दक्षयज्ञ-प्रसङ्गे देवतानां आश्वासनं तथा दण्डविधानम् | Consolation of the Devas and the Ordinance of Consequences in the Dakṣa-Yajña Episode

Verse 1

ब्रह्मोवाच । श्रीब्रह्मेशप्रजेशेन सदैव मुनिना च वै । अनुनीतश्शंभुरासीत्प्रसन्नः परमेश्वरः

ब्रह्मा म्हणाले—श्रीब्रह्मा, ईश (रुद्र), प्रजापती आणि मुनि यांनी वारंवार विनविल्याने परमेश्वर शंभू प्रसन्न झाले।

Verse 2

आश्वास्य देवान् विष्ण्वादीन्विहस्य करुणानिधिः । उवाच परमेशानः कुर्वन् परमनुग्रहम्

विष्णू आदी देवांना धीर देऊन, करुणानिधी परमेशान मंद हास्य करून बोलले आणि परम अनुग्रह केला।

Verse 3

श्रीमहादेव उवाच । शृणुतं सावधानेन मम वाक्यं सुरोत्तमौ । यथार्थं वच्मि वां तात वां क्रोधं सर्वदासहम्

श्रीमहादेव म्हणाले—हे देवश्रेष्ठांनो, सावधपणे माझे वचन ऐका. हे प्रिय हो, मी तुम्हाला यथार्थच सांगतो; तुमचा क्रोध मी सदैव सहन व आवरू शकतो.

Verse 4

नाघं तनौ तु बालानां वर्णमेवानुचिंतये । मम मायाभिभूतानां दंडस्तत्र धृतो मया

मी निरपराध बालकांच्या देहात कोणताही दोष मानत नाही; मी फक्त त्यांच्या स्वभावाचेच चिंतन करतो. परंतु जे माझ्या मायेनें अभिभूत झाले आहेत, त्यांना आवरण्यासाठी तेथे मी दंड धारण केला आहे.

Verse 5

दक्षस्य यज्ञभंगोयं न कृतश्च मया क्वचित् । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

दक्षाच्या यज्ञाचा हा भंग मी कधीही केलेला नाही. पण जो परमेश्वराचा द्वेष करतो, तो परक्यांविषयी जे करावयास ठरवतो, तेच त्याच्या स्वतःवर येते.

Verse 6

परेषां क्लेदनं कर्म न कार्यं तत्कदाचन । परं द्वेष्टि परेषां यदात्मनस्तद्भविष्यति

परक्यांना क्लेश देणारे कर्म कधीही करू नये. जो दुसऱ्यांविषयी द्वेष किंवा हानी करतो, त्याचेच फळ शेवटी त्याच्यावर येते.

Verse 7

दक्षस्य यज्ञशीर्ष्णो हि भवत्वजमुखं शिरः । मित्रनेत्रेण संपश्येद्यज्ञभागं भगस्सुरः

दक्षाच्या यज्ञाचे शिर निश्चयच अजमुखी शिर होवो. आणि देव भग यज्ञातील आपला भाग फक्त मित्राच्या नेत्रानेच पाहो.

Verse 8

पूषाभिधस्सुरस्तातौ दद्भिर्यज्ञसुपिष्टभुक् । याजमानैर्भग्नदंतस्सत्यमेतन्मयोदितम्

हे प्रिये, पूषा नावाचा देव यजमानांनी दात मोडल्यामुळे यज्ञहविर्दंतांनी दळूनच भक्ष्य करीत असे; मी सांगितलेले हेच खरे सत्य आहे।

Verse 9

बस्तश्मश्रुर्भवेदेव भृगुर्मम विरोध कृत् । देवाः प्रकृतिसर्वांगा ये म उच्छेदनं ददुः

माझा विरोध करणारा भृगु खरोखर बोकडाच्या दाढी-मिशीचा होवो. आणि जे देव प्रकृतीने बांधलेल्या सर्वांगांसह मला छेदन (बहिष्कार व अपमान) देत होते, ते नाश पावोत.

Verse 10

बाहुभ्यामश्विनौ पूष्णो हस्ताभ्यां कृतवाहकौ । भवंत्वध्वर्यवश्चान्ये भवत्प्रीत्या मयोदितम्

अश्विनीकुमार तुमच्या भुजा होवोत; पूषा तुमचा पोषक होवो; आणि हात यज्ञोपकरणांचे वाहक होवोत. अध्वर्यु व इतर ऋत्विजही तुमच्या सेवेत उभे राहोत—तुमच्या प्रीत्यर्थ मी असे सांगितले आहे.

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा परमेशानो विरराम दयान्वितः । चराचरपतिर्देवः सम्राट् वेदानुसारकृत्

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून दयायुक्त परमेश्वर शांत झाले. तो देव, चराचरांचा अधिपती सम्राट, वेदानुसारच आचरण करतो.

Verse 12

तदा सर्व सुराद्यास्ते श्रुत्वा शंकरभाषितम् । साधुसाध्विति संप्रोचुः परितुष्टाः सविष्ण्वजाः

तेव्हा सर्व देव व दिव्यजन शंकरांचे वचन ऐकून ‘साधु! साधु!’ असे म्हणाले; विष्णूच्या अनुयायांसह ते सर्व अत्यंत संतुष्ट झाले.

Verse 13

ततश्शंभुं समामंत्र्य मया विष्णुस्सुरर्षिभिः । भूयस्तद्देवयजनं ययौ च परया मुदा

तेव्हा शंभू (भगवान शिव) यांना विधिवत् निरोप देऊन, विष्णू—माझ्यासह देवर्षींना घेऊन—परम आनंदाने पुन्हा त्या देवयज्ञाकडे गेला।

Verse 14

एवं तेषां प्रार्थनया विष्णुप्रभृतिभिस्सुरैः । ययौ कनखलं शंभुर्यज्ञवाटं प्रजापतेः

अशा रीतीने विष्णू आदी देवांच्या विनंतीने शंभू कनखल येथे प्रजापती (दक्ष) यांच्या यज्ञवाटेत गेले।

Verse 15

रुद्रस्तदा ददर्शाथ वीरभद्रेण यत्कृतम् । प्रध्वंसं तं क्रतोस्तत्र देवर्षीणां विशेषतः

तेव्हा रुद्रांनी तेथे वीरभद्राने केलेला विध्वंस पाहिला—त्या यज्ञाचा संपूर्ण नाश, आणि विशेषतः उपस्थित देवर्षींची दुर्दशा।

Verse 16

स्वाहा स्वधा तथा पूषा तुष्टिर्धृतिः सरस्वती । तथान्ये ऋषयस्सर्वे पितरश्चाग्नयस्तथा

‘स्वाहा, स्वधा, पूषा, तुष्टी, धृती आणि सरस्वती—तसेच इतर सर्व ऋषी, पितर आणि अग्निदेवताही (तेथे होते/गणले गेले)।’

Verse 17

येऽन्ये च बहवस्तत्र यक्षगंधवर्राक्षसाः । त्रोटिता लुंचिताश्चैव मृताः केचिद्रणाजिरे

आणि तेथे अनेक इतर यक्ष, गंधर्व व राक्षस चिरडले गेले, फाडले गेले; काही तर रणांगणात मारलेही गेले।

Verse 18

यज्ञं तथाविधं दृष्ट्वा समाहूय गणाधिपम् । वीरभद्रं महावीरमुवाच प्रहसन् प्रभुः

असा यज्ञ सजलेला पाहून प्रभूंनी गणाधिपती महावीर वीरभद्राला बोलावले आणि हसत त्याला म्हणाले।

Verse 19

वीरभद्र महाबाहो किं कृतं कर्म ते त्विदम् । महान्दंडो धृतस्तात देवर्ष्यादिषु सत्वरम्

हे महाबाहु वीरभद्र! तू हे कोणते कर्म केलेस? वत्सा, देवर्षी आदिंवर तू त्वरेने कठोर दंड उचललास.

Verse 20

दक्षमानय शीघ्रं त्वं येनेदं कृतमीदृशम् । यज्ञो विलक्षणस्तात यस्येदं फलमीदृशम्

दक्षाला लवकर इथे आण—ज्यामुळे हे असे घडले. वत्सा, हा यज्ञ खरोखर विलक्षण आहे; ज्याचे फळही असेच झाले आहे.

Verse 21

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तश्शंकरेण वीरभद्रस्त्वरान्वितः । कबंधमानयित्वाग्रे तस्य शंभोरथाक्षिपत्

ब्रह्मा म्हणाले—शंकरांनी असे सांगितल्यावर वीरभद्र त्वरेने निघाला। त्याने मस्तकरहित धड पुढे आणून भगवान् शंभूच्या समोर टाकून दिले.

Verse 22

विशिरस्कं च तं दृष्ट्वा शंकरो लोकशंकरः । वीरभद्रमुवाचाग्रे विहसन्मुनिसत्तम

त्याला शिरच्छिन्न पाहून लोककल्याणकर्ता शंकर हसले आणि सर्वांसमोर वीरभद्राला म्हणाले।

Verse 23

शिरः कुत्रेति तेनोक्ते वीरभद्रोऽब्रवीत्प्रभुः । मया शिरो हुतं चाग्नौ तदानीमेव शंकर

तो म्हणाला, “शिर कुठे आहे?”, तेव्हा प्रभु वीरभद्र म्हणाले—“हे शंकर, मी आत्ताच ते शिर अग्नीत आहुती दिले आहे।”

Verse 24

इति श्रुत्वा वचस्तस्य वीरभद्रस्य शंकरः । देवान् तथाज्ञपत्प्रीत्या यदुक्तं तत्पुरा प्रभुः

वीरभद्राचे ते वचन ऐकून प्रभु शंकर प्रसन्न झाले आणि देवांना आज्ञा केली—पूर्वी जे सांगितले होते, तेच तंतोतंत करावे।

Verse 25

विधाय कार्त्स्न्येन च तद्यदाह भगवान् भवः । मया विष्ण्वादयः सर्वे भृग्वादीनथ सत्वरम्

भगवान् भव (शिव) यांनी जसे सांगितले तसे सर्व काही पूर्णत्वाने करून, मी तत्क्षणी विष्णूआदि सर्व देवांना व भृगुआदि ऋषींना त्वरेने बोलाविले।

Verse 26

अथ प्रजापतेस्तस्य सवनीयपशोश्शिरः । बस्तस्य संदधुश्शंभोः कायेनारं सुशासनात्

मग शंभूच्या उत्तम आज्ञेने, शिवाच्या देहातील अंश घेऊन, त्या प्रजापतीला यज्ञपशू—बकर्‍याचे—शिर जोडून दिले।

Verse 27

संधीयमाने शिरसि शंभुसद्दृष्टिवीक्षितः । सद्यस्सुप्त इवोत्तस्थौ लब्धप्राणः प्रजापतिः

शिर जोडले जात असता, शंभूच्या शुभ कृपादृष्टीने प्रजापतीला प्राण मिळाले; तो जणू झोपेतून जागा होऊन त्वरित उठून उभा राहिला।

Verse 28

उत्थितश्चाग्रतश्शंभुं ददर्श करुणानिधिम् । दक्षः प्रीतमतिः प्रीत्या संस्थितः सुप्रसन्नधीः

उठून दक्षाने समोर करुणानिधी शंभूचे दर्शन घेतले। प्रीत मनाने, आनंदात स्थित होऊन तो उभा राहिला—त्याची बुद्धी अत्यंत प्रसन्न झाली।

Verse 29

पुरा हर महाद्वेषकलिलात्माभवद्धि सः । शिवावलोकनात्सद्यश्शरच्चन्द्र इवामलः

पूर्वी हराविषयी महान द्वेषाने त्याचे अंतःकरण कलुषित होते; पण शिवदर्शन होताच तो तत्क्षणी शरद्‌चंद्रासारखा निर्मळ झाला।

Verse 30

भवं स्तोतुमना सोथ नाशक्नोदनुरागतः । उत्कंठाविकलत्वाच्च संपरेतां सुतां स्मरन्

तेव्हा तो भवं (भगवान् शिव) यांची स्तुती करावयास इच्छित असूनही प्रेमासक्तीने ग्रासल्यामुळे करू शकला नाही. असह्य उत्कंठेने व्याकुळ होऊन तो दिवंगत कन्येचेच स्मरण करीत राहिला.

Verse 31

अथ दक्षः प्रसन्नात्मा शिवं लज्जासमन्वितः । तुष्टाव प्रणतो भूत्वा शंकरं लोकशंकरम्

तेव्हा दक्षाचे मन प्रसन्न व शांत झाले, तरीही लज्जेने युक्त होते. त्याने प्रणाम करून लोकांचे कल्याण करणाऱ्या शंकर शिवाची स्तुती केली.

Verse 32

दक्ष उवाच । नमामि देव वरदं वरेण्यं महेश्वरं ज्ञाननिधिं सनातनम् । नमामि देवाधिपतीश्वरं हरं सदासुखाढ्यं जगदेकबांधवम्

दक्ष म्हणाला—मी वर देणाऱ्या, वरेण्य महेश्वर, सनातन ज्ञाननिधी महादेवाला नमस्कार करतो. देवाधिपतींच्याही ईश्वर असलेल्या हराला, सदा आनंदसमृद्ध, समस्त जगाचा एकमेव बंधु व आश्रय यांना प्रणाम करतो.

Verse 33

नमामि विश्वेश्वर विश्वरूपं पुरातनं ब्रह्मनिजात्मरूपम् । नमामि शर्वं भव भावभावं परात्परं शंकरमानतोमि

मी विश्वेश्वराला नमस्कार करतो—जो विश्वरूप, पुरातन आणि ब्रह्मस्वरूप निजात्मा आहे। मी शर्व, भव-भावाचा आधार, परात्पर परम शंकराला प्रणाम करतो।

Verse 34

देवदेव महादेव कृपां कुरु नमोस्तु ते । अपराधं क्षमस्वाद्य मम शंभो कृपानिधे

हे देवदेव महादेव, कृपा करावी; तुला नमस्कार असो। हे शंभो, कृपानिधे, आज माझा अपराध क्षमा करावा।

Verse 35

अनुग्रहः कृतस्ते हि दंडव्याजेन शंकर । खलोहं मूढधीर्देव ज्ञातं तत्त्वं मया न ते

हे शंकर, दंडाच्या बहाण्याने तू माझ्यावर अनुग्रहच केला आहेस. हे देव, मी खल व मूढबुद्धी आहे; तुझे तत्त्व मला कळले नाही.

Verse 36

अद्य ज्ञातं मया तत्त्वं सर्वोपरि भवान्मतः । विष्णुब्रह्मादिभिस्सेव्यो वेदवेद्यो महेश्वरः

आज मला तत्त्व कळले—तूच सर्वोपरी मानला जातोस. महेश्वर विष्णु-ब्रह्मा आदींनीही सेविला जातो आणि वेदांनी वेद्य आहे.

Verse 37

साधूनां कल्पवृक्षस्त्वं दुष्टानां दंडधृक्सदा । स्वतंत्रः परमात्मा हि भक्ताभीष्टवरप्रदः

साधूंसाठी तू कल्पवृक्ष आहेस, आणि दुष्टांसाठी सदैव दंडधारी. तू स्वतंत्र परमात्मा आहेस, भक्तांच्या अभिष्ट वरांचा दाता आहेस.

Verse 38

विद्यातपोव्रतधरानसृजः प्रथमं द्विजा । आत्मतत्त्वं समावेत्तुं मुखतः परमेश्वरः

हे द्विजांनो, परमेश्वराने प्रथम विद्या, तप व व्रत धारण करणाऱ्यांची सृष्टी केली, जेणेकरून आत्मतत्त्वाचे सम्यक् ज्ञान त्याच्या मुखातून (उपदेशरूपे) प्राप्त होईल.

Verse 39

सर्वापद्भ्यः पालयिता गोपतिस्तु पशूनिव । गृहीतदंडो दुष्टांस्तान् मर्यादापरिपालकः

तो सर्व आपत्तींमधून रक्षण करणारा—प्राण्यांचा गोपति, जसा गोपाल पशूंचे रक्षण करतो. दंड धारण करून तो दुष्टांना आवरतो आणि मर्यादा (धर्मसीमा) पाळतो.

Verse 40

मया दुरुक्तविशिखैः प्रविद्धः परमेश्वरः । अमरानतिदीनाशान् मदनुग्रहकारकः

मी कटु वचनांच्या बाणांनी परमेश्वरास जखमी केले आहे—तो अत्यंत पीडित देवांचाही उपकारकर्ता आणि माझ्यावरही कृपा करणारा आहे।

Verse 41

स भवान् भगवान् शंभो दीनबंधो परात्परः । स्वकृतेन महार्हेण संतुष्टो भक्तवत्सल

हे भगवान् शंभो! आपणच धन्य प्रभू, दीनांचा बंधू व परात्पर आहात। भक्तवत्सल आपण स्वतःच्या हातांनी केलेल्या साध्या अर्पणानेही संतुष्ट होता।

Verse 42

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे दक्षदुःखनिराकरणवर्णनं नाम द्विचत्वारिंशो ऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय ग्रंथ रुद्रसंहितेच्या द्वितीय विभाग सतीखंडात ‘दक्षदुःखनिराकरणवर्णन’ नामक बेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 43

अथ विष्णुः प्रसन्नात्मा तुष्टाव वृषभध्वजम् । बाष्पगद्गदया वाण्या सुप्रणम्य कृतांजलिः

तेव्हा प्रसन्नचित्त विष्णूंनी वृषभध्वज भगवान् शिवांची स्तुती केली। त्यांनी साष्टांग प्रणाम करून हात जोडले; अश्रूंनी गद्गद व भक्तिभावाने थरथरत्या वाणीने ते बोलले।

Verse 44

विष्णुवाच । महादेव महेशान लोकानुग्रहकारक । परब्रह्म परात्मा त्वं दीनबंधो दयानिधे

विष्णू म्हणाले— हे महादेव, हे महेशान, लोकांवर अनुग्रह करणाऱ्या! आपणच परब्रह्म, परात्मा आहात। हे दीनांचे बंधु, हे दयासागर!

Verse 45

सर्वव्यापी स्वैरवर्ती वेदवेद्ययशाः प्रभोः । अनुग्रहः कृतस्तेन कृताश्चासुकृता वयम्

प्रभू सर्वव्यापी आहेत, स्वैरवर्ती आहेत, आणि ज्यांची कीर्ती वेदांनी जाणण्यासारखी आहे। त्यांनी अनुग्रह केला; त्या कृपेने आम्हीही, पूर्वी अल्प पुण्यवान असूनसुद्धा, योग्य ठरलो आहोत।

Verse 46

दक्षोयं मम भक्तस्त्वां यन्निनिंद खलः पुरा । तत् क्षंतव्यं महेशाद्य निर्विकारो यतो भवान्

हा दक्ष माझा भक्त आहे. या खलाने पूर्वी तुमची निंदा केली होती—हे महेश—ते क्षम्य असो; कारण तुम्ही निर्विकार, प्रतिक्रिया-रहित आहात।

Verse 47

कृतो मयापराधोपि तव शंकर मूढतः । त्वद्गणेन कृतं युद्धं वीरभद्रेण पक्षतः

हे शंकर! मी मोहाने तुझ्याविरुद्ध अपराध केला आहे; आणि तुझ्या बाजूने तुझ्या गणांनी वीरभद्रासह युद्ध केले।

Verse 48

त्वं मे स्वामी परब्रह्म दासोहं ते सदाशिव । पोष्यश्चापि सदा ते हि सर्वेषां त्वं पिता यतः

तू माझा स्वामी—परब्रह्म, हे सदाशिव. मी तुझा दास आहे आणि सदैव तुझ्याच कृपेने पोसला जाणारा; कारण तूच सर्वांचा पिता आहेस।

Verse 49

ब्रह्मोवाच । देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । स्वतंत्रः परमात्मा त्वं परमेशो द्वयोव्ययः

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवदेव, हे महादेव, हे करुणासागर प्रभो! तू खरोखर स्वतंत्र आहेस; तू परमात्मा आहेस. तू परमेश्वर आहेस; द्विरूप भासूनही अव्यय आहेस।

Verse 50

मम पुत्रोपरि कृतो देवानुग्रह ईश्वर । स्वापमानमगणयन् दक्षयज्ञं समुद्धर

हे ईश्वर! माझ्या पुत्रावर देवांचा अनुग्रह झाला आहे. तुझा अपमान न मोजता, कृपा करून दक्षाचा यज्ञ उचलून धर व पुन्हा प्रतिष्ठित कर।

Verse 51

प्रसन्नो भव देवेश सर्वशापान्निराकुरु । सबोधः प्रेरकस्त्वं मे त्वमेवं विनिवारकः

हे देवेश! प्रसन्न हो आणि सर्व शाप दूर कर. तूच माझा जागृत मार्गदर्शक व अंतःप्रेरक आहेस; म्हणून हे क्लेश रोखणारा तूच आहेस।

Verse 52

इति स्तुत्वा महेशानं परमं च महामुने । कृतांजलिपुटो भूत्वा विनम्रीकृतमस्तकः

अशा रीतीने परमेश्वर महेशानाची स्तुती करून, हे महामुने, तो हात जोडून उभा राहिला आणि नम्रतेने मस्तक झुकविले।

Verse 53

अथ शक्रादयो देवा लोकपालास्सुचेतसः । तुष्टुवुः शंकरं देवं प्रसन्नमुखपंकजम्

मग इंद्रादी देव—लोकपाल, शुद्धचित्त व भक्त—प्रसन्न कमलमुख असलेल्या देव शंकराची स्तुती करू लागले।

Verse 54

ततः प्रसन्नमनसः सर्वे देवास्तथा परे । सिद्धर्षयः प्रजेशाश्च तुष्टुवुः शंकरं मुदा

त्यानंतर प्रसन्न व आनंदित मनाने सर्व देव तसेच अन्य श्रेष्ठजन—सिद्ध, ऋषी व प्रजापती—हर्षाने शंकराची स्तुती करू लागले।

Verse 55

तथोपदेवनागाश्च सदस्या ब्राह्मणास्तथा । प्रणम्य परया भक्त्या तुष्टुवुश्च पृथक् पृथक्

तसेच उपदेव, नाग आणि सभेत उपस्थित ब्राह्मण—परम भक्तीने प्रणाम करून—प्रत्येकाने आपापल्या रीतीने (प्रभूची) स्तुती केली।