देवस्तुतिः—शिवस्य परब्रह्मत्वं, मायाशक्तिः, कर्मफलप्रदातृत्वं च (Devas’ Hymn: Śiva as Parabrahman, Māyā-Śakti, and Giver of Karmic Fruits)

Verse 1

विष्ण्वादय ऊचुः । देवदेव महादेव लौकिकाचारकृत्प्रभो । ब्रह्म त्वामीश्वरं शंभुं जानीमः कृपया तव

विष्णू आदी देव म्हणाले— हे देवदेव महादेव! हे लौकिक आचार स्थापणारे प्रभो! तुझ्या कृपेने आम्ही तुला, हे शंभो, परमेश्वर—स्वयं ब्रह्म—म्हणून ओळखतो.

Verse 2

किं मोहयसि नस्तात मायया परया तव । दुर्ज्ञेयया सदा पुंसां मोहिन्या परमेश्वर

हे तात, हे परमेश्वर! तुझ्या परा-मायेने तू आम्हाला का मोहित करतोस—जी सदा देहधारी जनांस दुर्ज्ञेय आणि सर्वांना भ्रमित करणारी आहे?

Verse 3

प्रकृतः पुरुषस्यापि जगतो योनिबीजयोः । परब्रह्म परस्त्वं च मनोवाचामगोचरः

तूच प्रकृतीही आहेस आणि पुरुषही; जगासाठी तूच योनी आणि बीज आहेस. तू परब्रह्म, परम तत्त्व आहेस—मन-वाणीच्या पलीकडे.

Verse 4

त्वमेव विश्वं सृजसि पास्यत्सि निजतंत्रतः । स्वरूपां शिवशक्तिं हि क्रीडन्नूर्णपटो यथा

तूच हे विश्व निर्माण करतोस आणि तूच आपल्या स्वाधीन सामर्थ्याने त्याचे पालन करतोस. तू आपल्या स्वरूपभूता शिवशक्तीसह क्रीडा करतोस—जसा कोळी स्वतःतून जाळे रचतो.

Verse 5

त्वमेव क्रतुमीशान ससर्जिथ दयापरः । दक्षेण सूत्रेण विभो सदा त्रय्यभिपत्तये

हे ईशान, दयाळू! यज्ञकर्म तूच निर्माण केलेस. हे विभो, दक्षाला सूत्ररूप साधन करून त्रयी-वेदांची सम्यक् प्राप्ती व वृद्धी व्हावी म्हणून ते सदा प्रतिष्ठित केलेस.

Verse 6

त्वयैव लोकेवसितास्सेतवो यान् धृतव्रताः । शुद्धान् श्रद्दधते विप्रा वेदमार्गविचक्षणाः

हे प्रभो, तुमच्यामुळेच लोकात त्या मर्यादा व पवित्र व्रत-नियम स्थापन झाले आहेत. वेदमर्ग जाणणारे, शुद्ध व धृतव्रत विप्र त्या निर्मळ आचारांवर श्रद्धा ठेवतात।

Verse 7

कर्तुस्त्वं मंगलानां हि स्वपरं तु मुखे विभो । अमंगलानां च हितं मिश्रं वाथ विपर्ययम्

हे विभो, तुम्हीच मंगलफलांचे कर्ते आहात; स्व आणि पर—दोन्ही—तुमच्या अधीन आहेत. अमंगलातही तुम्ही हित साधता—कधी कष्टमिश्रित रीतीने, कधी परिस्थिती उलटवून।

Verse 8

सर्वकर्मफलानां हि सदा दाता त्वमेव हि । सर्वे हि प्रोक्ता हि यशस्तत्पतिस्त्वं श्रुतिश्रुतः

सर्व कर्मफळांचा नित्य दाता तूच आहेस. सर्वांनी तुला यशाचा स्वामी म्हटले आहे; श्रुतींमध्ये (वेदांत) तूच प्रसिद्ध व श्रुत आहेस.

Verse 9

पृथग्धियः कर्मदृशोऽरुंतुदाश्च दुराशयाः । वितुदंति परान्मूढा दुरुक्तैर्मत्सरान्विताः

ज्यांची बुद्धी विभक्त आहे, जे केवळ बाह्य कर्म पाहून निर्णय करतात, जे कटुभाषी व नीच आशांनी प्रेरित आहेत—असे मूढ, मत्सरयुक्त लोक क्रूर वचनांनी परांना जखमी करतात.

Verse 10

तेषां दैववधानां भो भूयात्त्वच्च वधो विभो । भगवन्परमेशान कृपां कुरु परप्रभो

हे विभो! ज्यांचा वध दैवाने ठरविला आहे त्यांचा संहार होवो—आणि त्याहून अधिक, हे सर्वव्यापी, माझाही वध घडो. हे भगवन् परमेशान, हे परप्रभो, कृपा कर.

Verse 11

नमो रुद्राय शांताय ब्रह्मणे परमात्मने । कपर्दिने महेशाय ज्योत्स्नाय महते नमः

शांतस्वरूप रुद्राला नमस्कार; ब्रह्म व परमात्म्याला नमस्कार। कपर्दी महेशाला नमस्कार; ज्योतीरूप महानाला नमस्कार।

Verse 12

त्वं हि विश्वसृजां स्रष्टा धाता त्वं प्रपितामहः । त्रिगुणात्मा निर्गुणश्च प्रकृतेः पुरुषात्परः

आपच विश्वसर्जकांचेही स्रष्टा; आपण धाता, आपणच प्रपितामह. आपण त्रिगुणस्वरूप असूनही निर्गुण; प्रकृती व पुरुष यांपलीकडे आहात.

Verse 13

नमस्ते नीलकंठाय वेधसे परमात्मने । विश्वाय विश्वबीजाय जगदानंदहेतवे

हे नीलकंठा! वेधस व परमात्मा! तुला नमस्कार. तूच विश्व, विश्वबीज, आणि समस्त जगाच्या आनंदाचे कारण आहेस.

Verse 14

ओंकारस्त्वं वषट्कारस्सर्वारंभप्रवर्तकः । हंतकास्स्वधाकारो हव्यकव्यान्नभुक् सदा

आपच ओंकार, आपच वषट्कार; सर्व पवित्र आरंभांचे प्रवर्तक. आपण हंताकार व स्वधाकार; आपण सदा हव्य-कव्य अन्नाचे भोक्ता आहात.

Verse 15

कृतः कथं यज्ञभंगस्त्वया धर्मपरायण । ब्रह्मण्यस्त्वं महादेव कथं यज्ञहनो विभो

हे धर्मपरायण महादेवा! तुझ्यामुळे यज्ञभंग कसा झाला? तू ब्राह्मणहितैषी व धर्मरक्षक आहेस; हे विभो, मग तू यज्ञहंता कसा?

Verse 16

ब्राह्मणानां गवां चैव धर्मस्य प्रतिपालकः । शरण्योसि सदानंत्यः सर्वेषां प्राणिनां प्रभो

हे प्रभो! आपण ब्राह्मणांचे, गायींचे आणि धर्माचेही रक्षणकर्ता आहात. आपण सदैव शरण देणारे—अनंत व नित्य—समस्त प्राण्यांचे स्वामी आहात.

Verse 17

नमस्ते भगवन् रुद्र भास्करामिततेजसे । नमो भवाय देवाय रसायांबुमयाय ते

हे भगवन् रुद्र! सूर्याप्रमाणे अमित तेज असलेल्या आपल्याला नमस्कार. हे देव भव! रस व जलतत्त्वमय आपल्या स्वरूपाला नमस्कार.

Verse 18

शर्वाय क्षितिरूपाय सदा सुरभिणे नमः । रुद्रायाग्निस्वरूपाय महातेजस्विने नमः

पृथ्वीरूप, सदैव सुरभित व पोषण करणाऱ्या शर्वाला नमस्कार. अग्निरूप, महातेजस्वी रुद्राला नमस्कार.

Verse 19

ईशाय वायवे तुभ्यं संस्पर्शाय नमोनमः । पशूनांपतये तुभ्यं यजमानाय वेधसे

हे ईश! हे वायुरूप! हे पवित्र स्पर्शतत्त्व! आपल्याला वारंवार नमस्कार. हे पशुपती! हे यजमानरूप पूज्य! हे वेधस्, सर्वविधाता! आपल्याला नमस्कार.

Verse 20

भीमाय व्योमरूपाय शब्दमात्राय ते नमः । महादेवाय सोमाय प्रवृत्ताय नमोस्तु ते

हे भीम, व्योमरूप, शब्दतत्त्वस्वरूप तुला नमस्कार। हे महादेव, सोमस्वरूप प्रभु, जगत् प्रवृत्त करणाऱ्या तुला नमो नमः।

Verse 21

उग्राय सूर्यरूपाय नमस्ते कर्मयोगिने । नमस्ते कालकालाय नमस्ते रुद्र मन्यवे

उग्र, सूर्यरूप, कर्मयोगी तुला नमस्कार; काळाचाही काळ, हे रुद्र मन्युरूप, तुला नमस्कार।

Verse 22

नमश्शिवाय भीमाय शंकराय शिवाय ते । उग्रोसि सर्व भूतानां नियंता यच्छिवोसि नः

शिव, भीम, शंकर, कल्याणस्वरूप तुला नमस्कार। तू उग्र आहेस, सर्व भूतांचा नियंता आहेस; तरीही तू आमचा शिव—कृपाळू आहेस।

Verse 23

मयस्कराय विश्वाय ब्रह्मणे ह्यार्तिनाशिने । अम्बिकापतये तुभ्यमुमायाः पतये नमः

आपल्याला नमस्कार—मंगलदाते, विश्वव्यापी जगदीश्वर, ब्रह्मस्वरूप व आर्तिनाशक। हे अंबिकापती, हे उमापती, आपणास प्रणाम।

Verse 24

शर्वाय सर्वरूपाय पुरुषाय परात्मने । सदसद्व्यक्तिहीनाय महतः कारणाय ते

आपल्याला नमस्कार—हे शर्व, सर्वरूप, परम पुरुष, परात्मा। जो सत्-असत् यांच्या पलीकडे, अव्यक्तिहीन, आणि महत्‌चेही कारण—आपणास प्रणाम।

Verse 25

जाताय बहुधा लोके प्रभूताय नमोनमः । नीलाय नीलरुद्राय कद्रुद्राय प्रचेतसे

पुन्हा पुन्हा नमस्कार—जो लोकी अनेक प्रकारे प्रकट होतात, सर्वत्र विपुलपणे विराजमान आहेत। नीलाला, नीलरुद्राला, आणि सदा जागृत सर्वज्ञ प्रचेतस-रुद्राला नमस्कार।

Verse 26

मीढुष्टमाय देवाय शिपिविष्टाय ते नमः । महीयसे नमस्तुभ्यं हंत्रे देवारिणां सदा

हे देवा! अति उदार व कृपाळू, सर्वव्यापी शिपिविष्ट, तुला नमस्कार. हे सदा महान व पूज्य, देवांच्या शत्रूंचा निरंतर संहार करणाऱ्या तुला मी सदैव प्रणाम करतो.

Verse 27

ताराय च सुताराय तरुणाय सुतेजसे । हरिकेशाय देवाय महेशाय नमोनमः

तारा व सुतारा, तरुण व सुतेज, हरिकेश, देव व महेश—अशा महादेवाला पुनःपुन्हा नमस्कार.

Verse 28

देवानां शंभवे तुभ्यं विभवे परमात्मने । परमाय नमस्तुभ्यं कालकंठाय ते नमः

देवांचा मंगलमय स्वामी शंभू! सर्वव्यापी विभवस्वरूप परमात्मन्! तुला नमस्कार. परम तत्त्वा! तुला प्रणाम; हे कालकंठा! तुला पुनःपुन्हा नमः.

Verse 29

हिरण्याय परेशाय हिरण्यवपुषे नमः । भीमाय भीमरूपाय भीमकर्मरताय च

सुवर्णमय तेजस्वी परेश्वराला नमः; ज्यांचे शरीर सुवर्णासारखे दीप्तिमान आहे त्यांना नमः. भीम—भयप्रद प्रभू—त्यांच्या भीषण रूपाला नमः, आणि महान कर्मांत रत त्यांना नमः.

Verse 30

भस्मदिग्धशरीराय रुद्राक्षाभरणाय च । नमो ह्रस्वाय दीर्घाय वामनाय नमोस्तु ते

ज्यांचे शरीर पवित्र भस्माने लिप्त आहे आणि जे रुद्राक्ष-आभूषणांनी विभूषित आहेत त्यांना नमः. हे प्रभो! लहान आणि विराट, वामनस्वरूप आणि सर्वविस्तार—तुला नमस्कार असो.

Verse 31

दूरेवधाय ते देवा ग्रेवधाय नमोनमः । धन्विने शूलिने तुभ्यं गदिने हलिने नमः

हे देवा! दूरून संहार करणाऱ्या व जवळून संहार करणाऱ्या तुला पुनःपुन्हा नमस्कार. धनुष्यधारी, त्रिशूलधारी; गदाधारी व हलधारी तुला नमः.

Verse 32

नानायुधधरायैव दैत्यदानवनाशिने । सद्याय सद्यरूपाय सद्योजाताय वै नमः

अनेक आयुधधारी, दैत्य-दानवांचा नाश करणारा; सद्यःस्वरूप, सदैव सन्निध सद्योजात यास नमस्कार।

Verse 33

वामाय वामरूपाय वामनेत्राय ते नमः । अघोराय परेशाय विकटाय नमोनमः

हे वाम! तुझ्या कल्याणमय रूपास व कोमल नेत्रास नमस्कार। हे अघोर, परेश, विकट! तुला पुन्हा पुन्हा नमो नमः।

Verse 34

तत्पुरुषाय नाथाय पुराणपुरुषाय च । पुरुषार्थप्रदानाय व्रतिने परमेष्ठिने

तत्पुरुष—आमचा नाथ, आदिपुरुष—यास नमस्कार; पुरुषार्थ देणारा, व्रतधारी, परमेष्ठी यास प्रणाम।

Verse 35

ईशानाय नमस्तुभ्यमीश्वराय नमो नमः । ब्रह्मणे ब्रह्मरूपाय नमस्साक्षात्परात्मने

हे ईशान! तुला नमस्कार; हे ईश्वर! तुला पुन्हा पुन्हा नमो नमः। हे ब्रह्म, ब्रह्मरूप! साक्षात् परात्म्यास नमस्कार।

Verse 36

उग्रोसि सर्वदुष्टानां नियंतासि शिवोसि नः । कालकूटाशिने तुभ्यं देवाद्यवन कारिणे

हे प्रभो! तू सर्व दुष्टांवर उग्र आहेस, अधर्म्यांचा परम नियंता आहेस; तू आमचा कल्याणस्वरूप शिव आहेस। कालकूट-विष भक्षण करणाऱ्या, देव व सर्व प्राण्यांचे रक्षण करणाऱ्या तुला नमस्कार असो।

Verse 37

वीराय वीरभद्राय रक्षद्वीराय शूलिने । महादेवाय महते पशूनां पतये नमः

वीर प्रभू, वीरभद्र, रक्षक-वीर, शूलधारी—महान महादेव, परम महत्, सर्व पशू (बद्ध जीव) यांचा पती—तुला नमस्कार।

Verse 38

वीरात्मने सुविद्याय श्रीकंठाय पिनाकिने । नमोनंताय सूक्ष्माय नमस्ते मृत्युमन्यवे

वीरात्मा, सुविद्यास्वरूप, श्रीकंठ, पिनाकधारी—तुला नमस्कार। अनंत व सूक्ष्मस्वरूपाला नमस्कार; हे मृत्यूच्या क्रोधाचा जय करणाऱ्या, तुला नमस्कार।

Verse 39

पराय परमेशाय परात्परतराय ते । परात्पराय विभवे नमस्ते विश्वमूर्तये

परम परे, परमेश्वरा! परात्पराहूनही परे, सर्वोच्च परात्पर—ऐश्वर्यस्वरूप प्रभो! विश्वमूर्ती तुला नमस्कार।

Verse 40

नमो विष्णुकलत्राय विष्णुक्षेत्राय भानवे । भैरवाय शरण्याय त्र्यंबकाय विहारिणे

विष्णु-शक्तीच्या पतीला, विष्णुच्या क्षेत्राला (धामाला) व भानुस्वरूप प्रभूला नमस्कार। भैरव, शरणदायक, त्र्यंबक आणि विहारी (स्वच्छंद विचरण करणाऱ्या) प्रभूला नमस्कार।

Verse 41

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे देवस्तुतिवर्णनं नामैकचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात ‘देवस्तुतिवर्णन’ नामक एकेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 42

भवता हि जगत्सर्वं व्याप्तं स्वेनैव तेजसा । परब्रह्म निर्विकारी चिदानंदःप्रकाशवान्

हे प्रभो, आपल्या तेजानेच हे सर्व जग व्यापलेले आहे। आपण परब्रह्म—निर्विकार—चैतन्य व आनंदाचा स्वयंप्रकाश आहात।

Verse 43

ब्रह्मविष्ण्विंद्रचन्द्रादिप्रमुखास्सकलास्सुराः । मुनयश्चापरे त्वत्तस्संप्रसूता महेश्वर

हे महेश्वर, ब्रह्मा-विष्णू-इंद्र-चंद्र आदी प्रमुख सर्व देव आपल्यापासूनच उत्पन्न झाले; आणि इतर मुनिही निश्चयाने आपल्यापासूनच प्रसूत आहेत।

Verse 44

यतो बिभर्षि सकलं विभज्य तनुमष्टधा । अष्टमूर्तिरितीशश्च त्वमाद्यः करुणामयः

तू आपल्या स्वरूपाचे आठ रूपांनी विभाजन करून संपूर्ण विश्व धारण करतोस; म्हणून तुला ‘अष्टमूर्ती’ म्हणतात. हे ईशा, तू आद्य असून करुणामय आहेस.

Verse 45

त्वद्भयाद्वाति वातोयं दहत्यग्निर्भयात्तव । सूर्यस्तपति ते भीत्या मृत्युर्धावति सर्वतः

तुमच्या भयाने हा वारा वाहतो, तुमच्या भयाने अग्नी दहकतो. तुमच्या भीतीने सूर्य तापतो, आणि मृत्यूही तुमच्या भयाने सर्वत्र धावतो.

Verse 46

दयासिन्धो महेशान प्रसीद परमेश्वर । रक्ष रक्ष सदैवास्मान् यस्मान्नष्टान् विचेतसः

हे दयासिंधू महेशान, हे परमेश्वर! प्रसन्न व्हा. आमचे रक्षण कर—सदैव रक्षण कर, कारण आम्ही विवेक हरपून भ्रमित व हरवलेलो आहोत.

Verse 47

रक्षिताः सततं नाथ त्वयैव करुणानिधे । नानापद्भ्यो वयं शंभो तथैवाद्य प्रपाहि नः

हे नाथ, करुणानिधे! सदैव केवळ तूच आमचे रक्षण केले आहेस। हे शंभो, पूर्वीप्रमाणेच आजही नानाविध संकटांतून आम्हांला वाचव।

Verse 48

यज्ञस्योद्धरणं नाथ कुरु शीघ्रं प्रसादकृत् । असमाप्तस्य दुर्गेश दक्षस्य च प्रजापतेः

हे नाथ, हे दुर्गेश! लवकर प्रसन्न होऊन या यज्ञाचा उद्धार कर; प्रजापती दक्षाचा हा अपूर्ण राहिलेला यज्ञ पूर्ण कर।

Verse 49

भगोक्षिणी प्रपद्येत यजमानश्च जीवतु । पूष्णो दंताश्च रोहंतु भृगोः श्मश्रूणि पूर्ववत्

भगाची आंधळी झालेली डोळा पुन्हा पूर्ववत् होवो; यजमान जिवंत राहो। पूषाचे दात पुन्हा उगवोत, आणि भृगूची मिशी पूर्वीसारखी होवो।

Verse 50

भवतानुग्रहीतानां देवादीनांश्च सर्वशः । आरोग्यं भग्नगात्राणां शंकर त्वायुधाश्मभिः

हे शंकर, ज्यांच्यावर सर्वथा तुमचा अनुग्रह झाला आहे त्या देवतादी सर्वांना पूर्ण आरोग्य दे; आणि ज्यांची अंगे भग्न झाली आहेत त्यांनाही तुझ्या आयुधांच्या अश्मसदृश शक्तीने निरोगी कर।

Verse 51

पूर्णभागोस्तु ते नाथावशिष्टेऽध्वरकर्मणि । रुद्रभागेन यज्ञस्ते कल्पितो नान्यथा क्वचित्

हे नाथ, या यज्ञाच्या उरलेल्या अध्वरकर्मात तुझा पूर्ण भाग निश्चित होवो. कारण रुद्रभागानेच हा यज्ञ सिद्ध होतो; अन्यथा कधीही नाही।

Verse 52

इत्युक्त्वा सप्रजेशश्च रमेशश्च कृतांजलिः । दंडवत्पतितो भूमौ क्षमापयितुमुद्यतः

असे म्हणत प्रजापती (दक्ष) आणि रमेश हात जोडून दंडवत् भूमीवर पडले व क्षमा मागण्यास तत्पर झाले।