वीरभद्रस्य गमनप्रस्थानम् — Vīrabhadra’s Departure for Dakṣa’s Sacrifice

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तं श्रीमहेशस्य श्रुत्वा वचनमादरात् । वीरभद्रोतिसंतुष्टः प्रणनाम महेश्वरम

ब्रह्मा म्हणाले—श्रीमहेशाचे हे वचन आदराने ऐकून, अतिशय संतुष्ट वीरभद्राने महेश्वर (शिव) यांना प्रणाम केला।

Verse 2

शासनं शिरसा धृत्वा देवदेवस्य शूलिनः । प्रचचाल ततः शीघ्रं वीरभद्रो मखं प्रति

देवदेव त्रिशूलधारी भगवान शिवांची आज्ञा शिरावर धारण करून वीरभद्र तत्क्षणी वेगाने दक्षाच्या यज्ञाकडे निघाला।

Verse 3

शिवोथ प्रेषयामास शोभार्थं कोटिशो गणान् । तेन सार्द्धं महावीरान्मलयानलसन्निभान्

मग शोभा व मंगलवैभवासाठी भगवान शिवांनी कोट्यवधी गण पाठविले; त्यांच्या संगतीने मलयवाऱ्याच्या अग्निसारखे तेजस्वी महावीरही गेले।

Verse 4

अथ ते वीरभद्रस्य पुरतः प्रबला गणाः । पश्चादपि ययुर्वीराः कुतूहलकरा गणाः

तेव्हा ते प्रबळ गण वीरभद्राच्या पुढे पुढे गेले; आणि त्याच्या मागेही वीर गणांचे दल चालले, ज्यांच्या उपस्थितीने विस्मय व भययुक्त कुतूहल जागे होई।

Verse 5

वीरभद्रसमेता येगणाश्शतसहस्रशः । पार्षदाः कालकालस्य सर्वे रुद्रस्वरूपिणः

वीरभद्रासह शतसहस्र गण उपस्थित होते; ते सर्व काळाच्याही काळ असलेल्या भगवान शिवाचे पार्षद, आणि प्रत्येक रुद्रस्वरूप होता।

Verse 6

गणैस्समेतः किलतैर्महात्मा स वीरभद्रो हरवेषभूषणः । सहस्रबाहुर्भुजगाधिपाढ्यो ययौ रथस्थः प्रबलोतिभीकरः

गणांसह तो महात्मा वीरभद्र—हराच्या वेश-भूषणांनी विभूषित—सहस्रबाहू, नागाधिपतींनी अलंकृत, रथारूढ होऊन अत्यंत प्रबल व अतिभीकर रूपाने पुढे निघाला।

Verse 7

नल्वानं च सहस्रे द्वे प्रमाणं स्यंदनस्य हि । अयुतेनैव सिंहानां वाहनानां प्रयत्नतः

त्या रथाचे प्रमाण दोन सहस्र नल्व होते; आणि प्रयत्नपूर्वक त्या परिकरात दहा सहस्र सिंहही वाहनरूपाने होते.

Verse 8

तथैव प्रबलाः सिंहा बहवः पार्श्वरक्षकाः । शार्दूला मकरा मत्स्या गजास्तत्र सहस्रशः

तसेच अनेक प्रबळ सिंह पार्श्वरक्षक म्हणून उभे होते; आणि तेथे सहस्रोंच्या संख्येने वाघ, मकर, मासे व हत्तीही होते.

Verse 9

वीरभद्रे प्रचलिते दक्षनाशाय सत्वरम् । कल्पवृक्षसमुत्सृष्टा पुष्पवृष्टिरभूत्तदा

वीरभद्र दक्षनाशासाठी त्वरेने निघाले तेव्हा कल्पवृक्षातून सुटल्याप्रमाणे पुष्पवृष्टी झाली.

Verse 10

तुष्टुवुश्च गणा वीर शिपिविष्टे प्रचेष्टितम् । चक्रुः कुतूहलं सर्वे तस्मिंश्च गमनोत्सवैः

हे वीर, गणांनी शिपिविष्टाच्या पराक्रम व चेष्टांचे स्तवन केले; आणि सर्वांनी तेथे जाणे उत्सव मानून कुतूहल केले.

Verse 11

काली कात्यायिनीशानी चामुंडा मुंडमर्दिनी । भद्रकाली तथा भद्रा त्वरिता वैष्णवी तथा

ती काली, कात्यायिनी, ईशानी; चामुंडा—दैत्यसंहारिणी; मुंडमर्दिनी—मुंडाचा मर्दन करणारी; भद्रकाली व भद्रा—मंगलमयी; त्वरिता—शीघ्र रक्षण करणारी; आणि वैष्णवीही आहे.

Verse 12

एताभिर्नवदुर्गाभिर्महाकाली समन्विता । ययौ दक्षविनाशाय सर्वभूतगणैस्सह

या नवदुर्गांसह संयुक्त महाकाली, सर्व भूतगणांसह, दक्षाचा विनाश करण्यासाठी निघून गेली.

Verse 13

डाकिनी शाकिनी चैव भूतप्रमथगुह्यकाः । कूष्मांडाः पर्पटा श्चैव चटका ब्रह्मराक्षसाः

डाकिणी, शाकिणी तसेच भूतगण—प्रमथ व गुह्यक—आणि कूष्मांड, पर्पट, चटक व ब्रह्मराक्षसही तेथे उपस्थित होते।

Verse 14

भैरवाः क्षेत्रपालाश्च दक्षयज्ञविनाशकाः । निर्ययुस्त्वरितं वीराश्शिवाज्ञाप्रतिपालकाः

भैरव व क्षेत्रपाल—दक्षयज्ञाचा नाश करणारे—शिवाज्ञेचे पालन करणारे वीर तत्क्षणी वेगाने निघून गेले।

Verse 15

तथैव योगिनीचक्रं चतुःषष्टिगणान्वितम् । निर्ययौ सहसा क्रुद्धं दक्षयज्ञं विनाशितुम्

तसेच चौसष्ट गणांसह योगिनीचक्रही क्रोधाने भरून सहसा निघाले, दक्षयज्ञाचा विनाश करण्यासाठी।

Verse 16

तेषां गणानां सर्वेषां संख्यानं शृणु नारद । महाबलवतां संघोमुख्यानां धैर्यशालिनाम्

हे नारद, त्या सर्व गणांची संख्या ऐक—ते महाबलवान, संघांचे अग्रणी आणि धैर्यसंपन्न आहेत।

Verse 17

अभ्ययाच्छंकुकर्णश्च दशकोट्या गणेश्वरः । दशभिः केकराक्षश्च विकृतो ष्टाभिरेव

तेव्हा गणेश्वर शंकुकर्ण दहा कोटी गणांसह पुढे आला. केकराक्षही दहा कोटींसह आला आणि विकृत एकटाच आठ कोटींसह उपस्थित झाला.

Verse 18

चतुःषष्ट्या विशाखश्च नवभिः पारियात्रिकः । षड्भिस्सर्वाङ्गको वीरस्तथैव विकृताननः

विशाख चौसष्टांसह, पारियात्रिक नऊंसह. तसेच वीर सर्वांगक सहांसह आणि विकृताननही सहांसह आला.

Verse 19

ज्वालकेशो द्वादशभिः कोटिभिर्गणपुंगवः । सप्तभिः समदज्जीमान् दुद्रभोष्टाभिरेव च

शिवगणांतील अग्रणी ज्वालकेश बारा कोटींसह आला. त्याच्यासह समदज्जीमान सात कोटींसह आणि दुद्रभोष्टही आठ कोटींसह आला.

Verse 20

पंचभिश्च कपालीशः षड्भिस्संदारको गणः । कोटिकोटिभिरेवेह कोटिकुण्डस्तथैव च

येथे कपालीश पाच (दलां)सह आणि संदारक नावाचा गण सहा (दलां)सह आला. तसेच कोटिकुण्ड तर कोटी-कोटी गणांसहच येथे उपस्थित झाला.

Verse 21

विष्टंभोऽष्टाभिर्वीरैः कोटिभिर्गणसप्तमः । सहस्रकोटिभिस्तात संनादः पिप्पलस्तथा

हे तात, शिवगणांचा सातवा गण ‘विष्टंभ’ म्हणून प्रसिद्ध असून त्यात आठ कोटी वीर गण आहेत. ‘संनाद’ आणि ‘पिप्पल’ हेही प्रत्येकी हजार कोटी गणांचे अधिपती आहेत.

Verse 22

आवेशनस्तथाष्टाभिरष्टाभिश्चंद्रतापनः । महावेशः सहस्रेण कोटिना गणपो वृतः

आवेशन आठ गणांसह, आणि चंद्रतापनही आणखी आठ गणांसह; तसेच गणांचा नायक महावेश सहस्र-कोटी गणांनी वेढलेला होता.

Verse 23

कुण्डी द्वादशकोटीभिस्तथा पर्वतको मुने । विनाशितुं दक्षयज्ञं निर्ययौ गणसत्तम

हे मुने, कुण्डी बारा कोटी गणांसह आणि पर्वतकही; दक्षयज्ञाचा नाश करण्यासाठी तो श्रेष्ठ गण निघाला.

Verse 24

कालश्च कालकश्चैव महाकालस्तथैव च । कोटीनां शतकेनैव दक्षयज्ञं ययौ प्रति

काल, कालक आणि महाकालही—हे सर्व शंभर कोटी गणांसह दक्षयज्ञाकडे गेले.

Verse 25

अग्निकृच्छतकोट्या च कोट्याग्निमुख एव च । आदित्यमूर्द्धा कोट्या च तथा चैव घनावहः

तो ‘अग्निकृच्छत-कोट्य’ म्हणून ओळखला जातो, आणि ‘कोट्यग्निमुख’ही—ज्याचे मुख असंख्य अग्नींसारखे; ‘कोट्यादित्यमूर्धा’—ज्याचे मस्तक असंख्य सूर्यांसारखे; तसेच ‘घनावह’—घन मेघांचा वाहक।

Verse 26

सन्नाहश्शतकोट्या च कोट्या च कुमुदो गणः । अमोघः कोकिलश्चैव कोटिकोट्या गणाधिपः

सन्नाह शंभर कोटींसह आला आणि कुमुद गण एक कोटींसह आला. अमोघ व कोकिलही—दोघेही गणाधिप—कोटीकोटी अनुचरांसह आले.

Verse 27

काष्ठागूढश्चतुःषष्ट्या सुकेशी वृषभस्तथा । सुमन्त्रको गणाधीशस्तथा तात सुनिर्ययौ

मग काष्ठागूढ चौसष्ट (अनुचरां)सह, तसेच सुकेशी व वृषभही. आणि हे प्रिय, गणांचा नेता सुमन्त्रकही—सर्वजण एकत्र निघाले.

Verse 28

काकपादोदरः षष्टिकोटिभिर्गणसत्तमः । तथा सन्तानकः षष्टिकोटिभिर्गणपुंगवः

काकपादोदर—शिवगणांतील श्रेष्ठ—साठ कोटी गणांसह होता. तसेच सन्तानक—गणांतील अग्रणी—साठ कोटी गणांसह होता.

Verse 29

महाबलश्च नवभिः कोटिभिः पुंगवस्तथा

महाबलही नऊ कोटी बलवान पुंगव-वीरांसह तेथे उपस्थित होता.

Verse 30

मधुपिंगस्तथा तात गणाधीशो हि निर्ययौ । नीलो नवत्या कोटीनां पूर्णभद्रस्तथैव च

मग, हे प्रिय, मधुपिंगही निघाला आणि गणाधीशही प्रस्थान केला. नील नव्वद कोटी (अनुचरां)सह, तसेच पूर्णभद्रही निघाले.

Verse 31

निर्ययौ शतकोटीभिश्चतुर्वक्त्रो गणाधिपः । काष्ठागूढेश्चतुष्षष्ट्या सुकेशो वृषभस्तथा

तेव्हा गणाधिप चतुर्वक्त्र शत-कोटी गणांसह निघाला; आणि दिशांत लपलेले चौसष्ट गण घेऊन सुकेश व वृषभही प्रस्थानास निघाले।

Verse 32

विरूपाक्षश्च कोटीनां चतुःषष्ट्या गणेश्वरः । तालकेतुः षडास्यश्च पंचास्यश्च गणाधिपः

गणांमध्ये विरूपाक्ष कोटी गणांचा गणेश्वर आहे; तसेच चौसष्ट दलांचा गणेश्वरही स्तुत्य आहे। तालकेतु, षडास्य आणि पंचास्य हेही गणाधिप—गणांचे नायक आहेत।

Verse 33

संवर्तकस्तथा चैव कुलीशश्च स्वयं प्रभुः । लोकांतकश्च दीप्तात्मा तथा दैत्यान्तको मुने

तो संवर्तक आहे आणि कुलीश—स्वयं प्रभु; तेजस्वी आत्म्याचा लोकांतक, तसेच दैत्यान्तकही आहे, हे मुने।

Verse 34

गणो भृंगीरिटिः श्रीमान् देवदेवप्रियस्तथा । अशनिर्भालकश्चैव चतुःषष्ट्या सह्स्रकः

गणांमध्ये श्रीमान् भृंगीरीटि होता, जो देवदेव महादेवाचा प्रिय आहे; तसेच अशनि व भालकही होते—चौसष्ट हजार गणांसह।

Verse 35

कोटिकोटिसहस्राणां शतैर्विंश तिभिर्वृतः । वीरेशो ह्यभ्ययाद्वीरः वीरभद्र शिवाज्ञया

कोटी-कोटी व सहस्र-सहस्र गणांनी, शत-विशांच्या रचनेने वेढलेला वीरांचा अधिपती वीरभद्र शिवाज्ञेने पराक्रमाने पुढे निघाला।

Verse 36

भूतकोटिसहस्रैस्तु प्रययौ कोटिभिस्त्रिभिः । रोमजैः श्वगणै श्चैव तथा वीरो ययौ द्रुतम्

सहस्र-कोटी भूतगणांसह आणि आणखी तीन कोटी; तसेच रोमज गण व श्वगणांसह तो वीर वेगाने निघून गेला।

Verse 37

तदा भेरीमहानादः शंखाश्च विविधस्वनाः । जटाहरोमुखाश्चैव शृंगाणि विविधानि च

तेव्हा भेरींचा महानाद झाला; शंखांचे विविध स्वर घुमले; तसेच जटाहार-रोमुख इत्यादी वाद्ये आणि निरनिराळी शिंगेही वाजू लागली।

Verse 38

ते तानि विततान्येव बंधनानि सुखानि च । वादित्राणि विनेदुश्च विविधानि महोत्सवे

त्या महोत्सवात शुभ तोरण-बंधन पसरवले गेले आणि विविध वाद्ये आनंदाने निनादू लागली।

Verse 39

वीरभद्रस्य यात्रायां सबलस्य महामुने । शकुनान्यभवंस्तत्र भूरीणि सुखदानि च

हे महामुने, वीरभद्र जेव्हा आपल्या सैन्यासह यात्रेस निघाला, तेव्हा तेथे अनेक शुभ शकुन प्रकट झाले, जे सुख व यश देणारे होते।