संध्याचरित्रवर्णनम् (Sandhyā-caritra-varṇana) — “Account of Sandhyā’s Story”
या अध्यायात सूत सांगतात की पूर्ववृत्त ऐकून नारद ब्रह्मदेवांना संध्येविषयी विचारतात—मानसपुत्र आपापल्या धामांना गेल्यावर संध्या कुठे गेली, पुढे तिने काय केले आणि तिचा विवाह कोणाशी झाला. तत्त्ववेत्ता ब्रह्मा शंकराचे स्मरण करून वंश-तत्त्वकथा आरंभतात. ते सांगतात की संध्या ही ब्रह्माची मानसी कन्या; तिने तप केले, देहत्याग केला आणि पुनर्जन्म घेऊन अरुंधती झाली. अशा रीतीने संध्येचे आद्यचरित्र तपस्या व दैवी विधानाने अरुंधतीच्या पतिव्रता आदर्शाशी जोडले जाते.
Shlokas
Verse 1
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मणो मुनिसत्तमः । स मुदोवाच संस्मृत्य शंकरं प्रीतमानसः
सूत म्हणाले—ब्रह्मदेवांचे हे वचन ऐकून मुनिश्रेष्ठ त्या ऋषींनी प्रेमाने प्रसन्न मनाने शंकराचे स्मरण केले आणि आनंदाने बोलले।
Verse 2
नारद उवाच । ब्रह्मन् विधे महाभाग विष्णुशिष्य महामते । अद्भुता कथिता लीला त्वया च शशिमौलिनः
नारद म्हणाले— हे ब्रह्मन्, हे विधे, हे महाभाग, हे विष्णुशिष्य महामते! तुम्ही चंद्रमौलि भगवान शिवांची अद्भुत लीला कथन केली आहे.
Verse 3
गृहीतदारे मदने हृष्टे हि स्वगृहे गते । दक्षे च स्वगृहं याते तथा हि त्वयि कर्तरि
कामदेवाने कार्य स्वीकारून हर्षित होऊन स्वगृही परतल्यावर, आणि दक्षही आपल्या घरी गेल्यावर—हे कर्ता (शिवा), सर्व घडामोडींमागे तुम्हीच अधिष्ठाता कर्ते राहिलात.
Verse 4
मानसेषु च पुत्रेषु गतेषु स्वस्वधामसु । संध्या कुत्र गता सा च ब्रह्मपुत्री पितृप्रसूः
मानसपुत्र आपापल्या धामास गेले असता ब्रह्मदेव विचार करू लागले—“ब्रह्मकन्या व पितरांची जननी अशी ती संध्या कुठे गेली?”
Verse 5
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे संध्याचरित्रवर्णनो नाम पंचमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखण्डात “संध्याचरित्रवर्णन” नावाचा पाचवा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 6
सूत उवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्य ब्रह्मपुत्रश्च धीमतः । संस्मृत्य शंकरं सक्त्या ब्रह्मा प्रोवाच तत्त्ववित्
सूत म्हणाले—त्या धीमान ब्रह्मपुत्र (नारद) याचे वचन ऐकून, त्याने शक्ती-एकाग्रतेने शंकराचे स्मरण केले; तेव्हा तत्त्ववेत्ता ब्रह्मा बोलला।
Verse 7
ब्रह्मोवाच । शृणु त्वं च मुने सर्वं संध्यायाश्चरितं शुभम् । यच्छ्रुत्वा सर्वकामिन्यस्साध्व्यस्स्युस्सर्वदा मुने
ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, संध्याचे सर्व शुभ चरित्र ऐक. हे मुने, ते ऐकल्यावर सर्व कामना असलेल्या स्त्रियाही सदैव साध्वी व दृढव्रता होतात.
Verse 8
सा च संध्या सुता मे हि मनोजाता पुराऽ भवत् । तपस्तप्त्वा तनुं त्यक्त्वा सैव जाता त्वरुंधती
ती संध्या खरोखर माझी कन्या होती; पूर्वी ती माझ्या मनातून उत्पन्न झाली होती. तप करून देह त्यागून, तीच पुन्हा पतिव्रता अरुंधती म्हणून जन्मली.
Verse 9
मेधातिथेस्सुता भूत्वा मुनिश्रेष्ठस्य धीमती । ब्रह्मविष्णुमहेशानवचनाच्चरितव्रता
ती बुद्धिमान मुनिश्रेष्ठ मेधातिथीची कन्या झाली. ब्रह्मा, विष्णू आणि महेशान (शिव) यांच्या वचनानुसार तिने निष्ठेने व्रताचरण केले.
Verse 10
वव्रे पतिं महात्मानं वसिष्ठं शंसितव्रतम् । पतिव्रता च मुख्याऽभूद्वंद्या पूज्या त्वभीषणा
तिने प्रशंसित व्रत असलेल्या महात्मा वसिष्ठांना पती म्हणून वरण केले. ती पतिव्रतांमध्ये श्रेष्ठ ठरली, वंदनीय व पूजनीय झाली, आणि तपोबलाच्या प्रभावाने अत्यंत तेजस्वी (भयप्रद) झाली.
Verse 12
नारद उवाच । कथं तया तपस्तप्तं किमर्थं कुत्र संध्यया । कथं शरीरं सा त्यक्त्वाऽभवन्मेधातिथेः सुता । कथं वा विहितं देवैर्ब्रह्मविष्णुशिवैः पतिम् । वसिष्ठं तु महात्मानं संवव्रे शंसितव्रतम्
नारद म्हणाले—तिने तप कसे केले, कोणत्या हेतूने आणि कोणत्या संध्याकाळी/संध्यास्थळी? देहत्याग करून ती मेधातिथीची कन्या कशी झाली? आणि ब्रह्मा, विष्णू व शिव या देवांनी तिच्यासाठी पती कसा ठरविला, ज्यामुळे प्रशंसित व्रतधारी महात्मा वसिष्ठाला तिने वरले?
Verse 13
एतन्मे श्रोष्यमाणाय विस्तरेण पितामह । कौतूहलमरुंधत्याश्चरितं ब्रूहि तत्त्वतः
हे पितामह! मला हे ऐकण्याची उत्कंठा आहे; अरुंधतीचे कुतूहलजनक अद्भुत चरित्र सत्याप्रमाणे विस्ताराने सांगावे।
Verse 14
ब्रह्मोवाच । अहं स्वतनयां संध्यां दृष्ट्वा पूर्वमथात्मनः । कामायाशु मनोऽकार्षं त्यक्त्वा शिवभयाच्च सा
ब्रह्मा म्हणाले—पूर्वी माझीच कन्या संध्या पाहून माझे मन शीघ्र कामाकडे ओढले गेले; पण ती शिवभयाने ते टाकून दूर झाली।
Verse 15
संध्यायाश्चलितं चित्तं कामबाणविलोडितम् । ऋषीणामपि संरुद्धमानसानां महात्मनाम्
संध्याकाळी कामबाणांनी ढवळून निघून, संयमित मन असलेल्या महात्मा ऋषींचेही चित्त चंचल होते।
Verse 16
भर्गस्य वचनं श्रुत्वा सोपहासं च मां प्रति । आत्मनश्चलितत्वं वै ह्यमर्यादमृषीन्प्रति
भर्गाचे माझ्याविषयी उपहासयुक्त वचन ऐकून माझ्या अंतःकरणातील धैर्य डळमळले असे मला जाणवले, आणि ऋषींप्रतीच्या वर्तनात मर्यादाभंगही दिसला।
Verse 17
कामस्य तादृशं भावं मुनिमोहकरं मुहुः । दृष्ट्वा संध्या स्वयं तत्रोपयमायातिदुःखिता
कामाची अशी अवस्था—जी वारंवार पाहिल्यास मुनिंनाही मोह पाडेल—पाहून संध्या स्वतः दुःखी होऊन तेथे आली व शरण गेली।
Verse 18
ततस्तु ब्रह्मणा शप्ते मदने च मया मुने । अंतर्भूते मयि शिवे गते चापि निजास्पदे
त्यानंतर, हे मुने, ब्रह्म्याने आणि माझ्याने शापित झालेला मदन माझ्यातच लीन झाला; आणि मी शिव माझ्या निजधामास परत गेलो.
Verse 19
आमर्षवशमापन्ना सा संध्या मुनिसत्तम । मम पुत्री विचार्यैवं तदा ध्यानपराऽभवत्
हे मुनिसत्तम, ती संध्या रोषाच्या वश झाली. माझ्या कन्येने असे विचार करून तेव्हा पूर्णतः ध्यानपरायण झाली.
Verse 20
ध्यायंती क्षणमेवाशु पूर्वं वृत्तं मनस्विनी । इदं विममृशे संध्या तस्मिन्काले यथोचितम्
दृढमनाची सतीने क्षणभरातच पूर्वी घडलेले ध्यानात घेतले. त्याच वेळी संध्याने विचार करून जे यथोचित व योग्य ते ठरवले.
Verse 21
संध्योवाच । उत्पन्नमात्रां मां दृष्ट्वा युवतीं मदनेरितः । अकार्षित्सानुरागोयमभिलाषं पिता मम
संध्या म्हणाली—मी जन्मताच मला युवतीरूपाने पाहून, कामदेवाने प्रेरित झालेल्या माझ्या पित्याच्या मनात अनुरागयुक्त अभिलाषा उत्पन्न झाली।
Verse 22
पश्यतां मानसानां च मुनीनां भावितात्मनाम् । दृष्ट्वैव माममर्यादं सकाममभवन्मनः
मनावर संयम असलेल्या भावितात्मा मुनींनीही पाहत असतानाच, मला मर्यादाभंग करताना पाहून, त्यांचे मन तत्क्षणी कामनेने उद्वेलित झाले।
Verse 24
फलमेतस्य पापस्य मदनस्स्वयमाप्तवान् । यस्तं शशाप कुपितः शंभोरग्रे पितामहः
या पापकर्माचे फळ स्वयं मदनानेच भोगले; कारण शंभूच्या समोर क्रुद्ध झालेल्या पितामह ब्रह्म्याने त्याला शाप दिला होता.
Verse 26
यन्मां पिता भ्रातरश्च सकाममपरोक्षतः । दृष्ट्वा चक्रुस्स्पृहां तस्मान्न मत्तः पापकृत्परा
मला प्रत्यक्ष पाहून माझे पिता व भाऊ कामवश लोभदृष्टीने माझ्याकडे स्पृहायुक्त झाले; म्हणून माझ्याहून मोठा पापी कोणी नाही.
Verse 27
ममापि कामभावोभूदमर्यादं समीक्ष्य तान् । पत्या इव स्वकेताते सर्वेषु सहजेष्वषि
त्यांचे अमर्याद वर्तन पाहून माझ्याही अंतःकरणात कामभाव उत्पन्न झाला; आणि जणू तेच माझे पती असावेत, तसे मी त्या सर्व सहचरांकडेही मनाने वळले.
Verse 28
करिष्यारम्यस्य पापस्य प्रायश्चित्तमहं स्वयम् । आत्मानमग्नौ होष्यामि वेदमार्गानुसारत
मी जे पाप करणार आहे त्याचे प्रायश्चित्त मी स्वतःच होईन; वेदमर्गानुसार मी माझेच देह पवित्र अग्नीत आहुती देईन.
Verse 29
किं त्वेकां स्थापयिष्यामि मर्यादामिह भूतले । उत्पन्नमात्रा न यथा सकामास्स्युश्शरीरिणः
परंतु मी या भूमीवर एक मर्यादा स्थापीन—की देहधारी प्राणी जन्मताच कामना व भोगलालसेने प्रेरित होऊ नयेत.
Verse 30
एतदर्थमहं कृत्वा तपः परम दारुणम् । मर्यादां स्थापयिष्यामि पश्चात्त्यक्षामि जीवितम्
याच हेतूने मी अत्यंत दारुण तप करीन; धर्माची मर्यादा स्थापून नंतर हे जीवन त्यागीन.
Verse 31
यस्मिञ्च्छरीरे पित्रा मे ह्यभिलाषस्स्वयं कृतः । भातृभिस्तेन कायेन किंचिन्नास्ति प्रयोजनम्
ज्या देहाविषयी माझ्या पित्याने स्वतःच अभिलाषा केली आहे, त्या देहाने माझे भावांमध्ये काय प्रयोजन उरते?
Verse 32
मया येन शरीरेण तातेषु सहजेषु च । उद्भावितः कामभावो न तत्सुकृतसाधनम्
माझ्या ज्या देहामुळे स्वाभाविक नातलगांमध्येही कामभाव उत्पन्न झाला, तो देह कधीही पुण्यसाधन नाही.
Verse 33
इति संचित्य मनसा संध्या शैलवरं ततः । जगाम चन्द्रभागाख्यं चन्द्रभागापगा यतः
असा मनाशी निश्चय करून संध्या त्या श्रेष्ठ पर्वतावरून निघाली आणि जिथे चंद्रभागा नदी वाहते त्या चंद्रभागा नावाच्या स्थानी गेली.
Verse 34
अथ तत्र गतां ज्ञात्वा संध्यां गिरिवरं प्रति । तपसे नियतात्मानं ब्रह्मावोचमहं सुतम्
तेव्हा संध्या मन संयमित करून तपासाठी श्रेष्ठ पर्वताकडे तिकडे गेली आहे हे जाणून ब्रह्मदेवांनी मला—आपल्या पुत्राला—सांगितले.
Verse 35
वशिष्ठं संयतात्मानं सर्वज्ञं ज्ञानयोगिनम् । समीपे स्वे समासीनं वेदवेदाङ्गपारगम्
जवळच वसिष्ठ बसले होते—आत्मसंयमी, सर्वज्ञ, ज्ञानयोगी—निकटच्या आसनी विराजमान, वेद व वेदांगांत पारंगत.
Verse 36
ब्रह्मोवाच । वसिष्ठ पुत्र गच्छ त्वं संध्यां जातां मनस्विनीम् । तपसे धृतकामां च दीक्षस्वैनां यथा विधि
ब्रह्मा म्हणाले— हे वसिष्ठपुत्रा! तू संध्येकडे जा; ती दृढमनाची होऊन तपाचा निश्चय धारण करून बसली आहे. विधिपूर्वक तिला तपोदीक्षा दे।
Verse 37
मंदाक्षमभवत्तस्याः पुरा दृष्ट्वैव कामुकान् । युष्मान्मां च तथात्मानं सकामां मुनिसत्तम
हे मुनिश्रेष्ठ! पूर्वी कामुक लोकांना फक्त पाहताच तिची नजर खाली झुकत असे; आणि ती तुम्हाला, मला तसेच स्वतःलाही कामयुक्त मानत असे।
Verse 38
अभूतपूर्वं तत्कर्म पूर्व मृत्युं विमृश्य सा । युष्माकमात्मनश्चापि प्राणान्संत्यक्तुमिच्छति
त्या अभूतपूर्व कर्माचा विचार करून, आणि आधीच मृत्यूचे चिंतन करून, ती आता तुमच्याच कारणाने—तुमच्याच प्रती—प्राणत्याग करू इच्छिते।
Verse 39
समर्यादेषु मर्यादां तपसा स्थापयिष्यति । तपः कर्तुं गता साध्वी चन्द्रभागाख्यभूधरे
मर्यादा पाळणाऱ्यांमध्ये मर्यादेची स्थापना करण्यासाठी, साध्वी सतीने तपस्येने योग्य सीमा ठरवण्याचा संकल्प केला; आणि तप करण्यासाठी चंद्रभागा नावाच्या पर्वतावर गेली।
Verse 40
न भावं तपसस्तात सानुजानाति कंचन । तस्माद्यथोपदेशात्सा प्राप्नोत्विष्टं तथा कुरु
हे प्रिय, दुसऱ्याच्या तपस्येचा अंतर्भाव व फल कोणीही खरेच ठरवू किंवा मान्य करू शकत नाही। म्हणून जसा उपदेश मिळाला आहे तसाच कर, जेणेकरून ती आपले इष्ट प्राप्त करील।
Verse 41
इदं रूपं परित्यज्य निजं रूपांतरं मुने । परिगृह्यांतिके तस्यास्तपश्चर्यां निदर्शयन्
हे मुने, हे रूप सोडून आपल्या अन्य रूपाचा स्वीकार करून ते तिच्या जवळ राहिले आणि तपश्चर्येचे अनुशासन दाखवीत शैव तपाचा मार्ग प्रकट केला।
Verse 42
इदं स्वरूपं भवतो दृष्ट्वा पूर्वं यथात्र वाम् । नाप्नुयात्साऽथ किंचिद्वै ततो रूपांतरं कुरु
इथे पूर्वी तुझं हेच स्वरूप पाहिल्यानंतर तिला आता काही नवे मिळणार नाही; म्हणून तू दुसरे रूप धारण कर.
Verse 43
ब्रह्मोवाच नारदेत्थं वसिष्ठो मे समाज्ञप्तो दयावता । यथाऽस्विति च मां प्रोच्य ययौ संध्यांतिकं मुनिः
ब्रह्मा म्हणाले—हे नारदा, दयाळू वसिष्ठांनी मला अशा प्रकारे आज्ञा दिली. ‘यथास्तु’ असे मला सांगून तो मुनि संध्याकर्मासाठी निघून गेला.
Verse 44
तत्र देवसरः पूर्णं गुणैर्मानससंमितम् । ददर्श स वसिष्टोथ संध्यां तत्तीरगामपि
तेथे त्याने एक दिव्य सरोवर पाहिले, जे शुभ गुणांनी परिपूर्ण व पवित्र मानससरोवरासारखे होते. मग वसिष्ठांनी त्या तीरावरून जाणारी संध्या-देवीही पाहिली.
Verse 45
तीरस्थया तया रेजे तत्सरः कमलोज्ज्वलम् । उद्यदिंदुसुनक्षत्र प्रदोषे गगनं यथा
तीरावर उभी असलेल्या त्या देवीमुळे ते कमलांनी उजळलेले सरोवर असे शोभू लागले, जसे प्रदोषकाळी उगवत्या चंद्रासह नक्षत्रांनी आकाश झळाळते.
Verse 46
मुनिर्दृष्ट्वाथ तां तत्र सुसंभावां स कौतुकी । वीक्षांचक्रे सरस्तत्र बृहल्लोहितसंज्ञकम्
मुनिने तिला तेथे अत्यंत शुभ व उत्तम लक्षणांनी युक्त पाहून, कुतूहलाने सर्वत्र नजर फिरवली आणि तेथे ‘बृहल्लोहित’ नावाचे सरोवर पाहिले।
Verse 47
चन्द्रभागा नदी तस्मात्प्राकाराद्दक्षिणांबुधिम् । यांती सा चैव ददृशे तेन सानुगिरेर्महत्
त्या प्राकारापासून चंद्रभागा नदी दक्षिणेकडे समुद्राकडे वाहताना दिसली; आणि ती वाहत असता, सभोवतालच्या पर्वतांसह तो विशाल व रमणीय प्रदेशही तिला दिसला।
Verse 48
निर्भिद्य पश्चिमं सा तु चन्द्रभागस्य सा नदी । यथा हिमवतो गंगा तथा गच्छति सागरम्
ती चंद्रभागा नदी पश्चिम दिशेकडे वाट काढीत पुढे वाहू लागली. जशी हिमवंतातून उत्पन्न झालेली गंगा सागराला जाऊन मिळते, तशीच तीही समुद्राकडे जाते.
Verse 49
तस्मिन् गिरौ चन्द्रभागे बृहल्लोहिततीरगाम् । संध्यां दृष्ट्वाथ पप्रच्छ वसिष्ठस्सादरं तदा
चंद्रभाग नावाच्या त्या पर्वतावर वसिष्ठांनी बृहल्लोहित नदीच्या तीरावरून येणारी संध्या पाहिली आणि तेव्हा आदराने तिला प्रश्न विचारला.
Verse 50
वशिष्ठ उवाच । किमर्थमागता भद्रे निर्जनं त्वं महीधरम् । कस्य वा तनया किं वा भवत्यापि चिकीर्षितम्
वसिष्ठ म्हणाले—हे भद्रे, तू या निर्जन पर्वतावर कशासाठी आली आहेस? तू कोणाची कन्या आहेस, आणि खरे तर तुझे काय करणे अभिप्रेत आहे?
Verse 51
एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं वद गुह्यं न चेद्भवेत् । वदनं पूर्णचन्द्राभं निश्चेष्टं वा कथं तव
मला हे ऐकायचे आहे—हे गुप्त ठेवण्यासारखे नसेल तर सांगा. पूर्णचंद्रासारखे तेजस्वी तुमचे मुख कसे निश्चेष्ट व निर्विकार झाले आहे?
Verse 52
ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य वशिष्ठस्य महात्मनः । दृष्ट्वा च तं महात्मानं ज्वलंतमिव पावकम्
ब्रह्मा म्हणाले—महात्मा वसिष्ठांचे वचन ऐकून आणि त्या श्रेष्ठ ऋषींना अग्नीसारखे ज्वलंत पाहून ते विस्मयाने व सावधतेने स्थिर झाले.
Verse 53
शरीरधृग्ब्रह्मचर्यं विलसंतं जटाधरम् । सादरं प्रणिपत्याथ संध्योवाच तपोधनम्
ब्रह्मचर्यव्रतात तेजस्वी, जटाधारी आणि संयमाने देह धारण करणाऱ्या त्या तपस्व्यास पाहून संध्येने आदराने प्रणाम केला आणि मग त्या तपोधनाशी बोलली.
Verse 54
संध्योवाच । यदर्थमागता शैलं सिद्धं तन्मे निबोध ह । तव दर्शनमात्रेण यन्मे सेत्स्यति वा विभो
संध्या म्हणाली—“हे विभो, कोणत्या हेतूने आपण या सिद्ध पर्वतावर आला आहात ते मला स्पष्ट सांगा. तुमच्या केवळ दर्शनाने माझ्यासाठी काय सिद्ध होईल?”
Verse 55
तपश्चर्तुमहं ब्रह्मन्निर्जनं शैलमागता । ब्रह्मणोहं सुता जाता नाम्ना संध्येति विश्रुता
“हे ब्रह्मन्, तप आचरायला मी या निर्जन पर्वतावर आले आहे. मी ब्रह्मदेवाची कन्या म्हणून जन्मले असून ‘संध्या’ या नावाने प्रसिद्ध आहे.”
Verse 56
यदि ते युज्यते सह्यं मां त्वं समुपदेशय । एतच्चिकीर्षितं गुह्यं नान्यैः किंचन विद्यते
जर हे तुला योग्य व सह्य असेल, तर मला पूर्णपणे उपदेश कर. माझा हा संकल्प गुप्त आहे; इतर कोणालाही याविषयी काहीच माहीत नाही.
Verse 57
अज्ञात्वा तपसो भावं तपोवनमुपाश्रिता । चिंतया परिशुष्येहं वेपते हि मनो मम
तपस्येचा खरा भाव न जाणता मी या तपोवनात आश्रय घेतला आहे. पण येथे चिंतेने मी कोमेजत आहे आणि माझे मन खरोखर थरथरत आहे.
Verse 58
ब्रह्मोवाच । आकर्ण्य तस्या वचनं वसिष्ठो ब्रह्मवित्तमः । स्वयं च सर्वकृत्यज्ञो नान्यत्किंचन पृष्टवान्
ब्रह्मा म्हणाले—तिचे वचन ऐकून ब्रह्मविद्येत श्रेष्ठ वसिष्ठ, जो स्वतः सर्व कर्तव्ये व विधी जाणणारा होता, त्याने पुढे काहीही विचारले नाही.
Verse 59
अथ तां नियतात्मानं तपसेति धृतोद्यमाम् । प्रोवाच मनसा स्मृत्वा शंकरं भक्तवत्सलम्
तिला आत्मसंयमी व तपासाठी दृढनिश्चयी पाहून, दक्षाने—मनात भक्तवत्सल शंकराचे स्मरण करून—तिला सांगितले.
Verse 60
वसिष्ठ उवाच । परमं यो महत्तेजः परमं यो महत्तपः । परमः परमाराध्यः शम्भुर्मनसि धार्यताम्
वसिष्ठ म्हणाले—जो परम तेजस्वी, परम तपस्वी, सर्वोच्च आणि परम आराध्य आहेत, त्या शंभूला मनात धारण करा.
Verse 61
धर्मार्थकाममोक्षाणां य एकस्त्वादिकारणम् । तमेकं जगतामाद्यं भजस्व पुरुषोत्तमम्
धर्म, अर्थ, काम व मोक्ष—या चारही पुरुषार्थांचे जो एकमेव आदिकारण आहे, सर्व जगांचा आद्य तो एक पुरुषोत्तम भज।
Verse 62
मंत्रेणानेन देवेशं शम्भुं भज शुभानने । तेन ते सकला वाप्तिर्भविष्यति न संशयः
हे शुभानने! या मंत्राने देवेश शंभूचे भजन कर; त्याने तुला सर्व प्राप्ती व सिद्धी होईल—यात संशय नाही।
Verse 63
ॐ नमश्शंकरायेति ओंमित्यंतेन सन्ततम् । मौनतपस्याप्रारंम्भं तन्मे निगदतः शृणु
‘ॐ नमः शंकराय’—अंती ‘ॐ’ची मुद्रा ठेवून याचा अखंड जप करावा. आता मौन-तपस्येचा आरंभ मी सांगतो; ते ऐक।
Verse 64
स्नानं मौनेन कर्तव्यं मौनेन हरपूजनम् । द्वयोः पूर्णजलाहारं प्रथमं षष्ठकालयोः
स्नान मौनात करावे आणि मौनातच हर (शिव) पूजन करावे. दोन्ही वेळी केवळ जलाहार घ्यावा—पहिल्या व सहाव्या काली।
Verse 65
तृतीये षष्ठकाले तु ह्युपवासपरो भवेत् । एवं तपस्समाप्तौ वा षष्ठे काले क्रिया भवेत्
तिसऱ्या टप्प्यात, सहाव्या नियत काली, उपवासपर व्हावे. तसेच तप समाप्त झाल्यावरही सहाव्या कालीच क्रिया (अनुष्ठान) करावी.
Verse 66
एवं मौनतपस्याख्या ब्रह्मचर्यफलप्रदा । सर्वाभीष्टप्रदा देवि सत्यंसत्यं न संशयः
हे देवि! अशा प्रकारे ‘मौनतप’ म्हणून प्रसिद्ध असलेली ही साधना ब्रह्मचर्याचे फळ देणारी आहे. ती सर्व अभिष्टे प्रदान करते—हे सत्य, सत्यच; यात संशय नाही.
Verse 67
एवं चित्ते समुद्दिश्य कामं चिंतय शंकरम् । स ते प्रसन्न इष्टार्थमचिरादेव दास्यति
अशा प्रकारे चित्त स्थिर करून आणि सांसारिक कामना सोडून शंकराचे चिंतन कर. तो तुझ्यावर प्रसन्न झाला की लवकरच तुझे अभिष्ट प्रदान करील.
Verse 68
ब्रह्मोवाच । उपविश्य वसिष्ठोथ संध्यायै तपसः क्रियाम् । तामाभाष्य यथान्यायं तत्रैवांतर्दधे मुनिः
ब्रह्मा म्हणाले—मग वसिष्ठ बसून संध्यातपाची क्रिया केली. ती विधी यथान्याय समजावून सांगून, मुनि त्याच ठिकाणी अंतर्धान पावले.
Frequently Asked Questions
The chapter explains Sandhyā’s subsequent fate and identity-change: after tapas and relinquishing her body, she is said to be reborn as Arundhatī, establishing an etiological link between primordial Sandhyā and the later exemplary wife-figure.
It presents tapas as a mechanism of ontological refinement and re-situation: a being’s form and role can be reconfigured to embody dharmic exemplarity, with divine sanction (Brahmā–Viṣṇu–Maheśa) anchoring the transformation.
Śiva is highlighted through epithets (Śaṅkara, Śaśimauli) and as the devotional reference-point invoked before authoritative teaching; Brahmā appears as the tattvavit narrator; Nārada functions as the epistemic catalyst through questioning.