब्रह्मा) यांच्या आज्ञेने दिला होता. त्या गुरूला मनात स्थिर करून संध्या त्याच्याविषयी पतित्वभाव धारण करते. महायज्ञात प्रज्वलित अग्नीसमोर ती ऋषींना अदृश्यच राहते; शिवानुग्रहानेच ती ओळखली जाते व यज्ञात प्रवेश करते. ‘पुरोडाशमय’ देह तत्क्षणी जळून जातो; अग्नी शिवाज्ञेने शुद्ध अवशेष सूर्य-मंडळात नेतो. सूर्य त्या रूपाचे तीन भाग करून पितर व देवतांच्या तृप्तीसाठी स्थापन करतो; वरचा भाग प्रातःसंध्या होतो आणि संध्याचे त्रिविध स्वरूप व त्याचा यज्ञ-विश्वार्थ निश्चित होतो।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वरं दत्त्वा मुने तस्मिन् शंभावंतर्हिते तदा । संध्याप्यगच्छत्तत्रैव यत्र मेधातिथिर्मुनिः
ब्रह्मा म्हणाले: मुनींना तो वर दिल्यानंतर, जेव्हा भगवान शंभू दृष्टीआड झाले, तेव्हा संध्या देखील त्याच ठिकाणी गेली जिथे मुनी मेधातिथी होते.
Verse 2
तत्र शंभोः प्रसादेन न केनाप्युपलक्षिता । सस्मार वर्णिनं तं वै स्वोपदेशकरं तपः
तिथे शंभूच्या कृपेने तिला कोणीही पाहिले नाही. मग तिने त्या ब्रह्मचाऱ्याचे स्मरण केले ज्याने तिला तपस्येचा उपदेश दिला होता.
Verse 3
वसिष्ठेन पुरा सा तु वर्णीभूत्वा महामुने । उपदिष्टा तपश्चर्तुं वचनात्परमेष्ठिनः
हे महामुने, पूर्वी ती वर्णी (ब्रह्मचारिणी) झाली. परमेṣ्ठिन् (ब्रह्मा) यांच्या आज्ञेने वसिष्ठांनी तिला तपश्चर्या करण्याचा उपदेश केला.
Verse 4
तमेव कृत्वा मनसा तपश्चर्योपदेशकम् । पतित्वेन तदा संध्या ब्राह्मणं ब्रह्मचारिणम्
तेव्हा संध्याने मनाने त्यालाच तपश्चर्येचा उपदेशक मानून, त्या ब्रह्मचारी ब्राह्मणाला पती म्हणून स्वीकारले.
Verse 5
समिद्धेग्नौ महायज्ञे मुनिभिर्नोपलक्षिता । दृष्टा शंभुप्रसादेन सा विवेश विधेः सुता
महायज्ञात अग्नी प्रज्वलित असता मुनांना ती दिसली नाही. पण शंभूच्या कृपेने विधात्याची (ब्रह्माची) कन्या ती खऱ्या अर्थाने दृष्ट झाली आणि अग्नीत प्रविष्ट झाली.
Verse 6
तस्याः पुरोडाशमयं शरीरं तत्क्षणात्ततः । दग्धं पुरोडाशगंधं तस्तार यदलक्षितम्
त्याच क्षणी तिचे शरीर जणू यज्ञातील पुरोडाशमय होते, ते दग्ध झाले. भाजलेल्या पुरोडाशासारखा सुगंध सर्वत्र पसरला; परंतु त्याचा स्रोत कोणासही दिसला नाही।
Verse 7
वह्निस्तस्याः शरीरं तु दग्ध्वा सूर्यस्य मंडलम् । शुद्धं प्रवेशयामास शंभोरेवाज्ञया पुनः
अग्नीने तिचे शरीर दग्ध करून, पुन्हा शंभूच्या आज्ञेने, त्या शुद्ध तत्त्वाला सूर्य-मंडळात प्रवेश करविला।
Verse 8
सूर्यो त्र्यर्थं विभज्याथ तच्छरीरं तदा रथे । स्वकेशं स्थापयामास प्रीतये पितृदेवयोः
मग सूर्यदेवांनी त्या देहाचे तीन भाग करून ते रथावर ठेवले; आणि पितर व देव यांच्या प्रीत्यर्थ आपले केशही तेथे स्थापिले।
Verse 9
तदूर्द्ध्वभागस्तस्यास्तु शरीरस्य मुनीश्वर । प्रातस्संध्याभवत्सा तु अहोरात्रादिमध्यगा
हे मुनीश्वर! तिच्या शरीराचा ऊर्ध्वभाग प्रातःसंध्या झाला—जी दिवस-रात्रिच्या आरंभी आणि त्यांच्या मध्यसंगमस्थानी असलेली पवित्र संधी आहे।
Verse 10
तच्छेषभागस्तस्यास्तु अहोरात्रांतमध्यगा । सा सायमभवत्संध्या पितृप्रीतिप्रदा सदा
तिचा उरलेला भाग दिवस-रात्रिच्या संधीस्थानी स्थित होऊन सायंसंध्या झाला, जो सदैव पितरांना तृप्ती व आनंद देणारा आहे।
Verse 11
सूर्योदयात्तु प्रथमं यदा स्यादरुणोदयः । प्रातस्संध्या तदोदेति देवानां प्रीतिकारिणी
सूर्योदयापूर्वी जेव्हा अरुणोदयाची पहिली लालिमा प्रकटते, तेव्हा प्रातःसंध्या उदयास येते—जी देवांना प्रीती देणारी आहे।
Verse 12
अस्तं गते ततः सूर्य्ये शोणपद्मनिभे सदा । उदेति सायं संध्यापि पितॄणां मोदकारिणी
त्यानंतर सदा शोणकमळासारखा सूर्य अस्ताला गेल्यावर सायंसंध्या उदयास येते; ती पितरांना आनंद देणारी असते.
Verse 13
तस्याः प्राणास्तु मनसा शंभुनाथ दयालुना । दिव्येन तु शरीरेण चक्रिरे हि शरीरिणः
तेव्हा दयाळू शंभुनाथांनी मनाने संकल्प केला; तिचे प्राण परत आले आणि देहधारी ती दिव्य देहाने पुनः युक्त झाली.
Verse 14
मुनेर्यज्ञावसाने तु संप्राप्ते मुनिना तु सा । प्राप्ता पुत्री वह्निमध्ये तप्तकांचनसुप्रभा
मुनिचा यज्ञ समाप्तीस आला तेव्हा मुनिला ती कन्या प्राप्त झाली; ती यज्ञाग्नीच्या मध्यातून प्रकट झाली, तप्त सुवर्णासारखी तेजस्वी.
Verse 15
तां जग्राह तदा पुत्रीं मुनुरामोदसंयुतः । यज्ञार्थं तान्तु संस्नाप्य निजक्रोडे दधौ मुने
तेव्हा आनंदाने भरलेल्या मुनिने त्या कन्येला कुशीत घेतले; यज्ञविधीसाठी तिला स्नान घालून, हे मुने, तिला आपल्या मांडीवर बसविले.
Verse 16
अरुंधती तु तस्यास्तु नाम चक्रे महामुनिः । शिष्यैः परिवृतस्तत्र महामोदमवाप ह
तेव्हा महामुनींनी तिला ‘अरुंधती’ हे नाव दिले. शिष्यांनी वेढलेले तेथे ते परम आनंदाने हर्षित झाले.
Verse 17
विरुणद्धि यतो धर्मं सा कस्मादपि कारणात् । अतस्त्रिलोके विदितं नाम संप्राप तत्स्वयम्
काही कारणाने तिने धर्माला अडथळा आणला; म्हणून तिलाच स्वतःला असे नाव प्राप्त झाले, जे त्रिलोकीत प्रसिद्ध झाले।
Verse 18
यज्ञं समाप्य स मुनिः कृतकृत्यभावमासाद्य संपदयुतस्तनया प्रलंभात् । तस्मिन्निजाश्रमपदे सह शिष्यवर्गैस्तामेव सततमसौ दयिते सुरर्षे
यज्ञ समाप्त करून तो मुनि कृतकृत्यभावास प्राप्त झाला व संपन्न झाला; आणि कन्या सतीच्या सततच्या आग्रहामुळे. मग आपल्या आश्रमात शिष्यवर्गासह, हे प्रिय, तो देवर्षी सदैव केवळ तिचीच सेवा-उपासना करू लागला.
Verse 19
अथ सा ववृधे देवी तस्मिन्मुनिवराश्रमे । चन्द्रभागानदीतीरे तापसारण्यसंज्ञके
त्यानंतर ती देवी त्या श्रेष्ठ मुनिवराच्या आश्रमात वाढू-फुलू लागली—चंद्रभागा नदीच्या तीरावर, ‘तापसारण्य’ म्हणून प्रसिद्ध तपस्व्यांच्या वनात।
Verse 20
संप्राप्ते पञ्चमे वर्षे चन्द्रभागां तदा गुणैः । तापसारण्यमपि सा पवित्रमकरोत्सती
पाचवे वर्ष येताच सतीने आपल्या महान गुणांनी चंद्रभागा नदीला आणि तपस्व्यांच्या ‘तापसारण्य’ या वन-आश्रमालाही पवित्र केले।
Verse 21
विवाहं कारयामासुस्तस्या ब्रह्मसुतेन वै । वसिष्ठेन ह्यरुंधत्या ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश्वर यांनी ब्रह्मपुत्र वसिष्ठाच्या द्वारा, अरुंधतीसह, तिचा विवाह विधिपूर्वक घडवून आणला।
Verse 22
तद्विवाहे महोत्साहो वभूव सुखवर्द्धनः । सर्वे सुराश्च मुनयस्सुखमापुः परं मुनो
त्या विवाहोत्सवात महान् उत्साह निर्माण झाला, जो सुख वाढविणारा होता. हे मुने, सर्व देव आणि ऋषी परम सुखास प्राप्त झाले.
Verse 23
ब्रह्मविष्णुमहेशानां करनिस्सृततोयतः । सप्तनद्यस्समुत्पन्नाश्शिप्राद्यास्सुपवित्रकाः
ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्या हातांतून निघालेल्या जलापासून सात नद्या उत्पन्न झाल्या—शिप्रा इत्यादी—ज्या सर्वांना अत्यंत पवित्र करणाऱ्या आहेत.
Verse 24
अरुंधती महासाध्वी साध्वीनां प्रवरोत्तमा । वसिष्ठं प्राप्य संरेजे मेधातिथिसुता मुने
हे मुने, अरुंधती—महासाध्वी, साध्वींमध्ये श्रेष्ठ—वसिष्ठांना प्राप्त होऊन धन्य दांपत्यात शोभून दिसली; ती मेधातिथीची कन्या होती.
Verse 25
यस्याः पुत्रास्समुत्पन्नाः श्रेष्ठाश्शक्त्यादयश्शुभाः । वसिष्ठं प्राप्य तं कांतं संरेजे मुनिसत्तमाः
तिच्यापासून श्रेष्ठ व शुभ पुत्र जन्मले—शक्ती इत्यादी. प्रिय वसिष्ठांना प्राप्त करून ती त्यांच्यात रमली; हे मुनिश्रेष्ठा, ती आनंदाने निवास करी.
Verse 26
एवं संध्याचरित्रं ते कथितं मुनिसत्तम । पवित्रं पावनं दिव्यं सर्वकामफलप्रदम्
हे मुनिश्रेष्ठ! अशा प्रकारे तुला संध्या-उपासनेचे पवित्र चरित्र सांगितले. ते शुद्ध, पावन, दिव्य असून सर्व धर्म्य कामनांचे फल देणारे आहे.
Verse 27
य इदं शृणुयान्नारी पुरुषो वा शुभव्रतः । सर्वान्कामानवाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
जो शुभव्रतधारी स्त्री किंवा पुरुष हे ऐकतो, तो सर्व कामना प्राप्त करतो; याविषयी विचार करण्याची गरज नाही.
Frequently Asked Questions
Sandhyā—by Śiva’s grace—enters the great yajña unnoticed, her ‘puroḍāśa-like’ body is burned by Agni, and she is conveyed into the Sun’s orb where her form is divided into three ritual-temporal functions.
Agni functions as a purifier and transformer, while the solar sphere represents cosmic ordering and illumination; together they encode the doctrine that divine command (Śiva’s ājñā) converts embodied/ritual substance into universal temporal-spiritual regulation.
A tripartite division associated with Sandhyā’s three temporal stations; the sample explicitly notes the upper portion becoming prātaḥ-sandhyā (morning twilight), with the chapter continuing to formalize the remaining portions.