दक्षयज्ञोत्तरवृत्तान्तः (Post–Dakṣa-Yajña Developments and the Appeal to Viṣṇu)

Verse 1

नारद उचाच । विधे विधे महाप्राज्ञा शैवतत्त्वप्रदर्शक । श्राविता रमणीप्राया शिवलीला महाद्भुता

नारद म्हणाले—हे विधाते, हे विधाते! हे महाप्राज्ञ, शैवतत्त्वप्रदर्शका! तुमच्याकडून भगवान शिवांची अत्यंत अद्भुत व मनोहर स्वभावाची लीला ऐकली आहे।

Verse 2

वीरेण वीरभद्रेण दक्षयज्ञं विनाश्य वै । कैलासाद्रौ गते तात किमभूत्तद्वदाधुना

वीर वीरभद्राने दक्षाचा यज्ञ नष्ट केला आणि (शिव) कैलास पर्वतावर गेले—हे तात! त्यानंतर काय झाले? ते आता सांगा।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । अथ देवगणास्सर्वे मुनयश्च पराजिताः । रुद्रानीकैर्विभिन्नांगा मम लोकं ययुस्तदा

ब्रह्मा म्हणाले—तेव्हा सर्व देवगण आणि मुनि पराजित झाले. रुद्राच्या सैन्यांनी त्यांची अंगे विदीर्ण केली; मग ते आश्रयासाठी माझ्या लोकात, ब्रह्मलोकात आले।

Verse 4

स्वयंभुवे नमस्कृत्य मह्यं संस्तूय भूरिशः । तत्स्वक्लेशं विशेषेण कार्त्स्येनैव न्यवेदयन्

स्वयंभू (ब्रह्मा) यांना नमस्कार करून आणि माझी विपुल स्तुती करून, त्याने नंतर आपला क्लेश व दुःख विशेष रीतीने, पूर्ण तपशीलासह निवेदन केले।

Verse 5

तदाकर्ण्य ततोहं वै पुत्रशोकेन पीडितः । अचिन्तयमतिव्यग्रो दूयमानेन चेतसा

ते ऐकून मी खरोखरच पुत्रशोकाने पीडित झालो। जळत्या चित्ताने आणि अत्यंत व्यग्र मनाने मी विचार करू लागलो की आता काय करावे।

Verse 6

किं कार्य्यं कार्यमद्याशु मया देवसुखावहम् । येन जीवतु दक्षासौ मखः पूर्णो भवेत्सुरः

मी आज त्वरित असे कोणते कर्म करावे जे देवांना सुख देईल—ज्यामुळे दक्ष जिवंत राहील आणि हा यज्ञ पूर्ण होईल, हे देवा?

Verse 7

एवं विचार्य बहुधा नालभं शमहं मुने । विष्णुं तदा स्मरन् भक्त्या ज्ञानमाप्तं तदोचितम्

हे मुने, असे अनेक प्रकारे विचार करूनही मला शांती मिळाली नाही. तेव्हा भक्तीने विष्णूचे स्मरण करताच, त्या वेळी योग्य असे ज्ञान मला प्राप्त झाले।

Verse 8

अथ देवैश्च मुनिभिर्विष्णोर्लोकमहं गतः । नत्वा नुत्वा च विविधैस्स्तवैर्दुःखं न्यवेदयम्

त्यानंतर देव आणि मुनी यांच्यासह मी विष्णूच्या लोकात गेलो. वारंवार नमस्कार करून आणि विविध स्तोत्रांनी त्यांची स्तुती करून, मी माझे दुःख त्यांना निवेदन केले।

Verse 9

यथाध्वरः प्रपूर्णः स्याद्देव यज्ञकरश्च सः । सुखिनस्स्युस्सुरास्सर्वे मुनयश्च तथा कुरु

हे देव, असा उपाय कर की हा अध्वर (यज्ञ) पूर्ण होवो आणि यज्ञकर्ता ही सफल होवो; तसेच सर्व देव व मुनि सुखी होवोत।

Verse 10

देव देव रमानाथ विष्णो देवसुखावह । वयं त्वच्छरणं प्राप्तास्सदेवमुनयो ध्रुवम्

हे देवदेव, हे रमानाथ विष्णू, देवसुख देणाऱ्या! आम्ही देवमुनिंसह निश्चयाने तुझ्या चरणशरणी आलो आहोत।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचो मे हि ब्रह्मणस्स रमेश्वरः । प्रत्युवाच शिवं स्मृत्वा शिवात्मा दीनमानसः

ब्रह्मा म्हणाले—माझे वचन ऐकून रमेश्वर (विष्णु) दीनमन झाला; श्रीशिवांचे स्मरण करून शिवात्मभावाने एकाग्र होऊन मग मला प्रत्युत्तर देऊ लागला।

Verse 12

विष्णुरुवाच । तेजीयसि न सा भूता कृतागसि बुभूषताम् । तत्र क्षेमाय बहुधा बुभूषा हि कृतागसाम्

विष्णु म्हणाले—अपराध करूनही जो भरभराट इच्छितो, त्याला खरी समृद्धी कधीच मिळत नाही. अपराधीजनांचे क्षेम अनेक प्रकारच्या प्रायश्चित्त-उपायांनीच, संरक्षणासाठी, प्राप्त होते।

Verse 13

कृतपापास्सुरा सर्वे शिवे हि परमेश्वरे । पराददुर्यज्ञभागं तस्य शंभोर्विधे यतः

सर्व देवांनी पाप लागल्याने परमेश्वर शिवांना यज्ञभाग अर्पण केला; कारण, हे विधे ब्रह्मा, तोच शंभू यज्ञ व भागविधानाचा खरा नियंता आहे।

Verse 14

प्रसादयध्यं सर्वे हि यूयं शुद्धेन चेतसा । अथापरप्रसादं तं गृहीतांघ्रियुगं शिवम्

तुम्ही सर्वांनी शुद्ध चित्ताने शंभूला प्रसन्न करा. मग परम कृपा प्राप्त करून त्या शिवाच्या शरण जा, ज्यांचे चरणयुगल शरणागत भावाने धरावे.

Verse 15

यस्मिन् प्रकुपिते देवे विनश्यत्यखिलं जगत् । सलोकपालयज्ञस्य शासनाज्जीवितं द्रुतम्

ज्या देवाच्या (शिवाच्या) क्रोधाने अखिल जग नष्ट होते. म्हणून लोकपालांसह यज्ञाच्या आज्ञेप्रमाणे त्वरित प्राणरक्षण करावे.

Verse 16

तमाशु देवं प्रियया विहीनं च दुरुक्तिभिः । क्षमापयध्वं हृद्विद्धं दक्षेण सुदुरात्मना

त्या देवाला त्वरेने क्षमा मागून प्रसन्न करा—तो प्रियावियोगाने आणि हृदयविदारक दुःखाने व्यथित आहे; कारण सुदुरात्मा दक्षाने कठोर वचनांनी त्याला जखमी केले आहे.

Verse 17

अयमेव महोपायस्तच्छांत्यै केवलं विधे । शंभोस्संतुष्टये मन्ये सत्यमेवोदितं मया

हे विधे (स्रष्टा), त्या शांतीसाठी हाच एकमेव महोपाय आहे. शंभूच्या संतोषासाठीच हे आहे असे मी मानतो; मी जे बोललो ते निःसंशय सत्य आहे.

Verse 18

नाहं न त्वं सुराश्चान्ये मुनयोपि तनूभृतः । यस्य तत्त्वं प्रमाणं च न विदुर्बलवीर्ययोः

ना मी, ना तू, ना इतर देव, आणि ना देहधारी मुनी—त्याचे तत्त्व आणि त्याच्या बल-पराक्रमाची मर्यादा खरेच जाणत नाहीत.

Verse 19

आत्मतंत्रस्य तस्यापि परस्य परमात्मनः । क उपायं विधित्सेद्वै परं मूढं विरोधिनम्

तो स्वातंत्र्ययुक्त आहे—तोच परब्रह्म परमात्मा सर्व नियंत्रणापलीकडे आहे. जो त्याच्या विरोधात उभा असलेला परम मूढ आहे, त्याला आवरावे वा जिंकावे असा उपाय कोण रचू शकेल?

Verse 20

चलिष्येहमपि ब्रह्मन् सर्वैः सार्द्ध शिवालयम् । क्षमापयामि गिरिशं कृतागाश्च शिवे धुवम्

हे ब्रह्मन्, मीही सर्वांसह शिवालयास जाईन. शिवेच्या प्रति मी केलेल्या अपराधांमुळे मी गिरिशाकडे निश्चयाने क्षमा मागेन.

Verse 21

ब्रह्मोवाच । इत्थमादिश्य विष्णुर्मां ब्रह्माणं सामरादिकम् । सार्द्धं देवेर्मतिं चक्रे तद्गिरौ गमनाय सः

ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे मला, ब्रह्माला, देवगण इत्यादींसह उपदेश करून, विष्णूंनी देवीसह त्या पर्वताकडे जाण्याचा निश्चय केला.

Verse 22

ययौ स्वधिष्ण्य निलयं शिवस्याद्रिवरं शुभम् । कैलासं सामरमुनिप्रजेशादिमयो हरिः

हरि (विष्णु) आपल्या धामातून निघून देवगण, मुनि व प्रजापती इत्यादींसह शिवाच्या शुभ श्रेष्ठ पर्वतनिवास—पवित्र कैलासास गेले.

Verse 23

अतिप्रियं प्रभोर्नित्यं सुजुष्टं किन्नरादिभिः । नरेतरैरप्सरोभिर्योगसिद्धैमहोन्नतम्

ते धाम प्रभूला नित्य अतिशय प्रिय आहे; किन्नर इत्यादींनी उत्तम रीतीने सेविलेले आहे. अप्सरा व अन्य दिव्य (नरेतर) गणांनी गजबजलेले, आणि योगसिद्धांनी अत्युच्च महिमेने उन्नत केलेले आहे.

Verse 24

नानामणिमयैश्शृंगैः शोभमानं समंततः । नानाधातुविचित्रं वै नानाद्रुमलताकुलम्

तो पर्वतप्रदेश सर्व बाजूंनी नानाविध रत्नमय शिखरांनी उजळून निघाला होता। नाना धातूंनी विचित्र आणि अनेक वृक्ष-लतांनी परिपूर्ण होता।

Verse 25

नानामृगगणाकीर्णं नानापक्षिसमन्वितम् । नानाजलप्रस्रवणैरमरैस्सिद्धयोषिताम्

तो नानाविध मृगगणांनी भरलेला आणि विविध पक्ष्यांनी शोभलेला होता। अनेक जलप्रस्रवणांनी अलंकृत, तसेच अमर आणि सिद्धांच्या दिव्य योषितांनी वावरलेला होता।

Verse 26

रमणैवाहरंतीनां नानाकंदर सानुभिः । द्रुमजातिभिरन्याभी राजितं राजतप्रभम्

तो प्रदेश नानाविध रमणीय उतार-चढावांनी आणि अनेक कंदरांनी अत्यंत मनोहर दिसत होता। रजतप्रभेने दीप्त तो भाग विविध वृक्षजातींनी अधिकच शोभून, पाहणाऱ्यांची मने हरून घेत होता।

Verse 27

व्याघ्रादिभिर्महासत्त्वैर्निर्घुष्टं क्रूरतोज्झितम् । सर्वशोभान्वितं दिव्यं महाविस्मयकारकम्

तो व्याघ्रादि महाबलवान प्राण्यांच्या गर्जनांनी निनादत होता, तरीही तेथे क्रूरतेचा अंश नव्हता। सर्व शोभांनी युक्त ते दिव्य धाम महान विस्मय उत्पन्न करणारे होते।

Verse 28

पर्यस्तं गंगया सत्या स्थानपुण्यतरोदया । सर्वपावनसंकर्त्र्या विष्णुपद्या सुनिर्मलम्

ते स्थान सत्य गंगेने सर्वथा व्यापले आहे; तिच्या उदयाने स्थानही अधिक पुण्यवत्तर होते. विष्णुपदातून प्रकट झालेली ती परम निर्मळ धारा सर्व पापांचे शोधन करते; म्हणून ते पूर्णतः शुद्ध होते.

Verse 29

एवंविधं गिरिं दृष्ट्वा कैलासाख्यं शिवप्रियम् । ययुस्ते विस्मयं देवा विष्ण्वाद्यास्समुनीश्वराः

असा कैलास नावाचा, शिवाला प्रिय असा अद्भुत पर्वत पाहून देवगण—विष्णूसह व श्रेष्ठ मुनींसह—विस्मयाने भरून गेले.

Verse 30

तस्समीपेऽलकां रम्यां ददृशुर्नाम ते पुरीम् । कुबेरस्य महादिव्यां रुद्रमित्रस्य निर्जराः

त्याच्या जवळ त्यांनी अलका नावाची रम्य नगरी पाहिली—कुबेराची परम दिव्य राजधानी—जो रुद्र (शिव)चा मित्र म्हणून प्रसिद्ध आहे.

Verse 31

वनं सौगंधिकं चापि ददृशुस्तत्समीपतः । सर्वद्रुमान्वितं दिव्यं यत्र तन्नादमद्रुतम्

मग त्याच्या जवळ त्यांनी सौगंधिक नावाचे सुगंधित वन पाहिले—सर्व प्रकारच्या वृक्षांनी युक्त ते शुभ, दिव्य अरण्य—जिथे तो अद्भुत नाद अखंड घुमत होता.

Verse 32

तद्बाह्यतस्तस्य दिव्ये सरितावतिपावने । नंदा चालकनंदा च दर्शनात्पापहारिके

त्या पवित्र स्थळाच्या बाहेर दोन दिव्य, अत्यंत पावन नद्या वाहतात—नंदा आणि चालकनंदा—ज्यांचे दर्शनमात्र पापहरण करते.

Verse 33

पपुः सुरस्त्रियो नित्यमवगूह्य स्वलोकतः । विगाह्य पुंभिस्तास्तत्र क्रीडंति रतिकर्शिताः

देवस्त्रिया आपल्या-आपल्या लोकांतून बाहेर येऊन तेथे नित्य पान करीत. तेथे देवपुरुषांसह जलात अवगाहन करून त्या क्रीडा करीत; रतीच्या श्रमाने त्यांची देहे कृश झाली होती।

Verse 34

हित्वा यक्षेश्वरपुरीं वनं सौगंधिकं च यत् । गच्छंतस्ते सुरा आराद्ददृशुश्शांकरं वटम्

यक्षेश्वराची पुरी आणि ते सुगंधित (सौगंधिक) वन सोडून ते देव पुढे निघाले. चालता चालता त्यांनी जवळच शंकर (भगवान् शिव) यांचा पावन वटवृक्ष पाहिला।

Verse 35

पर्यक् कृताचलच्छायं पादोन विटपाय तम् । शतयोजन कोत्सेधं निर्नीडं तापवर्ज्जितम्

त्याची छाया जणू पर्वताची छाया शय्येसारखी पसरविल्यासारखी होती; त्याच्या फांद्या पायांपर्यंत झुकलेल्या होत्या. तो वटवृक्ष शंभर योजन उंच, घरट्यांविना आणि सर्वथा उष्णतारहित होता।

Verse 36

महापुण्यवतां दृश्यं सुरम्यं चातिपावनम् । शंभुयोगस्थलं दिव्यं योगिसेव्यं महोत्तमम्

हे दर्शन महापुण्यवानांसाठीच—अतिशय रम्य व परम पावन. हे शंभूच्या योगाचे दिव्य स्थान, सर्वोत्तम, योगिजनांनी सेवनीय आहे.

Verse 37

मुमुक्षुशरणे तस्मिन् महायोगमये वटे । आसीनं ददृशुस्सर्वे शिवं विष्ण्वादयस्सुराः

तेथे, मुमुक्षूंचे शरणस्थान असलेल्या महायोगमय वटवृक्षाजवळ, विष्णू आदी सर्व देवांनी योगासनस्थ शिवाचे दर्शन घेतले.

Verse 38

विधिपुत्रैर्महासिद्धैश्शिव भक्तिरतैस्सदा । उपास्यमानं सुमुदा शांतैस्संशांतविग्रहैः

तो विधी (ब्रह्मा) पुत्र महा-सिद्धांकडून—जे सदैव शिवभक्तीत रत, आनंदित, मनाने शांत आणि देहाने पूर्ण स्थिर होते—परमानंदाने उपासिला जात होता।

Verse 39

तथा सख्या कुबेरेण भर्त्रा गुह्यकरक्षसाम् । सेव्यमानं विशेषेण स्वगणैर्ज्ञातिभिस्सदा

तसेच गुह्यक व राक्षसांचा अधिपती कुबेर याच्याशी त्याचे सख्य होते; आणि तो आपल्या गणांनी व नातलगांनी सदैव विशेष आदराने सेविला जात असे।

Verse 40

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे शिवदर्शनवर्णनं नाम चत्वारिंशोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय ग्रंथ ‘रुद्रसंहिता’च्या द्वितीय विभाग ‘सतीखंडा’मध्ये ‘शिवदर्शनवर्णन’ नावाचा चाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 41

मुने तुभ्यं प्रवोचंतं पृच्छते ज्ञानमुत्तमम् । कुशासने सूपविष्टं सर्वेषां शृण्वतां सताम्

हे मुने! तुम्ही कुशासनावर नीट उपविष्ट होऊन प्रवचन करीत असता आणि सर्व सज्जन लक्ष देऊन ऐकत असता, तेव्हा कोणी तुमच्याकडे उत्तम ज्ञानाविषयी प्रश्न करतो।

Verse 42

कृत्वोरौ दक्षिणे सव्यं चरणं चैव जानुनि । बाहुप्रकोष्ठाक्षमालं स्थितं सत्तर्कमुद्रया

त्यांनी उजव्या मांडीवर डावा चरण ठेवून, दुसरा चरण गुडघ्यावर स्थिर केला. त्यांच्या अग्रबाहूवर अक्ष-माळा शोभत होती आणि ते सत्तर्क-मुद्रेत समाहित होऊन स्थित होते.

Verse 43

एवंविधं शिवं दृष्ट्वा तदा विष्ण्वादयस्सुराः । प्रणेमुस्त्वरितं सर्वे करौ बध्वा विनम्रकाः

अशा दिव्य स्वरूपातील शिवांना पाहून विष्णु आदी सर्व देव त्वरित नम्र झाले. हात जोडून, विनयाने सर्वांनी प्रणाम केला.

Verse 44

उपलभ्यागतं रुद्रो मया विष्णुं सतां गतिः । उत्थाय चक्रे शिरसाभिवंदनमपि प्रभुः

सत्पुरुषांचा आश्रय व गती असलेले विष्णु आले आहेत हे रुद्रांनी ओळखले. ते प्रभु असूनही उठले आणि मस्तक झुकवून त्यांना अभिवादन केले.

Verse 45

वंदितांघ्रिस्तदा सर्वैर्दिव्यैर्विष्ण्वादिभिश्शिवः । ननामाथ यथा विष्णुं कश्यपं लोकसद्गतिः

तेव्हा शिव—ज्यांचे चरण विष्णु आदी सर्व दिव्यांनी वंदिले होते—तेही तसेच नतमस्तक झाले, जसे लोकांची सद्गती असलेल्या कश्यपांना विष्णु नमस्कार करतात.

Verse 46

सुरसिद्धगणाधीशमहर्षिसु नमस्कृतम् । समुवाच सुरैर्विष्णुं कृतसन्नतिमादरात्

देव, सिद्ध, गणाध्यक्ष व महर्षींनी नमस्कार केलेला आणि देवांपुढे आदराने नतमस्तक झालेला विष्णु त्यांना विनयाने बोलू लागला.