उत्पातवर्णनम् / Description of Portents at Dakṣa’s Sacrifice

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एवं प्रचलिते चास्मिन् वीरभद्रे गणान्विते । दुष्टचिह्नानि दक्षेण दृष्टानि विबुधैरपि

ब्रह्मा म्हणाले—गणांसह वीरभद्र असा निघाला तेव्हा दक्षाने, आणि देवांनीही, विनाशसूचक दुष्ट चिन्हे पाहिली।

Verse 2

उत्पाता विविधाश्चासन् वीरभद्रे गणान्विते । त्रिविधा अपि देवर्षे यज्ञविध्वंससूचकाः

हे देवर्षी! गणांसह वीरभद्र उपस्थित होताच नानाविध उत्पात प्रकट झाले—ते त्रिविधही होते—आणि यज्ञविध्वंसाचे सूचक ठरले।

Verse 3

दक्षवामाक्षिबाहूरुविस्पंदस्समजायत । नानाकष्टप्रदस्तात सर्वथाऽशुभसूचकः

तेव्हा दक्षाची डावी डोळा, बाहू व मांडी फडफडू लागली. हे प्रिय! ते सर्वथा अशुभसूचक व नानाकष्टप्रद ठरले।

Verse 4

भूकंपस्समभूत्तत्र दक्षयागस्थले तदा । दक्षोपश्यच्च मध्याह्ने नक्षत्राण्यद्भुतानि च

तेव्हा दक्षाच्या यज्ञस्थळी भूकंप झाला. आणि दक्षाने मध्याह्नीही नक्षत्रांत अद्भुत, अस्वाभाविक चिन्हे पाहिली।

Verse 5

दिशश्चासन्सुमलिनाः कर्बुरोभूद्दिवाकरः । परिवेषसहस्रेण संक्रांतश्च भयंकरः

दिशा अत्यंत मलिन झाल्या, सूर्य डागाळलेला व मंद झाला; हजारो परिवेषांनी वेढला जाऊन तो भयंकर संक्रांतीसारखा झाला।

Verse 6

नक्षत्राणि पतंति स्म विद्युदग्निप्रभाणि च । नक्षत्राणामभूद्वक्रा गतिश्चाधोमुखी तदा

तेव्हा नक्षत्रे जणू पडू लागली, विद्युत् व अग्नीप्रभेसारखी चमकत; नक्षत्रांची गती वाकडी झाली आणि त्यांचा प्रवाह खालीमुखी झाला।

Verse 7

गृध्रा दक्ष शिरः स्पृष्ट्वा समुद्भूताः सहस्रशः । आसीद्गृध्रपक्षच्छायैस्सच्छायो यागमंडपः

गिधाडांनी दक्षाचे छिन्न शिर स्पर्शताच ते हजारोंनी उसळले; त्यांच्या पंखांच्या छायेमुळे यज्ञमंडप दाट, अशुभ सावलीने झाकला गेला।

Verse 8

ववाशिरे यागभूमौ क्रोष्टारो नेत्रकस्तदा । उल्कावृष्टिरभूत्तत्र श्वेतवृश्चिकसंभवा

तेव्हा यज्ञभूमीवर कोल्हे ओरडू लागले आणि डोळ्यांसमोर घोर अपशकुन दिसू लागले। तेथे जणू पांढऱ्या विंचवांपासून उत्पन्न झाल्यासारखी उल्कावृष्टी झाली॥

Verse 9

खरा वाता ववुस्तत्र पांशुवृष्टिसमन्विताः । शलभाश्च समुद्भूता विवर्तानिलकंपिताः

तेथे धुळीच्या वर्षेसह प्रचंड वारे वाहू लागले। भोवऱ्याच्या झोतांनी हलवले जाऊन टोळधाडीचे थवेही उठून पसरले॥

Verse 10

रीतैश्च पवनै रूर्द्ध्वं स दक्षाध्वरमंडपः । दैवान्वितेन दक्षेण यः कृतो नूतनोद्भुतः

तेव्हा उच्छृंखल प्रचंड वाऱ्यांनी देवांसह दक्षाने उभारलेला तो अद्भुत नवनिर्मित दक्ष-यज्ञमंडप वर उडवून विखुरून टाकला।

Verse 11

वेमुर्दक्षादयस्सर्वे तदा शोणितमद्भुतम् । वेमुश्च मांसखण्डानि सशल्यानि मुहुर्मुहुः

तेव्हा दक्ष व इतर सर्वांनी अद्भुत रीतीने रक्ताच्या धारा ओकल्या; आणि पुन्हा पुन्हा शल्य-काटे लागलेले मांसाचे गोळेही उगलले—शिवापराधजन्य विनाशाचे भयाण लक्षण।

Verse 12

सकंपाश्च बभूवुस्ते दीपा वातहता इव । दुःखिताश्चाभवन्सर्वे शस्त्रधाराहता इव

ते सर्व वाऱ्याने हादरलेल्या दिव्यांसारखे थरथर कापू लागले; आणि शस्त्रधारेने घायाळ झाल्यासारखे सर्वजण शोकाकुल झाले।

Verse 13

तदा निनादजातानि बाष्पवर्षाणि तत्क्षणे । प्रातस्तुषारवर्षीणि पद्मानीव वनांतरे

तेव्हा त्या क्षणी आर्त निनाद उठताच अश्रूंचा वर्षाव झाला—जसा वनांत प्रातःकाळी तुषारवृष्टीने कमळे थेंबथेंब ओलावतात।

Verse 14

दक्षाद्यक्षीणि जातानि ह्यकस्माद्विशदान्यपि । निशायां कमलाश्चैव कुमुदानीव संगवे

दक्ष आदींचे नेत्रही अकस्मात् क्षीण, फिकट व तेजहीन झाले; आणि दिवसा फुलणारी कमळासारखी मुखेही रात्री म्लान—जणू प्रभाती कुमुदिनीप्रमाणे आकुंचित—दिसू लागली।

Verse 15

असृग्ववर्ष देवश्च तिमिरेणावृता दिशः । दिग्दाहोभूद्विशेषेण त्रासयन् सकलाञ्जनान्

तेव्हा भयंकर अपशकुन घडला—रक्तवृष्टी झाली, दिशा तिमिराने आच्छादल्या, आणि सर्वत्र विशेषतः दिग्दाह भडकला; त्यामुळे सर्व जन भयभीत झाले.

Verse 16

एवं विधान्यरिष्टानि ददृशुर्विबुधादयः । भयमापेदिरेऽत्यंतं मुने विष्ण्वादिकास्तदा

अशी अपशकुनी चिन्हे पाहून देवगण व इतर दिव्यजन अत्यंत भयभीत झाले; हे मुने, त्या वेळी विष्णू आदीही महाभयाने व्याकुळ झाले.

Verse 17

भुवि ते मूर्छिताः पेतुर्हा हताः स्म इतीरयन् । तरवस्तीरसंजाता नदीवेगहता इव

‘हाय! आम्ही मारले गेलो!’ असे आक्रोश करत ते मूर्छित होऊन भूमीवर कोसळले—जसे पुराच्या वेगाने नदीकाठचे वृक्ष उन्मळून पडतात.

Verse 18

पतित्वा ते स्थिता भूमौ क्रूराः सर्पा हता इव । कंदुका इव ते भूयः पतिताः पुनरुत्थिताः

पडून ते भूमीवर जणू मारले गेलेले क्रूर सर्प तसे पडून राहिले; मग पुन्हा चेंडूसारखे उड्या घेत ते वारंवार पडले व उठले.

Verse 19

ततस्ते तापसंतप्ता रुरुदुः कुररी इव । रोदनध्वनिसंक्रातोरुक्तिप्रत्युक्तिका इव

मग तप व शोकाच्या दाहाने संतप्त होऊन ते कुररी पक्ष्यासारखे रडू लागले; त्यांचा रुदनध्वनी आकाशात प्रतिध्वनीसारखा—हाक व प्रत्युत्तरासारखा—घुमू लागला.

Verse 20

सवैकुंठास्ततस्सर्वे तदा कुंठितशक्तयः । स्वस्वोपकंठमाकंठं लुलुठुः कमठा इव

त्यानंतर ते सर्व—आपापल्या वैकुंठादि धामांत असूनही—शक्तिहीन झाले. आपापल्या स्थानाजवळ ते कंठापर्यंत बुडून, कासवांसारखे असहाय होऊन कोसळून पडले।

Verse 21

एतस्मिन्नंतरे तत्र संजाता चाशरीरवाक् । श्रावयत्यखिलान् देवान्दक्षं चैव विशेषतः

त्याच क्षणी तेथे एक अशरीरी वाणी प्रकट झाली। तिने सर्व देवांना ऐकविले आणि विशेषतः दक्षास उद्देशून सांगितले।

Verse 22

आकाशवाण्युवाच । धिक् जन्म तव दक्षाद्य महामूढोसि पापधीः । भविष्यति महद्दुःखमनिवार्यं हरोद्भवम्

आकाशवाणी म्हणाली—“धिक्कार असो तुझ्या जन्माला, हे दक्षाद्या! तू महामूढ, पापबुद्धीचा आहेस. हर (शिव) यांच्यामुळे उद्भवणारे अनिवार्य महान दुःख निश्चित होईल.”

Verse 23

हाहापि नोत्र ये मूढास्तव देवादयस्थिताः । तेषामपि महादुःखं भविष्यति न संशयः

“हाहा! जे मूढ देव इत्यादी येथे तुझ्या बाजूने उभे आहेत, त्यांनाही महान दुःख भोगावे लागेल; यात संशय नाही.”

Verse 24

ब्रह्मोवाच तच्छ्रुत्वाकाशवचनं दृष्ट्वारिष्टानि तानि च । दक्षः प्रापद्भयं चाति परे देवादयोपि ह

ब्रह्मा म्हणाले—आकाशवाणी ऐकून आणि ती अपशकुने पाहून, दक्ष अत्यंत भयभीत झाला; तसेच इतर देव व दिव्यजनही भयग्रस्त झाले.

Verse 25

वेपमानस्तदा दक्षो विकलश्चाति चेतसि । अगच्छच्छरणं विष्णोः स्वप्रभोरिंदिरापतेः

तेव्हा दक्ष थरथरत आणि मनाने अत्यंत व्याकुळ होऊन, आपल्या स्वामी इंदिरापती विष्णूच्या शरणास गेला।

Verse 26

सुप्रणम्य भयाविष्टः संस्तूय च विचेतनः । अवोचद्देवदेवं तं विष्णुं स्वजनवत्सलम्

तो भयाने व्याकुळ होऊन अतिशय नम्रतेने प्रणाम करून, जणू शुद्धी हरपल्यासारखा स्तुती करीत, स्वजनभक्तवत्सल देवदेव विष्णूस म्हणाला।

Verse 34

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सती खंडे दुश्शकुनदर्शनं नाम चतुस्त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखण्डात ‘दुश्शकुनदर्शन’ नावाचा चौतीसावा अध्याय समाप्त झाला।