वीरभद्र–देवयुद्धवर्णनम् (Vīrabhadra and the Battle with the Devas)
या अध्यायात दक्षयज्ञोत्तर युद्धाचे वर्णन अधिक तीव्र होते. ब्रह्मा सांगतात—विपत्तीहर शंकराचे हृदयात स्मरण करून वीरभद्र दिव्य रथावर आरूढ होतो, परमास्त्रे सज्ज करतो आणि सिंहगर्जना करतो. विष्णू पाञ्चजन्य शंखनाद करतात; त्यामुळे पूर्वी पळालेले देव पुन्हा रणांगणात एकत्र येतात. मग शिवगण आणि लोकपाल/वसू/आदित्य अशा देवसेनेत भयंकर द्वंद्वयुद्ध सुरू होते, गगनभेदी घोषांनी दिशादिशा दुमदुमतात. नंदीचा इंद्राशी सामना होतो; इतर देवही आपापल्या गणनायकांशी भिडतात. परस्पर शौर्य आणि ‘एकमेकांचा वध’ असा विरोधाभासी उल्लेख येतो—तो लौकिक मृत्यू नसून पुराणोक्त दिव्यशक्तीचे नाट्य आहे. अध्याय शिवाराधना-स्मरणाला रक्षणकारी शरण मानतो, यज्ञव्यवस्था रक्षणासाठी देवश्रेणींची जमवाजमव दाखवतो आणि गणांना शिवाच्या सुधारक क्रोधाची साधने ठरवतो.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । वीरभद्रोथ युद्धे वै विष्णुना स महाबलः । संस्मृत्य शंकरं चित्ते सर्वापद्विनिवारणम्
ब्रह्मा म्हणाले—तेव्हा महाबली वीरभद्राने विष्णूसह युद्धात, अंतःकरणी सर्व आपत्ती निवारण करणाऱ्या शंकराचे स्मरण केले।
Verse 2
आरुह्य स्यंदनं दिव्यं सर्ववैरिविमर्दनः । गृहीत्वा परमास्त्राणि सिंहनादं जगर्ज ह
दिव्य तेजस्वी रथावर आरूढ होऊन, सर्व वैरींचा मर्दन करणाऱ्याने परम अस्त्रे धारण केली आणि सिंहनादासारखी गर्जना केली.
Verse 3
विष्णुश्चापि महाघोषं पांचजन्या भिधन्निजम् । दध्मौ बली महाशंखं स्वकीयान् हर्षयन्निव
विष्णूनेही महाबलाने आपल्या ‘पाञ्चजन्य’ नावाच्या महाशंखाचा निनाद केला; तो महाघोष जणू आपल्या जनांना हर्षित व उत्साहित करीत होता।
Verse 4
तच्छ्रुत्वा शंखनिर्ह्रादं देवा ये च पलायिताः । रणं हित्वा गताः पूर्वं ते द्रुतं पुनराययुः
तो शंखनिनाद ऐकून जे देव पूर्वी रण सोडून पळाले होते, ते सर्वजण त्वरेने पुन्हा युद्धभूमीवर परत आले।
Verse 5
वीरभद्र गणैस्तेषां लोकपालास्सवासवाः । युद्धञ्चक्रुस्तथा सिंहनादं कृत्वा बलान्विताः
मग वीरभद्राने आपल्या गणांसह इंद्रादि देवांसहित लोकपालांशी युद्ध केले; बलवान होऊन सिंहनादासारखा रणघोष करून ते लढले।
Verse 6
गणानां लोकपालानां द्वन्द्वयुद्धं भयावहम् । अभवत्तत्र तुमुलं गर्जतां सिंहनादतः
तेथे शिवगण आणि लोकपाल यांच्यात भयावह, प्रचंड कोलाहलयुक्त द्वंद्वयुद्ध झाले; सिंहनादासारख्या गर्जनेने रणभूमी दुमदुमली।
Verse 7
नन्दिना युयुधे शक्रोऽनलो वै वैष्णवास्तथा । कुबेरोपि हि कूष्माण्डपतिश्च युयुधे बली
शक्र (इंद्र) नंदीशी युद्ध करू लागला; अनल (अग्नी)ही तसेच, आणि वैष्णव-गणही रणात उतरले। कुबेरानेही युद्ध केले, आणि कूष्मांडांचा बलवान अधिपतीही समरात शिरला।
Verse 8
तदेन्द्रेण हतो नन्दी वज्रेण शतपर्वणा
तेव्हा शतपर्वी वज्राने इंद्राने नंदीला आघात करून पाडले।
Verse 9
नन्दिना च हतश्शक्रस्त्रिशूलेन स्तनांतरे
आणि नंदीने त्रिशूळाने शक्राला वक्षस्थळाच्या मध्ये भेदून पाडले।
Verse 10
बलिनौ द्वावपि प्रीत्या युयुधाते परस्परम् । नानाघातांश्च कुर्वंतौ नन्दिशक्रौ जिगीषया
दोघेही बलवान परस्पर प्रीतीने लढत होते। विजयाच्या इच्छेने नंदी व शक्र एकमेकांवर नानाविध घाव घालत होते।
Verse 11
शक्त्या जघान चाश्मानं शुचिः परमकोपनः । सोपि शूलेन तं वेगाच्छितधारेण पावकम्
तेव्हा परम क्रोधाने पेटलेला शुचि शक्ती-शस्त्राने पावकाला जणू दगड फेकून मारल्याप्रमाणे घायाळ करू लागला। पावकानेही वेगाने तीक्ष्णधार त्रिशूळाने त्यास प्रत्याघात केला।
Verse 12
यमेन सह संग्रामं महालोको गणाग्रणीः । चकार तुमुलं वीरो महादेवं स्मरन्मुदा
महादेवाचे आनंदाने स्मरण करीत, शिवगणांचा अग्रणी वीर महालोक यमासोबत घोर व तुमुल संग्राम करू लागला।
Verse 13
नैरृतेन समागम्य चंडश्च बलवत्तरः । युयुधे परमास्त्रैश्च नैरृतिं निबिडं वयन्
नैरृताशी समोरासमोर येताच, अधिक बलवान् झालेला चंड परमास्त्रांनी लढत नैरृतावर घन व अखंड प्रहारांचा जाळ विणू लागला।
Verse 14
वरुणेन समं वीरो मुंडश्चैव महाबलः । युयुधे परया शक्त्या त्रिलोकीं विस्मयन्निव
वीर व महाबली मुंडाने वरुणाशी समतुल्य युद्ध केले; पराशक्तीने लढत जणू त्रिलोकीला विस्मित केले।
Verse 15
वायुना च हतो भृंगी स्वास्त्रेण परमोजसा । भृंगिणा च हतो वायुस्त्रिशूलेन प्रतापिना
परम ओजाने युक्त आपल्या अस्त्राने वायूने भृंगीला पाडले; आणि प्रतापी भृंगीने त्रिशूळाने वायूलाही घायाळ करून पाडले।
Verse 16
कुबेरेणैव संगम्य कूष्मांडपतिरादरात् । युयुधे बलवान् वीरो ध्यात्वा हृदि महेश्वरम्
कुबेरासह मिळून, कूष्मांडांचा पूज्य अधिपतीने आधी हृदयात महेश्वराचे ध्यान केले आणि मग बलवान् वीराप्रमाणे आदराने दृढ निश्चयाने युद्ध केले।
Verse 17
योगिनीचक्रसंयुक्तो भैरवीनायको महान् । विदीर्य्य देवानखिलान्पपौ शोणितमद्भुतम्
योगिनीचक्राने संयुक्त असा महान भैरवी-नायक सर्व देवांना विदीर्ण करून त्यांचे अद्भुत शोणित पिऊन टाकीत होता— प्रभूच्या रौद्र, रक्षक शक्तीचे भयावह दर्शन।
Verse 18
क्षेत्रपालास्तथा तत्र बुभुक्षुः सुरपुंगवान् । काली चापि विदार्यैव तान्पपौ रुधिरं बहु
तेथे क्षेत्रपाल असे पराक्रमी देववीर युद्धतृष्णेने भुकेले झाले. तेव्हा कालीनेही त्यांना विदीर्ण करून पुष्कळ रुधिर पिले.
Verse 19
अथ विष्णुर्महातेजा युयुधे तैश्च शत्रुहा । चक्रं चिक्षेप वेगेन दहन्निव दिशो दश
मग महातेजस्वी शत्रुनाशक विष्णू त्यांच्याशी युद्ध करू लागला; आणि वेगाने चक्र फेकले, जणू दहा दिशांना जाळीत आहे असे।
Verse 20
क्षेत्रपालस्समायांतं चक्रमालोक्य वेगतः । तत्रागत्यागतो वीरश्चाग्रसत्सहसा बली
वेगाने येणारे चक्र पाहून महाबली क्षेत्रपाल तत्क्षणी तेथे आला आणि समोरूनच सहसा ते पकडून घेतले।
Verse 21
चक्रं ग्रसितमालोक्य विष्णुः परपुरंजयः । मुखं तस्य परामृज्य तमुद्गालितवानरिम्
चक्र गिळलेले पाहून परपुरंजय विष्णूंनी त्याचे मुख पुसले आणि त्या शत्रूकडून चक्र उगलवून घेतले।
Verse 22
स्वचक्रमादाय महानुभावश्चुकोप चातीव भवैकभर्त्ता । महाबली तैर्युयुधे प्रवीरैस्सक्रुद्धनानायुधधारकोस्त्रैः
स्वतःचे चक्र उचलून तो महानुभाव भव—एकमेव अधिपती—अत्यंत क्रुद्ध झाला. महाबली होऊन, क्रोधाने नानाविध शस्त्रास्त्रे धारण केलेल्या त्या प्रवीरांशी तो युद्ध करू लागला।
Verse 23
चक्रे महारणं विष्णुस्तैस्सार्द्धं युयुधे मुदा । नानायुधानि संक्षिप्य तुमुलं भीमविक्रमम्
तेव्हा विष्णूंनी महारण घडविले आणि त्यांच्यासह आनंदाने युद्ध केले. नानाविध आयुधे एकवटून सोडून त्यांनी तुमुल संग्राम केला व भीषण पराक्रम प्रकट केला।
Verse 24
अथ ते भैरवाद्याश्च युयुधुस्तेन भूरिशः । नानास्त्राणि विमुंचंतस्संकुद्धाः परमोजसा
मग भैरव आदी उग्र गण मोठ्या संख्येने त्याच्याशी युद्ध करू लागले. अत्यंत क्रुद्ध व परम तेजाने युक्त होऊन त्यांनी नानाविध अस्त्रे सोडली।
Verse 25
इत्थं तेषां रणं दृष्ट्वा हरिणातुलतेजसा । विनिवृत्य समागम्य तान्स्वयं युयुधे बली
अतुल तेजस्वी हरिसह त्यांचे युद्ध असे पाहून तो बलवान मागे वळला; पुन्हा पुढे येऊन त्यांच्याशी स्वतःच युद्ध करू लागला।
Verse 26
अथ विष्णुर्महातेजाश्चक्रमुद्यम्य मूर्च्छितः । युयुधे भगवांस्तेन वीरभद्रेण माधवः
मग महातेजस्वी विष्णूंनी चक्र उचलले आणि रणोन्मादाने आविष्ट झाले. भगवान माधव त्या वीरभद्राशी युद्ध करू लागले।
Verse 27
तयोः समभवद्युद्धं सुघोरं रोमहर्षणम् । महावीराधिपत्योस्तु नानास्त्रधरयोर्मुने
हे मुने! त्या दोघांमध्ये अत्यंत घोर, अंगावर शहारे आणणारे युद्ध माजले—महावीरांचे सेनापती, नानाविध अस्त्र-शस्त्र धारण करणारे।
Verse 28
विष्णोर्योगबलात्तस्य देवदेव सुदारुणाः । शङ्खचक्रगदाहस्ता असंख्याताश्च जज्ञिरे
हे देवदेव! विष्णूच्या योगबळामुळे त्याच्यापासून असंख्य, अत्यंत प्रचंड दिव्य योद्धे उत्पन्न झाले; त्यांच्या हातांत शंख, चक्र व गदा होती.
Verse 29
ते चापि युयुधुस्तेन वीरभद्रेण भाषता । विष्णुवत् बलवंतो हि नानायुधधरा गणाः
वीरभद्राच्या आज्ञेने तेही युद्धात उतरले. नानाविध आयुधधारी शिवगण विष्णूसारखे बलवान होते आणि निर्भयपणे लढले.
Verse 30
तान्सर्वानपि वीरोसौ नारायणसमप्रभान् । भस्मीचकार शूलेन हत्वा स्मृत्वा शिवं प्रभुम्
त्या वीराने परमस्वामी प्रभु शिवाचे स्मरण करून, नारायणसमान तेजस्वी त्या सर्व योद्ध्यांचा वध केला आणि त्रिशूळाने त्यांना भस्म केले.
Verse 31
ततश्चोरसि तं विष्णुं लीलयैव रणाजिरे । जघान वीरभद्रो हि त्रिशूलेन महाबली
त्यानंतर रणांगणात महाबली वीरभद्राने जणू केवळ क्रीडेसारखे, विष्णूच्या वक्षस्थळी त्रिशूळाने प्रहार केला.
Verse 32
तेन घातेन सहसा विहतः पुरुषोत्तमः । पपात च तदा भूमौ विसंज्ञोभून्मुने हरिः
त्या घावाने सहसा आहत होऊन पुरुषोत्तम हरि (विष्णू) तेव्हा भूमीवर कोसळले; हे मुने, ते मूर्च्छित झाले।
Verse 33
ततो यज्ञोद्भुतं तेजः प्रलयानलसन्निभम् । त्रैलोक्यदाहकं तीव्रं वीराणामपि भीकरम्
मग त्या यज्ञातून प्रलयाग्नीप्रमाणे प्रचंड तेज उत्पन्न झाले—तीव्र, त्रैलोक्य दाहक आणि वीरांनाही भयभीत करणारे।
Verse 34
क्रोधरक्तेक्षणः श्रीमान् पुनरुत्थाय स प्रभुः । प्रहर्तुं चक्रमुद्यम्य ह्यतिष्ठत्पुरुषर्षभः
क्रोधाने रक्त झालेले नेत्र असलेले ते श्रीमान् प्रभू पुन्हा उठून उभे राहिले; प्रहार करण्यासाठी चक्र उचलून तो पुरुषर्षभ सज्ज होऊन उभा राहिला।
Verse 35
तस्य चक्रं महारौद्रं काला दित्यसमप्रभम् । व्यष्टंभयददीनात्मा वीरभद्रश्शिवः प्रभुः
त्याचे ते महारौद्र चक्र प्रलयकालच्या सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होते; पण शिवस्वरूप प्रभु वीरभद्राने निर्भयपणे ते स्तंभित केले।
Verse 36
मुने शंभोः प्रभावात्तु मायेशस्य महाप्रभोः । न चचाल हरेश्चक्रं करस्थं स्तंभितं ध्रुवम्
हे मुने! मायाधीश महाप्रभु शंभूच्या प्रभावाने हरीचे चक्र हातात असूनही किंचितही हलले नाही; ते ध्रुवासारखे स्तंभित राहिले।
Verse 37
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसहितायां द्वितीये सतीखंडे यज्ञविध्वं सवर्णनो नाम सप्तत्रिंशोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात ‘यज्ञविध्वंसवर्णन’ नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय समाप्त झाला।
Verse 38
ततो विष्णुः स्तंभितो हि वीरभद्रेण नारद । यज्वोपमंत्रणमना नीरस्तंभनकारकम्
तेव्हा, हे नारद, वीरभद्राने विष्णूंना स्तंभित केले; यज्वांना मंत्रांनी बोलावण्याची इच्छा असूनही त्यांची स्तंभनशक्ती निष्फळ ठरली।
Verse 39
ततस्स्तंभननिर्मुक्तः शार्ङ्गधन्वा रमेश्वरः । शार्ङ्गं जग्राह स क्रुद्धः स्वधनुस्सशरं मुने
मग स्तंभनातून मुक्त झाल्यावर शार्ङ्गधन्वा रमेश्वर क्रुद्ध झाला; हे मुने, त्याने बाणांसह आपले शार्ङ्ग धनुष्य उचलले।
Verse 40
त्रिभिश्च धर्षितो बाणैस्तेन शार्ङ्गं धनुर्हरेः । वीरभद्रेण तत्तात त्रिधाभूत्तत्क्षणान्मुने
त्याच्या तीन बाणांनी धर्षित व पराभूत होऊन हरिचे शार्ङ्ग धनुष्य, हे प्रिय, त्या क्षणीच वीरभद्राने, हे मुने, तीन तुकड्यांत फोडले।
Verse 41
अथ विष्णुर्मया वाण्या बोधितस्तं महागणम् । असह्यवर्चसं ज्ञात्वा ह्यंतर्धातुं मनो दधे
माझ्या वचनांनी बोधित झालेला विष्णू त्या महागणास ओळखून गेला. त्याचे असह्य तेज जाणून विष्णूने अंतर्धान होण्याचा निश्चय केला।
Verse 42
ज्ञात्वा च तत्सर्वमिदं भविष्यं सतीकृतं दुष्प्रसहं परेषाम् । गताः स्वलोकं स्वगणान्वितास्तु स्मृत्वा शिवं सर्वपतिं स्वतंत्रम्
सतीमुळे घडणारे, परक्यांना दुर्जेय असे ते सर्व भविष्य जाणून, ते सेवक आपल्या-आपल्या गणांसह स्वलोकांना परत गेले; स्वतंत्र सर्वपती शिवाचे स्मरण करीत राहिले।
Verse 43
सत्यलोकगतश्चाहं पुत्र शोकेन पीडितः । अचिंतयं सुदुःखार्तो मया किं कार्यमद्य वै
सत्यलोकात गेल्यावर मी पुत्रशोकाने पीडित झालो. अतिशय दुःखाने व्याकुळ होऊन मी विचार करू लागलो—“आता मी काय करावे?”
Verse 44
विष्णौ मयि गते चैव देवाश्च मुनिभिस्सह । विनिर्जिता गणैस्सर्वे ये ते यज्ञोपजीविनः
विष्णू आणि मी अंतर्धान झाल्यावर, मुनांसह देव—जे यज्ञावरच उपजीविका ठेवतात—ते सर्व गणांनी पूर्णपणे पराभूत केले।
Verse 45
समुपद्रवमालक्ष्य विध्वस्तं च महामखम् । मृगस्वरूपो यज्ञो हि महाभीतोऽपि दुद्रुवे
महाउपद्रव पाहून आणि महामख उद्ध्वस्त झालेला जाणून, यज्ञाने मृगरूप धारण केले व अतिभयाने पळून गेला।
Verse 46
तं तदा मृगरूपेण धावंतं गगनं प्रति । वीरभद्रस्समादाय विशिरस्कमथाकरोत्
तेव्हा त्याला मृगरूपाने आकाशाकडे धावताना पाहून वीरभद्राने त्यास पकडले व शिरच्छेद करून शिरहीन केले।
Verse 47
ततः प्रजापतिं धर्मं कश्यपं च प्रगृह्य सः । अरिष्टनेमिनं वीरो बहुपत्रमुनीश्वरम्
तेव्हा त्या वीराने आदराने प्रजापति धर्म व कश्यप यांना सोबत घेतले; तसेच अरिष्टनेमि आणि मुनीश्वर बहुपत्र यांनाही संग घेतले.
Verse 48
मुनिमांगिरसं चैव कृशाश्वं च महागणः । जघान मूर्ध्नि पादेन दत्तं च मुनिपुंगवम्
त्या महागुणाने मुनी अंगिरा, कृशाश्व आणि श्रेष्ठ मुनी दत्त यांच्या मस्तकावर पायाने प्रहार केला।
Verse 49
सरस्वत्याश्च नासाग्रं देवमास्तु तथैव च । चिच्छेद करजाग्रेण वीर भद्रः प्रतापवान्
प्रतापवान वीरभद्राने आपल्या नखांच्या टोकाने सरस्वतीचे नाक आणि देव आस्तु यांना कापून टाकले।
Verse 50
ततोन्यानपि देवादीन् विदार्य पृथिवीतले । पातयामास सोयं वै क्रोधाक्रांतातिलोचनः
त्यानंतर क्रोधाने लाल डोळे झालेल्या त्या वीरभद्राने इतर देवांनाही विदीर्ण करून पृथ्वीवर पाडले।
Verse 51
वीरभद्रो विदार्य्यापि देवान्मुख्यान्मुनीनपि । नाभूच्छांतो द्रुतक्रोधः फणिराडिव मंडितः
मुख्य देवांना आणि मुनींना विदीर्ण केल्यानंतरही वीरभद्र शांत झाला नाही; तो सर्पराजाप्रमाणे क्रोधाने तळपत होता।
Verse 52
वीरभद्रोद्धृतारातिः केसरीव वनद्विपान् । दिशो विलोकयामास कः कुत्रास्तीत्यनुक्षणम्
वीरभद्राने शत्रूंना पकडून वश केले होते; तो सिंह जसा वनातील हत्ती शोधतो तसा वारंवार दिशांकडे पाहत राहिला आणि क्षणोक्षणी विचारू लागला—“कोण आहे, कुठे आहे?”
Verse 53
व्यपोथयद्भृगुं यावन्मणिभद्रः प्रतापवान् । पदाक्रम्योरसि तदाऽकार्षीत्तच्छ्मश्रुलुंचनम्
प्रतापवान मणिभद्राने भृगूला बराच वेळ मारून तुडवले; मग त्याच्या उरावर पाय ठेवून बलपूर्वक त्याची मिशी उपटून काढली।
Verse 54
चंडश्चोत्पाटयामास पूष्णो दंतान् प्रवेगतः । शप्यमाने हरे पूर्वं योऽहसद्दर्शयन्दतः
मग चंड वेगाने पुढे धावून पूषाचे दात उपटून काढू लागला—तोच पूषा पूर्वी हराची निंदा होत असता दात दाखवून हसला होता।
Verse 55
नन्दी भगस्य नेत्रे हि पातितस्य रुषा भुवि । उज्जहार स दक्षोक्ष्णा यश्शपंतमसूसुचत्
रागाने नंदीने भगाची डोळी उपटून जमिनीवर पाडली; आणि मग दक्षाच्या यज्ञाग्नीने शाप देणाऱ्याला दग्ध केले।
Verse 56
विडंबिता स्वधा तत्र सा स्वाहा दक्षिणा तथा । मंत्रास्तंत्रास्तथा चान्ये तत्रस्था गणनायकैः
तेथे स्वधा विडंबित झाली; तसेच स्वाहा व दक्षिणाही। मंत्र-तंत्र आणि इतर विधीही तेथे गणनायकांनी दडपून वश केले।
Verse 57
ववृषुस्ते पुरीषाणि वितानाऽग्नौ रुषा गणाः । अनिर्वाच्यं तदा चक्रुर्गणा वीरास्तमध्वरम्
रागाने त्या वीर गणांनी यज्ञ-वितानाखालील अग्नीत विष्ठा पाडली; आणि त्या क्षणी त्यांनी तो अध्वर अवर्णनीय रीतीने कलुषित व गोंधळलेला केला।
Verse 58
अंतर्वेद्यंतरगतं निलीनं तद्भयाद्बलात् । आनिनाय समाज्ञाय वीरभद्रेः स्वभूश्चुतम्
अंतर्वेदीच्या आत तो लपून बसला होता; पण भयामुळे वीरभद्राने—शिवशक्तीतून उद्भवून—त्याला ओळखून बलपूर्वक पकडून आणले।
Verse 59
कपोलेऽस्य गृहीत्वा तु खड्गेनोपहृतं शिरः । अभेद्यमभवत्तस्य तच्च योगप्रभावतः
त्याचा कपोल धरून खड्गाने शिरावर घाव घातला; पण योगप्रभावामुळे ते शिर अभेद्य झाले, छेदले गेले नाही।
Verse 60
अभेद्यं तच्छिरो मत्वा शस्त्रास्त्रैश्च तु सर्वशः । करेण त्रोटयामास पद्भ्यामाक्रम्य चोरसि
सर्व शस्त्रास्त्रांनी ते शिर अभेद्य आहे असे जाणून, त्याने छातीवर पाय ठेवून हाताने ते चिरडण्याचा प्रयत्न केला।
Verse 61
तच्छिरस्तस्य दुष्टस्य दक्षस्य हरवैरिणः । अग्निकुंडे प्रचिक्षेप वीरभद्रो गणाग्रणीः
मग शिवगणांचा अग्रणी वीरभद्राने, हर (शिव) यांचा वैरी असलेल्या त्या दुष्ट दक्षाचे शिर यज्ञाग्निकुंडात टाकून दिले।
Verse 62
रेजे तदा वीरभद्रस्त्रिशूलं भ्रामयन्करे । क्रुद्धा रणाक्षसंवर्ताः प्रज्वाल्य पर्वतोपमाः
तेव्हा वीरभद्र हातात त्रिशूल फिरवीत तेजस्वी झाला. क्रोधाने ते रणराक्षसासारखे प्रलयकारी दल पर्वतासारखे भडकून उठले.
Verse 63
अनायासेन हत्वैतान् वीरभद्रस्ततोऽग्निना । ज्वालयामास सक्रोधो दीप्ताग्निश्शलभानिव
अनायासे सर्वांना ठार करून, क्रोधाने दीप्त झालेल्या वीरभद्राने मग अग्नीने त्यांना जाळून टाकले; ज्वलंत अग्नीत झेपावणाऱ्या पतंगांसारखे ते भस्म झाले।
Verse 64
वीरभद्रस्ततो दग्धान्दृष्ट्वा दक्षपुरोगमान् । अट्टाट्टहासमकरोत्पूरयंश्च जगत्त्रयम्
मग वीरभद्राने दक्ष आदी अग्रभागी दग्ध झालेल्यांना पाहून अट्टहास केला; त्या गर्जनाऱ्या हास्याने त्रैलोक्य भरून गेले।
Verse 65
वीरश्रिया वृतस्तत्र ततो नन्दनसंभवा । पुष्पवृष्टिरभूद्दिव्या वीरभद्रे गणान्विते
तेथे शिवगणांसह वीरश्रीने वेढलेल्या वीरभद्राच्या सन्मानार्थ नंदनवनातून दिव्य पुष्पवृष्टी झाली।
Verse 66
ववुर्गंधवहाश्शीतास्सुगन्धास्सुखदाः शनैः । देवदुंदुभयो नेदुस्सममेव ततः परम्
मग हळूहळू शीतल, सुगंध वाहणारे व सुखद वारे वाहू लागले; त्यानंतर देवदुंदुभीही एकाच वेळी निनादल्या।
Verse 67
कैलासं स ययौ वीरः कृतकार्य्यस्ततः परम् । विनाशितदृढध्वांतो भानुमानिव सत्वरम्
त्यानंतर तो वीर, कार्य सिद्ध करून, त्वरेने कैलासास गेला—जसा उदय पावलेला सूर्य दाट अंधार त्वरित नष्ट करतो.
Verse 68
कृतकार्यं वीरभद्रं दृष्ट्वा संतुष्टमा नसः । शंभुर्वीरगणाध्यक्षं चकार परमेश्वरः
कार्य सफल करून आलेला वीरभद्र पाहून परमेश्वर शंभू अंतःकरणी संतुष्ट झाले आणि त्याला वीरगणांचा अध्यक्ष नेमले।
Frequently Asked Questions
It depicts the battlefield escalation after Dakṣa’s sacrificial conflict: Vīrabhadra prepares for war, Viṣṇu sounds Pāñcajanya, the fleeing devas return, and duels erupt between Śiva’s gaṇas and the lokapālas/devas (including Nandin vs Indra).
It frames Śiva-smaraṇa as a protective and empowering act (apad-vinivāraṇa), implying that agency and victory derive from alignment with Śiva’s transcendent authority rather than from mere martial strength.
Vīrabhadra’s divine chariot and supreme weapons, Viṣṇu’s Pāñcajanya conch as a rallying signal, Indra’s vajra, and Śiva’s triśūla wielded by Nandin—each functioning as iconographic markers of cosmic jurisdiction.