कामविवाहवर्णनम् / Description of Kāma’s Marriage

Verse 1

नारद उवाच । विष्णुशिष्य महाप्राज्ञ विधे लोककर प्रभो । अद्भुतेयं कथा प्रोक्ता शिवलीलामृतान्विता

नारद म्हणाले—हे विष्णुशिष्य, महाप्राज्ञ विधे! हे लोककर्ता प्रभो! शिवलीलामृताने युक्त अशी ही अद्भुत कथा सांगितली गेली आहे।

Verse 2

ततः किमभवत्तात चरितं तद्वदाधुना । अहं श्रद्धान्वितः श्रोतुं यदि शम्भुकथाश्रयम्

मग पुढे काय झाले, तात? ते चरित्र आता सांग. मी श्रद्धायुक्त आहे; माझे मन शंभुकथेत आश्रित आहे, म्हणून ऐकू इच्छितो.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शंभौ गते निजस्थाने वेधस्यंतर्हिते मयि । दक्ष प्राहाथ कंदर्पं संस्मरन् मम तद्वचः

ब्रह्मा म्हणाले—शंभू आपल्या धामास गेले आणि मी वेधस् तेथून अंतर्हित झालो, तेव्हा दक्षाने माझे ते वचन स्मरून कंदर्पास सांगितले.

Verse 4

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीस० कामविवाहवर्णनं नाम चतुर्थोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय भागातील रुद्रसंहिता (सतीखण्ड) मध्ये ‘कामविवाहवर्णन’ नावाचा चौथा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 5

एषा तव महा तेजास्सर्वदा सहचारिणी । भविष्यति यथाकामं धर्मतो वशवर्तिनी

ही महातेजस्विनी सदैव तुझी सहचारिणी राहील. धर्माच्या मर्यादेत तुझ्या इच्छेला अनुरूप राहून, यथाकाम योग्य ते पूर्ण करील.

Verse 6

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा प्रददौ तस्यै देहस्वेदांबुसम्भवाम् । कंदर्प्पायाग्रतः कृत्वा नाम कृत्वा रतीति ताम्

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून त्यांनी देहाच्या स्वेदजलातून उत्पन्न झालेली ती कन्या तिला अर्पण केली; आणि कंदर्प (कामदेव) यांच्या समोर ठेवून तिचे नाव ‘रती’ असे ठेवले।

Verse 7

विवाह्य तां स्मरस्सोपि मुमोदातीव नारद । दक्षजां तनयां रम्यां मुनीनामपि मोहिनीम्

हे नारद! तिचा विवाह घडवून आणल्यावर कामदेवही अत्यंत आनंदित झाला; कारण ती दक्षाची रम्य कन्या होती, अशी मोहिनी की मुन्यांचेही मन डळमळे।

Verse 8

अथ तां वीक्ष्य मदनो रत्याख्यां स्वस्त्रियं शुभाम् । आत्मा गुणेन विद्धोसौ मुमोह रतिरंजितः

मग मदनाने ‘रति’ नावाच्या आपल्या शुभ पत्नीला पाहिले; तिच्या गुण-सौंदर्याने तो भेदला गेला आणि रतिरसाने रंजित होऊन मोहग्रस्त झाला।

Verse 9

क्षणप्रदाऽभवत्कांता गौरी मृगदृशी मुदा । लोलापांग्यथ तस्यैव भार्या च सदृशी रतौ

क्षणात ती प्रिया मृगनयनी, आनंदमयी गौरी झाली; चंचल कटाक्षांनी युक्त होऊन तीच जणू त्याची पत्नी झाली, प्रेम-आनंदात त्याच्याशी समरूप।

Verse 10

तस्या भ्रूयुगलं वीक्ष्य संशयं मदनोकरोत् । उत्सादनं मत्कोदण्डं विधात्रास्यां निवेशितम्

तिच्या भुवयुगलाकडे पाहून मदनाला संशय वाटला; जणू विधात्याने माझा दमनकारी कोदंड तिच्या मुखावर—भुवांच्या रूपाने—स्थापिला आहे।

Verse 11

कटाक्षाणामाशुगतिं दृष्ट्वा तस्या द्विजोत्तम । आशु गन्तुं निजास्त्राणां श्रद्दधे न च चारुताम्

हे द्विजोत्तम, तिच्या कटाक्षांची अतिवेगवान गती पाहून त्याने आपल्या अस्त्रांच्या शीघ्रतेवर व त्यांच्या प्रभावी शोभेवरही विश्वास ठेवला नाही।

Verse 12

तस्याः स्वभावसुरभिधीरश्वासानिलं तथा । आघ्राय मदनः श्रद्धां त्यक्तवान् मलयांतिके

मलय पर्वताजवळ, सतीच्या स्वभावतः सुगंधित व शांत श्वासाने युक्त वारा श्वासात घेताच मदनाने तत्क्षणी आपला पूर्वनिश्चय सोडला आणि श्रद्धेने भरून गेला।

Verse 13

पूर्णेन्दुसदृशं वक्त्रं दृष्ट्वा लक्ष्मसुलक्षितम् । न निश्चिकाय मदनो भेदं तन्मुखचन्द्रयोः

तिचे मुख पूर्णचंद्रासारखे व शुभलक्षणांनी युक्त पाहून मदनाला त्या मुखचंद्र व आकाशातील चंद्र यांत काहीही भेद कळला नाही।

Verse 14

सुवर्ण पद्मकलिकातुल्यं तस्याः कुचद्वयम् । रेजे चूचुकयुग्मेन भ्रमरेणेव वेष्टितम्

तिचे दोन्ही स्तन सुवर्ण कमळकळीप्रमाणे तेजस्वी दिसत होते; आणि युगल चूचुक जणू नील भ्रमराने वेढलेले, त्यामुळे शोभा अधिकच वाढली.

Verse 15

दृढपीनोन्नतं तस्यास्तनमध्यं विलंबिनीम् । आनाभिप्रतलं मालां तन्वीं चन्द्रायितां शुभाम्

तिचे वक्षस्थळ दृढ, भरलेले व सौम्य उन्नत होते; आणि स्तनांच्या मधून एक सडपातळ, शुभ माळ लोंबत नाभीप्रदेशापर्यंत येत होती—चंद्रासारखी उजळ व रम्य.

Verse 16

ज्यां पुष्पधनुषः कामः षट्पदावलिसंभ्रमाम् । विसस्मार च यस्मात्तां विसृज्यैनां निरीक्षते

पुष्पधनुष्यधारी कामदेवाने धनुष्याच्या प्रत्यंचेचा झंकार आणि भुंग्यांच्या रांगेचा गुंजारही विसरला; धनुष्य सोडून तो तिच्याकडेच एकटक पाहू लागला.

Verse 17

गम्भीरनाभिरंध्रांतश्चतुःपार्श्वत्वगादृतम् । आननाब्जेऽक्षणद्वंद्वमारक्तकफलं यथा

तिची नाभी गहिरी होती आणि तिचा गर्त चारही बाजूंच्या त्वचेने शोभून दिसत होता. तिच्या कमलमुखावर नेत्रयुगल लालसर तेजाने चमकत होते—जणू पिकलेल्या काफळफळासारखे.

Verse 18

मध्येन वपुषा निसर्गाष्टापदप्रभा । रुक्मवेदीव ददृशे कामेन रमणी हि सा

सडपातळ कंबर आणि स्वभावतः सुवर्णासारखी देहकांती असलेली ती रमणी, कामदेवाच्या प्रभावाने जणू सुवर्ण-वेदीसारखीच दिसू लागली।

Verse 19

रंभास्तंभायतं स्निग्धं यदूरुयुगलं मृदु । निजशक्तिसमं कामो वीक्षांचक्रे मनोहरम्

रंभा व केळ्याच्या खोडासारखे स्निग्ध, मृदु व तेजस्वी असे तिचे उरुयुगल कामदेवाने पाहिले—अतिशय मनोहर, जणू त्याच्या स्वतःच्या मोहिनीशक्तीइतकेच।

Verse 20

आरक्तपार्ष्णिपादाग्रप्रांतभागं पदद्वयम् । अनुरागमिवाऽनेन मित्रं तस्या मनोभवः

टाचणी, बोटे व पायाच्या कडांवर सौम्य अरुणिमा असलेले तिचे चरणयुगल जणू अनुरागाचे मूर्त रूप होते; म्हणून मनोभव (काम) जणू तिचा सखा झाला।

Verse 21

तस्याः करयुगं रक्तं नखरैः किंशुकोपमैः । वृत्ताभिरंगुलीभिश्च सूक्ष्माग्राभिर्मनोहरम्

तिचे दोन्ही हात अरुण-लाल होते; नखे किंशुक-पुष्पासारखी शोभत होती. गोलसर बोटे आणि सूक्ष्म, टोकदार अग्रभाग अत्यंत मनोहर होते।

Verse 22

तद्बाहुयुगुलं कांतं मृणालयुगलायतम् । मृदु स्निग्धं चिरं राजत्कांतिलोहप्रवालवत्

तिचे मनोहर दोन्ही बाहू जणू दोन कमळनाळांसारखे दीर्घ—कोमल, स्निग्ध व चिरदीप्त; तेजस्वी लाल प्रवाळासारखे झळाळत होते।

Verse 23

नीलनीरदसंकाशः केशपाशो मनोहरः । चमरीवाल भरवद्विभाति स्म स्मरप्रियः

त्याचा केशपाश निळ्या वर्षामेघासारखा श्याम-दीप्त व मनोहर होता. शोभिवंत चामराच्या भाराने तो उजळून निघाला—स्मरास प्रिय।

Verse 24

एतादृशीं रतिं नाम्ना प्रालेयाद्रिसमुद्भवाम् । गंगामिव महादेवो जग्राहोत्फुल्ललोचनः

हिमगिरीतून उत्पन्न ‘रति’ नामाची ती कन्या महादेवांनी आनंदाने फुललेल्या नेत्रांनी, जशी गंगेला स्वीकारले तसेच स्वीकारली।

Verse 25

चक्रपद्मां चारुबाहुं मृणालशकलान्विताम् । भ्रूयुग्मविभ्रमव्राततनूर्मिपरिराजिताम्

त्याने तिचे वर्णन केले—तिच्यावर चक्र व पद्म अशी शुभचिन्हे आहेत; बाहू सुंदर आहेत; कमळ-रेशांसारख्या सूक्ष्म अलंकारांनी ती विभूषित आहे; आणि युगल भुवयांच्या ललित विलासातून उठणाऱ्या कोमल तरंगांसारख्या छटेने ती तेजस्वी आहे।

Verse 26

कटाक्षपाततुंगौघां स्वीयनेत्रोत्पलान्विताम् । तनुलोमांबुशैवालां मनोद्रुमविलासिनीम्

तिचे उंच, लाटांसारखे वाहणारे कटाक्षप्रवाह होते; तिचे नेत्र नीलोत्पलासारखे होते. देहावरील सूक्ष्म लोम जलशैवालासारखे कोमल, आणि ती मनोवांछित कल्पद्रुमांच्या उपवनात लीलया विहरत हृदय मोहित करी।

Verse 27

निम्ननाभिह्रदां क्षामां सर्वांगरमणीयिकाम् । सर्वलावण्यसदनां शोभमानां रमामिव

तिची नाभी गहिऱ्या सरोवरासारखी, कटी सडपातळ आणि सर्व अवयव रमणीय होते। ती सर्व सौंदर्याचे धाम, देवी रमा (लक्ष्मी)प्रमाणे तेजस्वी भासत होती।

Verse 28

द्वादशाभरणैर्युक्तां शृंगारैः षोडशैर्युताम् । मोहनीं सर्वलोकानां भासयंतीं दिशो दश

ती बारा आभूषणांनी अलंकृत आणि स्त्रीसौंदर्याच्या सोळा शृंगारांनी युक्त होती। ती सर्व लोकांना मोहित करून दहा दिशांना प्रकाशमान करीत होती।

Verse 29

इति तां मदनो वीक्ष्य रतिं जग्राह सोत्सुकः । रागादुपस्थितां लक्ष्मीं हृषीकेश इवोत्तमाम्

तिला असे पाहून मदन उत्सुक होऊन रतीला आलिंगनात घेतला—जसे प्रेमरागाने जवळ आलेल्या उत्तम लक्ष्मीला हृषीकेश (विष्णु) आनंदाने स्वीकारतात.

Verse 30

नोवाच च तदा दक्षं कामो मोदभवात्ततः । विस्मृत्य दारुणं शापं विधिदत्तं विमोहितः

तेव्हा आनंदाने भारावून गेलेला काम, मोहग्रस्त होऊन, दक्षाशी बोलू लागला; आणि ब्रह्म्याने दिलेला तो दारुण शाप त्याला आठवला नाही.

Verse 31

तदा महोत्सवस्तात बभूव सुखवर्द्धनः । दक्षः प्रीततरश्चासीन्मुमुदे तनया मम

तेव्हा, हे प्रिय, सुख वाढविणारा महान उत्सव झाला। दक्ष अधिकच प्रसन्न झाला आणि माझ्या कन्येमुळे तो अत्यंत आनंदित झाला।

Verse 32

कामोतीव सुखं प्राप्य सर्वदुःखक्षयं गतः । दक्षजापि रतिः कामं प्राप्य चापि जहर्ष ह

कामाने जणू परम सुख मिळविले आणि त्याचे सर्व दुःख नष्ट झाले। तसेच दक्षवंशजा रतीही कामाला पुन्हा मिळवून अत्यंत हर्षित झाली।

Verse 33

रराज चेतयासार्द्धं भिन्नश्चारुवचः स्मरः । जीमूत इव संध्यायां सौदामन्या मनोज्ञया

मधुर वचनांचा स्मर आपल्या अनुचरसह तेजस्वी झाला, तरीही त्यांच्यापेक्षा वेगळा भासला। तो संध्याकाळच्या मेघासारखा, मनोहर विजेने शोभित होता।

Verse 34

इति रतिपतिरुच्चैर्मोहयुक्तो रतिं तां हृदुपरि जगृहे वै योगदर्शीव विद्याम् । रतिरपि पतिमग्र्यं प्राप्य सा चापि रेजे हरिमिव कमला वै पूर्णचन्द्रोपमास्या

अशा रीतीने कामपती मोहाने व्याकुळ होऊन त्या रतीला हृदयाशी धरून आलिंगन देऊ लागला, जसा योगदर्शी सत्य विद्या हृदयात धारण करतो. आणि रतीही श्रेष्ठ पतीला प्राप्त करून हरिसमवेत कमलेप्रमाणे शोभली; तिचे मुख पूर्णचंद्रासारखे रम्य होते।