दक्षस्य विष्णुं प्रति शरणागतिḥ — Dakṣa’s Appeal to Viṣṇu and the Teaching on Disrespect to Śiva

Verse 1

दक्ष उवाच । देवदेव हरे विष्णो दीनबंधो कृपानिधे । मम रक्षा विधातव्या भवता साध्वरस्य च

दक्ष म्हणाला—हे देवदेव! हे हरि, हे विष्णु! हे दीनबंधु, कृपानिधे! माझी आणि या धर्मनिष्ठ भक्ताचीही रक्षा आपण करावी।

Verse 2

रक्षकस्त्वं मखस्यैव मखकर्मा मखात्मकः । कृपा विधेया यज्ञस्य भंगो भवतु न प्रभो

आपणच या मखाचे रक्षक; आपणच मखकर्म आणि मखाचे अंतरंग स्वरूप आहात. हे प्रभो, कृपा करा—हा यज्ञ भंग पावू नये।

Verse 3

ब्रह्मोवाच । इत्थं बहुविधां दक्षः कृत्वा विज्ञप्तिमादरात् । पपात पादयोस्तस्य भयव्याकुलमानसः

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने आदराने अनेक प्रकारची विनंती करून, भयाने व्याकुळ झालेला दक्ष त्याच्या चरणांवर पडला।

Verse 4

उत्थाप्य तं ततो विष्णुर्दक्षं विक्लिन्नमानसम् । श्रुत्वा च तस्य तद्वाक्यं कुमतेरस्मरच्छिवम्

मग भगवान विष्णूंनी खिन्न व विचलित मन झालेल्या दक्षाला उठविले. त्याच्या कुमतीतून निघालेले शब्द ऐकून विष्णूंनी भगवान शिवांचे स्मरण केले।

Verse 5

स्मृत्वा शिवं महेशानं स्वप्रभुं परमेश्वरम् । अवदच्छिवतत्त्वज्ञो दक्षं सबोधयन्हरिः

शिव—महेशान, आपला स्वामी व परमेश्वर—यांचे स्मरण करून, शिवतत्त्वज्ञ हरि (विष्णू) दक्षाला समजावीत, त्याची बुद्धी जागवित बोलला।

Verse 6

हरिरुवाच । शृणु दक्ष प्रवक्ष्यामि तत्त्वतः शृणु मे वचः । सर्वथा ते हितकरं महामंत्रसुखप्रदम्

हरि म्हणाले—हे दक्ष, ऐक; मी तत्त्वतः सांगतो, माझे वचन ऐक. ते सर्वथा तुझ्या हिताचे असून महामंत्रजन्य सुख देणारे आहे।

Verse 7

अवज्ञा हि कृता दक्ष त्वया तत्त्वमजानता । सकलाधीश्वरस्यैव शंकरस्य परात्मनः

हे दक्ष, तत्त्व न जाणता तू निश्चयच अवज्ञा केली आहे—सर्वांचा अधीश्वर, परात्मा शंकर यांची।

Verse 8

ईश्वरावज्ञया सर्वं कार्यं भवति सर्वथा । विफलं केवलं नैव विपत्तिश्च पदेपदे

ईश्वराची अवज्ञा केल्याने सर्व कार्य सर्वथा निष्फळ होते; ते केवळ फलरहितच नाही, तर पावलोपावली विपत्तीही येते।

Verse 9

अपूज्या यत्र पूज्यंते पूजनीयो न पूज्यते । त्रीणि तत्र भविष्यंति दारिद्र्यं मरणं भयम्

जिथे अपूज्यांची पूजा होते आणि पूजनीयाची पूजा होत नाही, तिथे निश्चयाने तीन गोष्टी घडतात—दारिद्र्य, मरण आणि भय।

Verse 10

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन माननीयो वृषध्वजः । अमानितान्महेशाच्च महद्भयमुपस्थितम्

म्हणून सर्व प्रयत्नांनी वृषध्वज महेशाचा मान करावा; कारण महेशाचा अपमान झाला की महान भय (विपत्ती) निश्चयाने येते।

Verse 11

अद्यापि न वयं सर्वे प्रभवः प्रभवामहे । भवतो दुर्नयेनैव मया सत्यमुदीर्य्यते

आजही आपण सर्वे स्वातंत्र्याने प्रभुत्व गाजवू शकत नाही. तुझ्या कुप्रवृत्तीमुळे मला हे सत्य स्पष्टपणे बोलावे लागत आहे.

Verse 12

ब्रह्मोवाच । विष्णोस्तद्वचनं श्रुत्वा दक्षश्चिंतापरोऽभवत् । विवर्णवदनो भूत्वा तूष्णीमासीद्भुवि स्थितः

ब्रह्मा म्हणाले—विष्णूचे ते वचन ऐकून दक्ष चिंताग्रस्त झाला. त्याचा चेहरा फिकट पडला आणि भूमीवर उभा राहून तो मौन झाला.

Verse 13

एतस्मिन्नंतरे वीरभद्रः सैन्यसमन्वितः । अगच्छदध्वरं रुद्रप्रेरितो गणनायकः

याच दरम्यान गणनायक वीरभद्र, सैन्यासह, रुद्राच्या प्रेरणेने यज्ञस्थळी निघाला.

Verse 14

पृष्ठे केचित्समायाता गगने केचिदागताः । दिशश्च विदिशः सर्वे समावृत्य तथापरे

काही मागून येऊन पोहोचले, काही आकाशमार्गे आले; इतरांनी सर्व दिशा व विदिशा व्यापून चारही बाजूंनी वेढा घातला.

Verse 15

शर्वाज्ञया गणाः शूरा निर्भया रुद्रविक्रमाः । असंख्याः सिंहनादान्वै कुर्वंतो वीरसत्तमाः

शर्वाच्या आज्ञेने ते शूर गण, निर्भय व रुद्रपराक्रमयुक्त, असंख्य संख्येने श्रेष्ठ वीरांसारखे सिंहनाद करीत पुढे सरसावले.

Verse 16

तेन नादेन महता नादितं भुवनत्रयम् । रजसा चावृतं व्योम तमसा चावृता दिशः

त्या महान नादाने त्रिभुवन निनादित झाले। रजोगुणाने आकाश आच्छादले आणि तमोगुणाने दिशा झाकल्या गेल्या।

Verse 17

सप्तद्वीपान्विता पृथ्वी चचालाति भयाकुला । सशैलकानना तत्र चुक्षुभुस्सकलाब्धयः

तेव्हा सप्तद्वीपांसह पृथ्वी अतिभयाने थरथर कापली। पर्वत व अरण्यांसह तेथे सर्व समुद्र उचंबळून खवळले।

Verse 18

एवंभूतं च तत्सैन्यं लोकक्षयकरं महत् । दृष्ट्वा च विस्मितास्सर्वे बभूवुरमरादयः

लोकांचा क्षय घडविणारी अशी ती महान सेना पाहून देवतादि सर्वजण अत्यंत विस्मित झाले।

Verse 19

सैन्योद्योगमथालोक्य दक्षश्चासृङ्मुखाकुलः । दंडवत्पतितो विष्णुं सकलत्रोऽभ्यभाषत

सेनेची तयारी पाहून दक्ष व्याकुळ झाला; त्याचे मुख रक्ताने मलिन व अस्थिर झाले. तो पत्नीसमवेत दंडवत् प्रणाम करून भगवान् विष्णूंना विनयाने संबोधू लागला.

Verse 20

दक्ष उवाच । भवद्बलेनैव मया यज्ञः प्रारंभितो महान् । सत्कर्मसिद्धये विष्णो प्रमाणं त्वं महाप्रभो

दक्ष म्हणाला—हे विष्णो! तुमच्या बळावरच मी हा महान् यज्ञ आरंभिला आहे. हे महाप्रभो, या सत्कर्माच्या सिद्धीसाठी तुम्हीच प्रमाण व आधार आहात.

Verse 21

विष्णो त्वं कर्मणां साक्षी यज्ञानां प्रतिपालकः । धर्मस्य वेदगर्भस्य ब्रह्मणस्त्वं महाप्रभो

हे विष्णो! तुम्ही सर्व कर्मांचे साक्षी आणि यज्ञांचे प्रतिपालक आहात. वेदगर्भ धर्माचे धारक तुम्हीच; हे महाप्रभो, ब्रह्म्याचेही तुम्हीच आधार आहात.

Verse 22

तस्माद्रक्षा विधातव्या यज्ञस्यास्य मम प्रभो । त्वदन्यः यस्समर्थोस्ति यतस्त्वं सकलप्रभुः

म्हणून, हे प्रभो, माझ्या या यज्ञाचे रक्षण करावे. कारण तुमच्यावाचून कोण समर्थ आहे? तुम्हीच तर सर्वांचे स्वामी आहात.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । दक्षस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्दीनतरं तदा । अवोचद्बोधयंस्तं वै शिवतत्त्वपराङ्मुखम्

ब्रह्मा म्हणाले— दक्षाचे वचन ऐकून विष्णु त्या वेळी अधिकच दीन झाले आणि शिवतत्त्वापासून पराङ्मुख झालेल्या दक्षाला बोध करण्यासाठी बोलले।

Verse 24

विष्णुरुवाच । मया रक्षा विधातव्या तव यज्ञस्य दक्ष वै । ख्यातो मम पणः सत्यो धर्मस्य परिपालनम्

विष्णु म्हणाले— हे दक्ष! तुझ्या यज्ञाचे रक्षण मला नक्कीच करावे लागेल; कारण माझी प्रसिद्ध सत्य प्रतिज्ञा हीच— धर्माचे परिपालन।

Verse 25

तत्सत्यं तु त्वयोक्तं हि किं तत्तस्य व्यतिक्रमः । शृणु त्वं वच्म्यहं दक्ष क्रूरबुद्धिं त्यजाऽधुना

तू जे बोललास ते खरेच सत्य आहे—मग त्याचा भंग कशाला? हे दक्ष, ऐक; मी सांगतो—आता ही क्रूर बुद्धी सोडून दे।

Verse 26

नैमिषे निमिषक्षेत्रे यज्जातं वृत्तमद्भुतम् । तत्किं न स्मर्यते दक्ष विस्मृतं किं कुबुद्धिना

नैमिषाच्या पवित्र निमिष-क्षेत्रात जे अद्भुत वृत्त घडले, हे दक्ष, ते का आठवत नाही? कुमतीमुळे ते विसरले गेले काय?

Verse 27

रुद्रकोपाच्च को ह्यत्र समर्थो रक्षणे तव । न यस्याभिमतं दक्ष यस्त्वां रक्षति दुर्मतिः

रुद्राचा कोप जागा झाला तर इथे तुझे रक्षण कोण करू शकेल? हे दक्ष, ज्याने त्याच्या अभिमताविरुद्ध वागले, त्याला कोणता दुर्मती रक्षक वाचवील?

Verse 28

किं कर्म किमकर्मेति तत्र पश्यसि दुर्मते । समर्थं केवलं कर्म न भविष्यति सर्वदा

अरे दुर्मते! ‘कर्म काय, अकर्म काय’ असे तू तेथे विपरीत रीतीने पाहतोस. केवळ कर्ममात्र सर्वदा समर्थ होत नाही (परम कल्याण देण्यास).

Verse 29

स्वकर्मविद्धि तद्येन समर्थत्वेन जायते । न त्वन्यः कर्मणो दाता शं भवेदीश्वरं विना

स्वकर्मच जाण—त्यामुळेच समर्थता व पात्रता उत्पन्न होते. पण कर्मफळ देणारा शंभू ईश्वरावाचून दुसरा कोणी नाही.

Verse 30

ईश्वरस्य च यो भक्त्या शांतस्तद्गतमानसः । कर्मणो हि फलं तस्य प्रयच्छति तदा शिवः

जो ईश्वरभक्तीने शांत होतो आणि ज्याचे मन त्याच्यातच स्थिर होते—त्याच्या कर्माचे खरे फळ तेव्हा शिवच प्रदान करतात.

Verse 31

केवलं ज्ञानमाश्रित्य निरीश्वरपरा नराः । निरयं ते च गच्छंति कल्पकोटिशतानि च

केवळ (शुष्क) ज्ञानाचा आश्रय घेऊन, ‘ईश्वर नाही’ या मताला चिकटलेले ते लोक निश्चयच नरकात जातात आणि कोट्यवधी कल्पांपर्यंत तिथे राहतात.

Verse 32

पुनः कर्ममयैः पाशैर्वद्धा जन्मनि जन्मनि । निरयेषु प्रपच्यंते केवलं कर्मरूपिणः

कर्ममय पाशांनी बांधले जाऊन ते जन्मोजन्मी पुन्हा पुन्हा जखडले जातात. जे केवळ कर्मरूप (कर्तृत्व-अहंकारात) आहेत, ते नरकांत तळतळतात.

Verse 33

अयं रुद्रगणाधीशो वीरभद्रोऽरि मर्दनः । रुद्रकोपाग्निसंभूतः समायातोध्वरांगणे

हा रुद्रगणांचा अधीश्वर, शत्रूंचा मर्दन करणारा वीरभद्र आहे। रुद्राच्या क्रोधाग्नीतून उत्पन्न होऊन तो आता यज्ञांगणात आला आहे।

Verse 34

अयमस्मद्विनाशार्थमागतोस्ति न संशयः । अशक्यमस्य नास्त्येव किमप्यस्तु तु वस्तुतः

यात काहीही संशय नाही—हा आपल्या विनाशासाठीच आला आहे. याच्यासाठी काहीही अशक्य नाही; खरे तर असे काहीच नाही जे तो प्रत्यक्षात साध्य करू शकत नाही।

Verse 35

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सत्युपाख्याने विष्णुवाक्यवर्णनं नाम पंचत्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहिता, तिच्या द्वितीय सतीखंडात, सती-उपाख्यानांतर्गत ‘विष्णुवाक्यवर्णन’ नामक पंचत्रिंशावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 36

श्रीमहादेवशपथं समुल्लंघ्य भ्रमान्मया । यतः स्थितं ततः प्राप्यं मया दुःखं त्वया सह

भ्रमामुळे मी श्रीमहादेवाच्या नावाची पवित्र शपथ उल्लंघिली. तू ज्या अवस्थेत स्थिर होतास, त्याच अवस्थेला पोहोचून मीही तुझ्यासह दुःखात पडलो।

Verse 37

शक्तिर्मम तु नास्त्येव दक्षाद्यैतन्निवारणे । शपथोल्लंघनादेव शिवद्रोही यतोस्म्यहम्

दक्ष आदींचे हे कृत्य थांबविण्याची माझ्यात मुळीच शक्ती नाही; कारण शपथभंग करून मी शिवद्रोही झालो आहे।

Verse 38

कालत्रयेपि न यतो महेशद्रोहिणां सुखम् । ततोऽवश्यं मया प्राप्तं दुःखमद्य त्वया सह

कारण त्रिकाळीही महेशद्रोहींना सुख नसते; म्हणून आज तुझ्यासह मला अपरिहार्य दुःख प्राप्त झाले आहे।

Verse 39

सुदर्शनाभिधं चक्रमेतस्मिन्न लगिष्यति । शैवचक्रमिदं यस्मादशैवलयकारणम्

‘सुदर्शन’ नावाचे चक्रही यावर चालणार नाही; कारण हे शैवचक्र आहे, जे स्वभावतः अशैव (शिवविरोधी) यांचा नाश करणारे आहे।

Verse 40

विनापि वीरभद्रेण नामैतच्चक्रमैश्वरम् । हत्वा गमिष्यत्यधुना सत्वरं हरसन्निधौ

“वीरभद्र नसतानाही हे ऐश्वर्ययुक्त दिव्य चक्र आता अपराध्याचा वध करून त्वरेने हराच्या सान्निध्यात जाईल.”

Verse 41

शैवं शपथमुल्लंघ्य स्थितं मां चक्रमीदृशम् । असंहत्यैव सहसा कृपयैव स्थिरं परम्

शैव शपथ मोडून मीही या चक्रासारखा अस्थिर अवस्थेत पडलो; तरीही न तुटता, सहसा केवळ कृपेनेच मला परम स्थितीत पुन्हा स्थिर केले गेले।

Verse 42

अतः परमिदं चक्रमपि न स्थास्यति ध्रुवम् । गमिष्यत्यधुना शीघ्रं ज्वालामालासमाकुलम्

म्हणून हे चक्रही आता ध्रुव व स्थिर राहणार नाही। आता ते ज्वालांच्या माळेने व्याकुळ होऊन शीघ्र पुढे धावेल।

Verse 43

वीरभद्रः पूजितोपि शीघ्रमस्माभिरादरात् । महाक्रोधसमाक्रांतो नास्मान्संरक्षयिष्यति

आपण आदराने त्वरित वीरभद्राची पूजा केली तरी, तो महाक्रोधाने ग्रासला गेल्यावर आपले रक्षण करणार नाही।

Verse 44

अकांडप्रलयोऽस्माकमागतोद्य हि हा हहा । हा हा बत तवेदानीं नाशोस्माकमुपस्थितः

हाय हाय! आज आमच्यावर अकांड प्रलय आला आहे. हाय—आता तुझा विनाश आणि आमचाही नाश समोर उभा राहिला आहे।

Verse 45

शरण्योऽस्माकमधुना नास्त्येव हि जगत्त्रये । शंकरद्रोहिणो लोके कश्शरण्यो भविष्यति

आता आमच्यासाठी त्रैलोक्यात खरोखर कुठेही शरण उरलेली नाही। या लोकी जे शंकरद्रोही आहेत, त्यांचा रक्षक व आश्रय कोण होईल?

Verse 46

तनुनाशेपि संप्राप्यास्तैश्चापि यमयातनाः । तानैव शक्यते सोढुं बहुदुःखप्रदायिनीः

देह नष्ट झाल्यानंतरही त्यांना यमाच्या यातना भोगाव्या लागतात। अनेक दुःख देणाऱ्या त्या यातना केवळ त्यांच्याच (पाप्यांच्याच) सहन होऊ शकतात.

Verse 47

शिवद्रोहिणमालोक्य दष्टदंतो यमः स्वयम् । तप्ततैलकटाहेषु पातयत्येव नान्यथा

शिवद्रोही पाहताच यम स्वतः दात ओठात दाबून क्रोधाने त्याला उकळत्या तेलाच्या कढईतच टाकतो; अन्यथा होत नाही.

Verse 48

गन्तुमेवाहमुद्युक्तं सर्वथा शपथोत्तरम् । तथापि न गतश्शीघ्रं दुष्टसंसर्गपापतः

मी सर्व प्रकारे शपथ देऊन निघण्यासच उद्युक्त होतो; तरीही दुष्टसंगामुळे उत्पन्न पापामुळे मी लवकर जाऊ शकलो नाही.

Verse 49

यदद्य क्रियतेस्माभिः पलायनमितस्तदा । शार्वो ना कर्षकश्शस्त्रैरस्मानाकर्षयिष्यति

आज आपण येथून पळून जाण्याचा प्रयत्न केला, तर शार्व (भगवान शिव) निश्चयच शेतकरी जसा आपल्या साधनांनी ओढतो तसा आपल्याला परत ओढून आणील।

Verse 50

स्वर्गे वा भुवि पाताले यत्र कुत्रापि वा यतः । श्रीवीरभद्रशस्त्राणां गमनं न हि दुर्ल भम्

स्वर्गात, पृथ्वीवर किंवा पाताळात—कोठेही कोणी असो—श्री वीरभद्रांच्या शस्त्रांचे पोहोचणे व प्रहार करणे खरोखरच कठीण नाही।

Verse 51

यावतश्च गणास्संति श्रीरुद्रस्य त्रिशूलिनः । तावतामपि सर्वेषां शक्तिरेतादृशी धुवम्

श्रीरुद्र त्रिशूलधारीचे जितके गण आहेत, त्या सर्वांमध्येही हीच शक्ती निश्चयाने विद्यमान आहे।

Verse 52

श्रीकालभैरवः काश्यां नखाग्रेणैव लीलया । पुरा शिरश्च चिच्छेद पंचमं ब्रह्मणो ध्रुवम्

काशीत श्रीकालभैरवाने केवळ नखाच्या अग्रभागाने, दिव्य लीलारूपाने, प्राचीन काळी ब्रह्मदेवाचे अचल पाचवे मस्तक छेदिले.

Verse 53

एतदुक्त्वा स्थितो विष्णुरतित्रस्तमुखाम्बुजः । वीरभद्रोपि संप्राप तदैवाऽध्वरमंडपम्

हे बोलून विष्णू अत्यंत भयग्रस्त, कमलमुख, तेथेच स्थिर उभा राहिला. त्याच क्षणी वीरभद्रही यज्ञमंडपात येऊन पोहोचला.

Verse 54

एवं ब्रुवति गोविन्द आगतं सैन्यसागरम् । वीरभद्रेण सहितं ददृशुश्च सुरादया

गोविंद असे बोलत असतानाच देवतादि सर्वांनी समुद्रासारखा विशाल सैन्यसमूह येताना पाहिला, जो वीरभद्रासह होता.