सतीदेव्याः योगमार्गेण देहत्यागः — Satī’s Yogic Abandonment of the Body

Verse 1

नारद उवाच । मौनीभूता यदा सासीत्सती शंकरवल्लभा । चरित्रं किमभूत्तत्र विधे तद्वद चादरात्

नारद म्हणाले—शंकराची प्रिया सती जेव्हा मौन झाली, तेव्हा तेथे काय वृत्तांत घडला? हे विधाता (ब्रह्मा), ते आदराने सांगा।

Verse 2

ब्रह्मोवाच । मौनीभूता सती देवी स्मृत्वा स्वपतिमादरात । क्षितावुदीच्यां सहसा निषसाद प्रशांतधीः

ब्रह्मा म्हणाले—आपल्या पती शिवाचे आदराने स्मरण करून देवी सती मौन झाली; शांत बुद्धीने ती सहसा उत्तराभिमुख भूमीवर बसली।

Verse 3

जलमाचम्य विधिवत् संवृता वाससा शुचिः । दृङ्निमील्य पतिं स्मृत्वा योगमार्गं समाविशत्

विधिपूर्वक आचमन करून, शुचिर्भूत व वस्त्राने लज्जापूर्वक आच्छादित होऊन, सतीने डोळे मिटले; पतीरूप भगवान् शंकरांचे स्मरण करून ती योगमार्गात प्रविष्ट झाली।

Verse 4

कृत्वासमानावनिलौ प्राणापानौ सितानना । उत्थाप्योदानमथ च यत्नात्सा नाभिचक्रतः

त्यानंतर शुभ्रमुखी सतीने प्राण व अपान या दोन्ही वायूंना समान अवस्थेत स्थिर केले; आणि नाभिचक्रातून उदानवायू यत्नपूर्वक वर उचलला।

Verse 5

हृदि स्थाप्योरसि धिया स्थितं कंठाद्भ्रुवोस्सती । अनिंदितानयन्मध्यं शंकरप्राणवल्लभा

शंकरांची प्राणवल्लभा, निर्दोष सतीने चित्त हृदयात स्थिर केले; मग ते उरःस्थानी, तेथून कंठात, आणि शेवटी भ्रूमध्यात नेले।

Verse 6

एवं स्वदेहं सहसा दक्षकोपाज्जिहासती । दग्धे गात्रे वायुशुचिर्धारणं योगमार्गतः

अशा रीतीने दक्षावर क्रोध करून आपले देह तत्क्षणी त्यागण्याची इच्छा धरून सतीने प्राणनियमनाने शुद्ध होऊन योगमार्गाने धारणा केली; त्यामुळे तिचे अंग दग्ध झाले.

Verse 7

ततस्स्वभर्तुश्चरणं चिंतयंती न चापरम् । अपश्यत्सा सती तत्र योगमार्गनिविष्टधीः

मग सतीने आपल्या स्वामीच्या चरणांचेच चिंतन केले, दुसरे काही नाही. योगमार्गात स्थिर बुद्धी होऊन तिने तेथे त्यांचे दर्शन घेतले.

Verse 8

हतकल्मषतद्देहः प्रापतच्च तदग्निना । भस्मसादभवत्सद्यो मुनिश्रेष्ठ तदिच्छया

त्या देहाचे कल्मष नष्ट झाले होते; तो त्या अग्नीत पडला. हे मुनिश्रेष्ठ! तिच्या इच्छेने तो तत्क्षणी भस्म झाला.

Verse 9

तत्पश्यतां च खे भूमौ वादोऽभूत्सुमहांस्तदा । हाहेति सोद्भुतश्चित्रस्सुरादीनां भयावहः

ते पाहात असतानाच त्या क्षणी आकाशात व भूमीवर अतिभयंकर असा महान् कोलाहल उठला। “हा! हा!” असा अद्भुत व विचित्र नाद देवतादिकांना भयभीत करणारा होता.

Verse 10

हं प्रिया परा शंभोर्देवी दैवतमस्य हि । अहादसून् सती केन सुदुष्टेन प्रकोपिता

“मी शंभूची परम प्रिया देवी—देवतांचीही अधिष्ठात्री शक्ती आहे. कोणत्या अतिदुष्टाने सतीला क्रोधित केले की तिने प्राणत्याग केला?”

Verse 11

अहो त्वनात्म्यं सुमहदस्य दक्षस्य पश्यत । चराचरं प्रजा यस्य यत्पुत्रस्य प्रजापतेः

अहो! दक्षाची ही अत्यंत अयोग्यता व आत्मविवेकाचा अभाव पाहा. ज्याच्यापासून स्थावर-जंगम सर्व प्रजा उत्पन्न झाली, तो प्रजापतीचा पुत्र असूनही असा मोहग्रस्त झाला.

Verse 12

अहोद्य द्विमनाऽभूत्सा सती देवी मनस्विनी । वृषध्वजप्रियाऽभीक्ष्णं मानयोग्या सतां सदा

अहो! त्या दिवशी मनस्विनी देवी सतीचे मन द्विधा झाले. वृषध्वज (शिव) यांना सदैव प्रिय असूनही ती सत्पुरुषांत नेहमी मान व पूजेस योग्य होती.

Verse 13

सोयं दुर्मर्षहृदयो ब्रह्मधृक् स प्रजापतिः । महतीमपकीर्तिं हि प्राप्स्यति त्वखिले भवे

हा प्रजापती दक्ष, ज्याचे हृदय असहिष्णु आहे आणि जो ब्रह्माविषयी द्वेष धरतो, तो निश्चयच या अखिल जगात महान् अपकीर्तीला प्राप्त होईल.

Verse 14

यत्स्वांगजां सुतां शंभुद्विट् न्यषे धत्समुद्यताम् । महानरकभोगी स मृतये नोऽपराधतः

तू आपल्या देहातून जन्मलेली, शिवभक्तीत तत्पर अशी कन्या टाकून दिलीस; म्हणून शंभुद्वेष्टा महानरकाचे घोर दुःख भोगील—त्याचा मृत्यू केवळ अपराधामुळेच होईल।

Verse 15

वदत्येवं जने सत्या दृष्ट्वाऽसुत्यागमद्भुतम् । द्रुतं तत्पार्षदाः क्रोधादुदतिष्ठन्नुदायुधाः

सतीने लोकांसमोर असे बोलताच, तो अद्भुत आत्मत्याग पाहून शिवाचे पार्षद क्रोधाने त्वरेने शस्त्र घेऊन उभे राहिले।

Verse 16

द्वारि स्थिता गणास्सर्वे रसायुतमिता रुषा । शंकरस्य प्रभोस्ते वाऽकुध्यन्नतिमहाबलाः

द्वारी उभे असलेले सर्व गण क्रोधरसाने पेटून उठले. ते आपल्या स्वामी प्रभू शंकराचे अतिमहाबलवान सेवक असल्याने अत्यंत संतप्त झाले.

Verse 17

हाहाकारमकुर्वंस्ते धिक्धिक् न इति वादिनः । उच्चैस्सर्वेऽसकृद्वीरःश्शंकरस्य गणाधिपाः

शंकराच्या गणांचे ते वीर अधिपती वारंवार मोठ्याने ‘हाहा’ असा हाहाकार करू लागले आणि पुन्हा पुन्हा म्हणू लागले—“धिक् धिक्! नाही, हे होऊ नये!”

Verse 18

हाहाकारेण महता व्याप्त मासीद्दिगन्तरम् । सर्वे प्रापन् भयं देवा मुनयोन्येपि ते स्थिताः

त्या महान ‘हाहा’ हाहाकाराने सर्व दिशांचा पसारा व्यापून गेला. सर्व देव भयभीत झाले आणि तेथे असलेले मुनी व इतरही थरथरत उभे राहिले.

Verse 19

गणास्संमंत्र्य ते सर्वेऽभूवन् क्रुद्धा उदायुधाः । कुर्वन्तः प्रलयं वाद्यशस्त्रैर्व्याप्तं दिगंतरम्

सर्व गणांनी परस्पर सल्ला करून क्रोधाने शस्त्रे उचलली. रणवाद्यांचा गजर व शस्त्रांच्या झळाळीने त्यांनी दिगंत व्यापले, जणू प्रलयच घडवत होते.

Verse 20

शस्त्रैरघ्नन्निजांगानि केचित्तत्र शुचाकुलाः । शिरोमुखानि देवर्षे सुतीक्ष्णैः प्राणनाशिभिः

हे देवर्षी, तेथे शोकाने व्याकूळ होऊन काहींनी आपल्या अंगावर शस्त्रांनी प्रहार केले; आणि अत्यंत तीक्ष्ण, प्राणघातक शस्त्रांनी त्यांनी आपली डोकी आणि तोंडेही जखमी केली।

Verse 21

इत्थं ते विलयं प्राप्ता दाक्षायण्या समं तदा । गणायुते द्वे च तदा तदद्भुतमिवाभवत्

अशा रीतीने त्या वेळी दाक्षायणी (सती) हिच्यासह तेही विलयास गेले. तेव्हा शिवगणांचेही दोन अयुत नष्ट झाले; ते दृश्य अद्भुत (भयानक) भासले.

Verse 22

गणा नाशाऽवशिष्टा ये शंकरस्य महात्मनः । दक्षं तं क्रोधितं हन्तुं मुदा तिष्ठन्नुदायुधाः

महात्मा शंकराचे जे गण नाशानंतर उरले, ते शस्त्रे उंचावून आनंदाने उभे राहिले, क्रोधित दक्षाचा वध करण्यास सज्ज।

Verse 23

तेषामापततां वेगं निशम्य भगवान् भृगुः । यज्ञघ्नघ्नेन यजुषा दक्षिणाग्नौ जुहोन्मुने

हे मुने! त्यांचा धावता वेग ऐकून भगवान् भृगूंनी यज्ञघातकांचा घात करणाऱ्या यजुष्-मंत्राने दक्षिणाग्नीत आहुती दिली.

Verse 24

हूयमाने च भृगुणा समुत्पेतुर्महासुराः । ऋभवो नाम प्रबलवीरास्तत्र सहस्रशः

भृगूंनी आह्वान करताच महाबली असुर प्रकट झाले—ऋभव नावाचे प्रबल वीर, तेथे हजारोंच्या संख्येने।

Verse 25

तैरलातायुधैस्तत्र प्रमथानां मुनीश्वर । अभूद्युद्धं सुविकटं शृण्वतां रोमहर्षणम्

हे मुनीश्वर, तेथे प्रमथांच्या ज्वलंत अग्निशस्त्रांनी अत्यंत विकट युद्ध झाले; ज्याचे वर्णन ऐकताच अंगावर रोमांच उभे राहतात।

Verse 26

ऋभुभिस्तैर्महावीरैर्हन्यमानास्समन्ततः । अयत्नयानाः प्रमथा उशद्भिर्ब्रह्मतेजसा

त्या महावीर ऋभूंनी सर्व बाजूंनी घाव घातल्याने प्रमथगण पूर्वीची सहजता गमावून, विरोधकांच्या ब्रह्मतुल्य प्रज्वलित तेजाने दग्ध झाल्यासारखे होऊन संकटात सापडले।

Verse 27

एवं शिवगणास्ते वै हता विद्राविता द्रुतम् । शिवेच्छया महाशक्त्या तदद्भुतमिवाऽभवत्

अशा रीतीने ते शिवगण लवकरच मारले गेले व पळवून लावले गेले। शिवाच्या इच्छेने, त्याच्या महाशक्तीने, ते सर्व अद्भुतच भासले।

Verse 28

तद्दृष्ट्वा ऋषयो देवाश्शक्राद्यास्समरुद्गणाः । विश्वेश्विनौ लोकपालास्तूष्णीं भूतास्तदाऽभवन्

ते पाहून ऋषी व देव—इंद्रादी—मरुद्गणांसह, विश्वेदेव व लोकपालही त्या वेळी स्तब्ध झाले।

Verse 29

केचिद्विष्णुं प्रभुं तत्र प्रार्थयन्तस्समन्ततः । उद्विग्ना मन्त्रयंतश्च विप्राभावं मुहुर्मुहुः

तेथे काही जण सर्व बाजूंनी प्रभु विष्णूची प्रार्थना करू लागले। ते व्याकुळ होऊन ब्राह्मणांच्या अभावाविषयी वारंवार परस्पर सल्लामसलत करू लागले।

Verse 30

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखण्डे सत्युपाख्याने सतीदेहत्यागोपद्रववर्णनं नाम त्रिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखण्डात सत्योपाख्यानांतर्गत ‘सतीच्या देहत्यागानंतर झालेल्या उपद्रवाचे वर्णन’ नावाचा तिसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 31

एवंभूतस्तदा यज्ञो विघ्नो जातो दुरात्मनः । ब्रह्मबंधोश्च दक्षस्य शंकरद्रोहिणो मुने

हे मुने, त्या वेळी तो यज्ञ विघ्नग्रस्त होऊन विस्कळीत झाला; शंकरद्रोही, दुरात्मा ‘ब्रह्मबंधु’ दक्ष यामुळेच तो अडथळा उत्पन्न झाला.