कामशापानुग्रहः (Kāmaśāpānugraha) — “The Curse and Grace Concerning Kāma”

Verse 1

ब्रह्मोवाच । ततस्ते मुनयः सर्वे तदाभिप्रायवेदिनः । चक्रुस्तदुचितं नाम मरीचिप्रमुखास्सुताः

ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर त्या अभिप्रायास जाणणारे सर्व मुनि, मरीची आदी आद्य ऋषींचे पुत्र, त्यास अनुरूप असे योग्य नाव ठरवू लागले।

Verse 2

मुखावलोकनादेव ज्ञात्वा वृत्तांतमन्यतः । दक्षादयश्च स्रष्टारः स्थानं पत्नीं च ते ददुः

फक्त त्याचे मुख पाहताच त्यांनी अन्य स्रोतांतूनही सर्व वृत्तांत जाणला. म्हणून दक्षादी स्रष्ट्यांनी त्याला मान्य स्थान आणि पत्नीही प्रदान केली.

Verse 3

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कामशापानुग्रहो नाम तृतीयोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय ग्रंथ रुद्रसंहितेच्या द्वितीय विभाग सतीखंडात ‘कामशापानुग्रह’ नावाचा तृतीय अध्याय समाप्त झाला.

Verse 4

ऋषय ऊचुः । यस्मात्प्रमथसे तत्त्वं जातोस्माकं यथा विधेः । तस्मान्मन्मथनामा त्वं लोके ख्यातो भविष्यसि

ऋषी म्हणाले—विधाता ब्रह्म्याच्या आज्ञेनुसार आमच्या मंथनातून तू उत्पन्न झालास; म्हणून तू लोकी ‘मन्मथ’ या नावाने प्रसिद्ध होशील.

Verse 5

जगत्सु कामरूपस्त्वं त्वत्समो न हि विद्यते । अतस्त्वं कामनामापि ख्यातो भव मनोभव

सर्व लोकांत तूच कामरूप आहेस; तुझ्यासमान कोणी नाही। म्हणून हे मनोभवा, ‘काम’ या नावानेही तू प्रसिद्ध हो।

Verse 6

मदनान्मदनाख्यस्त्वं जातो दर्पात्सदर्पकः । तस्मात्कंदर्पनामापि लोके ख्यातो भविष्यसि

मदनातून उत्पन्न झाल्याने तू ‘मदन’ म्हणून ओळखला जाशील; आणि दर्पातून झाल्याने तू सदैव दर्पयुक्त राहशील। म्हणून लोकांत ‘कंदर्प’ या नावानेही प्रसिद्ध होशील।

Verse 7

त्वत्समं सर्वदेवानां यद्वीर्यं न भविष्यति । ततः स्थानानि सर्वाणि सर्वव्यापी भवांस्ततः

सर्व देवांमध्ये तुझ्यासमान पराक्रम कोणाचाही नसेल। म्हणून सर्व स्थाने व धामे तुझ्याने व्यापली जातील; तू सर्वव्यापी होशील।

Verse 8

दक्षोयं भवते पत्नी स्वयं दास्यति कामिनीम् । आद्यः प्रजापतिर्यो हि यथेष्टं पुरुषोत्तमः

हे पुरुषोत्तमा, हा दक्ष स्वतःहून तुला आपली प्रिय कन्या पत्नी म्हणून देईल। कारण तो आद्य प्रजापती असून इच्छेप्रमाणे वागतो।

Verse 9

एषा च कन्यका चारुरूपा ब्रह्ममनोभवा । संध्या नाम्नेति विख्याता सर्वलोके भविष्यति

ही कन्या अत्यंत सुंदररूपा असून ब्रह्माच्या मनातून उत्पन्न झाली आहे। ‘संध्या’ या नावाने ती सर्व लोकांत प्रसिद्ध होईल।

Verse 10

ब्रह्मणो ध्यायतो यस्मात्सम्यग्जाता वरांगना । अतस्संध्येति विख्याता क्रांताभा तुल्यमल्लिका

ब्रह्मा ध्यान करत असताना जिच्यापासून ती उत्तम कन्या योग्य रीतीने उत्पन्न झाली, म्हणून ती ‘संध्या’ या नावाने प्रसिद्ध झाली. तिची कांती मोहक होती आणि ती मल्लिका (चमेली)सारखी सुंदर होती।

Verse 11

ब्रह्मोवाच । कौसुमानि तथास्त्राणि पंचादाय मनोभवः । प्रच्छन्नरूपी तत्रैव चिंतयामास निश्चयम्

ब्रह्मा म्हणाले—मनोभव (कामदेव) पाच कुसुमास्त्रे घेऊन, गुप्त रूप धारण करून, तिथेच थांबून आपल्या निश्चयाचा विचार करू लागला।

Verse 12

हर्षणं रोचनाख्यं च मोहनं शोषणं तथा । मारणं चेति प्रोक्तानि मुनेर्मोहकराण्यपि

हर्षण, ‘रोचन’ नावाचे कर्म, मोहन, शोषण आणि मारण—असे हे सांगितले आहे; ही कर्मे मुनिलाही मोहात पाडणारी मानली जातात।

Verse 13

ब्रह्मणा मम यत्कर्म समुद्दिष्टं सनातनम् । तदिहैव करिष्यामि मुनीनां सन्निधौ विधे

हे ब्रह्मा! तू माझ्यासाठी जे सनातन कर्म निश्चित केले आहे, ते मी इथेच या मुनींच्या सान्निध्यात विधिपूर्वक करीन।

Verse 14

तिष्ठंति मुनयश्चात्र स्वयं चापि प्रजापतिः । एतेषां साक्षिभूतं मे भविष्यंत्यद्य निश्चयम्

इथे मुनी उपस्थित आहेत आणि स्वयं प्रजापतीही आहेत; निश्चयच आज हे सर्व माझे साक्षी होतील।

Verse 15

संध्यापि ब्रह्मणा प्रोक्ता चेदानीं प्रेषयेद्वचः । इह कर्म परीक्ष्यैव प्रयोगान्मोहयाम्यहम्

जरी ब्रह्मदेवाने संध्या उपासनेची आज्ञा दिली असली, तरी त्यांनी आता आपली आज्ञा पाठवली तर मी प्रथम येथे केलेल्या विधीची परीक्षा घेईन; आणि त्याच्या प्रयोगात हस्तक्षेप करून मी त्यांना मोहात पाडीन।

Verse 16

ब्रह्मोवाच । इति संचित्य मनसा निश्चित्य च मनोभवः । पुष्पजं पुष्पजातस्य योजयामास मार्गणैः

ब्रह्मदेव म्हणाले: असा मनात विचार करून आणि दृढ निश्चय करून, मनोभव (कामदेव) याने फुलांच्या धनुष्यावर फुलांचे बाण चढवले आणि ते वापरासाठी तयार केले।

Verse 17

आलीढस्थानमासाद्य धनुराकृष्य यत्नतः । चकार वलयाकारं कामो धन्विवरस्तदा

तेव्हा श्रेष्ठ धनुर्धर कामदेवाने आलीढ मुद्रा धारण केली आणि मोठ्या प्रयत्नाने धनुष्य ओढून त्याला गोलाकार रूप दिले।

Verse 18

संहिते तेन कोदंडे मारुताश्च सुगंधयः । ववुस्तत्र मुनिश्रेष्ठ सम्यगाह्लादकारिणः

हे मुनिश्रेष्ठ, त्या सुयोजित कोदंडात सुगंधित वारे वाहू लागले, जे सम्यक् आनंद देणारे होते—शिवकार्याच्या पवित्र उलगडीचे हे शुभ लक्षण होते।

Verse 19

ततस्तानपि धात्रादीन् सर्वानेव च मानसान् । पृथक् पुष्पशरैस्तीक्ष्णैर्मोहयामास मोहनः

त्यानंतर तो मोहन कामदेव तीक्ष्ण पुष्पबाणांनी वेगवेगळे करून धाता इत्यादी सर्व देवांना आणि सर्व मानस (मनोज) सृष्टीला देखील मोहित करू लागला।

Verse 20

ततस्ते मुनयस्सर्वे मोहिताश्चाप्यहं मुने । सहितो मनसा कंचिद्विकारं प्रापुरादितः

तेव्हा ते सर्व मुनी मोहित झाले—आणि हे मुने, मीही. त्यांच्या संगतीने माझे मन आरंभीपासूनच एका प्रकारच्या विकारात पडले.

Verse 21

संध्यां सर्वे निरीक्षंतस्सविकारं मुहुर्मुहुः । आसन् प्रवृद्धमदनाः स्त्री यस्मान्मदनैधिनी

ते सर्वजण वारंवार संध्येकडे विकारयुक्त मनाने पाहात होते; कारण ती मदनाला प्रज्वलित करणारी स्त्री होती, म्हणून त्यांच्यात काम अत्यंत वाढला.

Verse 22

ततः सर्वान्स मदनो मोहयित्वा पुनःपुनः । यथेन्द्रियविकारं त प्रापुस्तानकरोत्तथा

त्यानंतर मदनाने सर्वांना पुन्हा पुन्हा मोहित करून, ज्या इंद्रिय-विकारांना ते भोगत होते, तसाच त्यांना करून टाकले.

Verse 23

उदीरितेंद्रियो धाता वीक्ष्याहं स यदा च ताम् । तदैव चोनपंचाशद्भावा जाताश्शरीरतः

इंद्रिये उद्बुद्ध झाल्यावर धाता (स्रष्टा) तिला पाहू लागला आणि म्हणाला—“मी तिला पाहतो.” त्याच क्षणी त्याच्या स्वतःच्या देहातून एकोणपन्नास भाव-तत्त्वे उत्पन्न झाली.

Verse 24

सापि तैर्वीक्ष्यमाणाथ कंदर्पशरपातनात् । चक्रे मुहुर्मुहुर्भावान्कटाक्षावरणादिकान्

तीही त्यांच्या नजरेखाली असता, कंदर्पाच्या बाणांनी विद्ध होऊन, वारंवार प्रेमाचे कोमल भाव दाखवू लागली—कटाक्ष टाकणे, मग लज्जेने ते झाकणे इत्यादी.

Verse 25

निसर्गसुंदरी संध्या तान्भावान् मानसोद्भवान् । कुर्वंत्यतितरां रेजे स्वर्णदीव तनूर्मिभिः

स्वभावतः सुंदर अशी ती संध्या, मनातून उद्भवलेले ते भाव प्रकट करीत, आपल्या देहातील तेजतरंगांनी सुवर्णदीपासारखी अत्यंत प्रकाशमान झाली।

Verse 26

अथ भावयुतां संध्यां वीक्ष्याकार्षं प्रजापतिः । धर्माभिपूरित तनुरभिलाषमहं मुने

मग भावयुक्त संध्येला पाहून प्रजापती (ब्रह्मा) अंतःकरणाने तिच्याकडे आकृष्ट झाले। हे मुने, धर्माने परिपूर्ण तनू असूनही त्यांच्या मनात अभिलाषा उत्पन्न झाली।

Verse 27

ततस्ते मुनयस्सर्वे मरीच्यत्रिमुखा अपि । दक्षाद्याश्च द्विजश्रेष्ठ प्रापुर्वेकारिकेन्द्रियम्

त्यानंतर ते सर्व मुनि—मारीचि, अत्रि इत्यादी—आणि दक्षादि, हे द्विजश्रेष्ठ, वैकारिक इंद्रिये (सूक्ष्म परिष्कृत इंद्रियशक्ती) प्राप्त झाले।

Verse 28

दृष्ट्वा तथाविधा दक्षमरीचिप्रमुखाश्च माम् । संध्यां च कर्मणि निजे श्रद्दधे मदनस्तदा

मला त्या अवस्थेत पाहून, दक्ष व मारीचिप्रमुख मुनि आपल्या संध्यावंदन व नियत कर्मांत श्रद्धेने प्रवृत्त झाले; त्याच वेळी मदन (कामदेव)ही आपल्या नेमलेल्या कार्यात लागला।

Verse 29

यदिदं ब्रह्मणा कर्म ममोद्दिष्टं मयापि तत् । कर्तुं शक्यमिति ह्यद्धा भावितं स्वभुवा तदा

“ब्रह्म्याने मला जे कार्य नेमून दिले आहे, ते मीही करू शकतो”—असा स्वयंभू ब्रह्मा त्या वेळी निःसंशय दृढनिश्चयी झाला।

Verse 30

इत्थं पापगतिं वीक्ष्य भ्रातॄणां च पितुस्तथा । धर्मस्सस्मार शंभुं वै तदा धर्मावनं प्रभुम्

अशा रीतीने भावंडांची व पित्याचीही पापमय गती पाहून धर्माने तेव्हा धर्मरक्षक प्रभु शंभू महेश्वराचे स्मरण करून त्यांची शरण घेतली।

Verse 31

संस्मरन्मनसा धर्मं शंकरं धर्मपालकम् । तुष्टाव विविधैर्वाक्यैर्दीनो भूत्वाजसंभवः

मनात धर्मस्वरूप व धर्मपालक शंकराचे स्मरण करीत अजसम्भव (ब्रह्मा) दीन व व्याकुळ होऊन अनेक प्रकारच्या विनयवचनांनी त्यांची स्तुती करू लागला।

Verse 32

धर्म उवाच । देवदेव महादेव धर्मपाल नमोस्तु ते । सृष्टिस्थितिविनाशानां कर्ता शंभो त्वमेव हि

धर्म म्हणाला—हे देवाधिदेव महादेव, हे धर्मपाल, तुला नमस्कार असो। हे शंभो, सृष्टी-स्थिती-विनाश यांचा कर्ता खरोखर तूच आहेस।

Verse 33

सृष्टौ ब्रह्मा स्थितौ विष्णुः प्रलये हररूपधृक् । रजस्सत्त्वतमोभिश्च त्रिगुणैरगुणः प्रभो

सृष्टीत तू ब्रह्मा, स्थितीत विष्णू आणि प्रलयकाळी हररूप धारण करतोस; रज, सत्त्व, तम या त्रिगुणांनी कार्य करीत असलास तरी, हे प्रभो, तू खरोखर निर्गुणच आहेस।

Verse 34

निस्त्रैगुण्यः शिवः साक्षात्तुर्यश्च प्रकृतेः परः । निर्गुणो निर्विकारी त्वं नानालीलाविशारदः

तू साक्षात् शिव आहेस—त्रिगुणातीत, तुर्य अवस्थेत स्थित आणि प्रकृतीपलीकडे। तू निर्गुण, निर्विकार आहेस; तरीही असंख्य दिव्य लीलांमध्ये परम निपुण आहेस।

Verse 35

रक्षरक्ष महादेव पापान्मां दुस्तरादितः । मत्पितायं तथा चेमे भ्रातरः पापबुद्धयः

हे महादेव! रक्षण कर, रक्षण कर—या दुस्तर पापांपासून मला वाचव. हा माझा पिता आणि हे माझे भाऊही पापबुद्धीचे आहेत।

Verse 36

ब्रह्मोवाच । इति स्तुतो महेशानो धर्मेणैव परः प्रभुः । तत्राजगाम शीघ्रं वै रक्षितुं धर्ममात्मभूः

ब्रह्मा म्हणाले—अशी स्तुती झाल्यावर धर्मनिष्ठ परम प्रभु महेशान, धर्माचे रक्षण करण्यासाठी स्वयंभू होऊन तेथे खरोखरच शीघ्र आले।

Verse 37

जातो वियद्गतश्शंभुर्विधिं दृष्ट्वा तथाविधम् । मां दक्षाद्यांश्च मनसा जहासोपजहास च

प्रकट होऊन आकाशमार्गे गेलेल्या शंभूंनी, विधी (ब्रह्मा) याला त्या अवस्थेत पाहून, मनातल्या मनात माझ्यावर आणि दक्ष इत्यादींवरही हसत, मंद स्मित केले।

Verse 38

स साधुवादं तान् सर्वान्विहस्य च पुनः पुनः । उवाचेदं मुनिश्रेष्ठ लज्जयन् वृषभध्वजः

हे मुनिश्रेष्ठ! वृषभध्वज भगवान् शिव सर्वांच्या साधुवादावर पुनःपुन्हा हसत, लज्जित झाल्यासारखे होऊन हे वचन बोलले।

Verse 39

शिव उवाच । अहो ब्रह्मंस्तव कथं कामभावस्समुद्गतः । दृष्ट्वा च तनयां नैव योग्यं वेदानुसारिणाम्

शिव म्हणाले—अहो ब्रह्मन्! तुझ्यात हा कामभाव कसा उद्भवला? स्वतःच्या कन्येला पाहूनही असा विचार वेदानुसारिणांस मुळीच योग्य नाही।

Verse 40

यथा माता च भगिनी भ्रातृपत्नी तथा सुता । एतः कुदृष्ट्या द्रष्टव्या न कदापि विपश्चिता

जशी माता, बहीण, भावजय आणि कन्या—तशीच त्यांना मानावे; ज्ञानी पुरुषाने त्यांच्याकडे कधीही कुदृष्टीने पाहू नये।

Verse 41

एष वै वेदमार्गस्य निश्चयस्त्वन्मुखे स्थितः । कथं तु काममात्रेण स ते विस्मारितो विधे

वेदमार्गाचा हा दृढ निश्चय तर तुझ्याच मुखी स्थित आहे। मग हे विधाते ब्रह्मा, केवळ कामामुळे तो तुला कसा विसर पडला?

Verse 42

धैर्ये जागरितं ब्रह्मन्मनस्ते चतुरानन । कथं क्षुद्रेण कामेन रंतुं विगटितं विधे

हे ब्रह्मन्, हे चतुरानन! धैर्यात जागृत तुझे मन स्थिर आहे. मग हे विधाते, क्षुद्र कामाने रमण्यास ते कसे सैल झाले?

Verse 43

एकांतयोगिनस्तस्मात्सर्वदादित्यदर्शिनः । कथं दक्षमरीच्याद्या लोलुपाः स्त्रीषु मानसाः

म्हणून जे एकांतयोगी आहेत व सदैव अंतःस्थित आदित्य—चैतन्यसूर्य—दर्शन करतात, त्यांचे मन स्त्रियांकडे कसे धावेल? मग दक्ष, मरीचि इत्यादी ऋषी स्त्रियांविषयी कसे लोलुप असतील?

Verse 44

कथं कामोपि मंदात्मा प्राबल्यात्सोधुनैव हि । विकृतान्बाणैः कृतवानकालज्ञोल्पचेतनः

कामदेव मंदबुद्धी असला तरी बल व दर्पामुळे प्रेरित होऊन त्याने आत्ताच विकृत बाण सोडले; अयोग्य काळ न जाणणारा व अल्पचेतन तो असे कसा करीत बसला?

Verse 45

धिक्तं श्रुतं सदा तस्य यस्य कांता मनोहरत् । धैर्यादाकृष्य लौल्येषु मज्जयत्यपि मानसम्

ज्याच्या मनोहर पत्नीच्या मोहक आकर्षणाने त्याचे मन धैर्यापासून ओढून चंचल लोभ-लालसांत बुडते, त्या पुरुषाचे सर्व श्रुतज्ञान धिक्कारास्पद आहे।

Verse 46

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा लोके सोहं शिवस्य च । व्रीडया द्विगुणीभूतस्स्वेदार्द्रस्त्वभवं क्षणात्

ब्रह्मा म्हणाले—ते वचन ऐकून, लोकांसमोर आणि शिवासमोर, मी लज्जेने दुप्पट झालो; आणि क्षणातच माझे शरीर घामाने ओले झाले।

Verse 47

ततो निगृह्यैंद्रियकं विकारं चात्यजं मुने । जिघृक्षुरपि तद्भीत्या तां संध्यां कामरूपिणीम्

मग, हे मुने, इंद्रियजन्य विकार आवरून त्याने तो आवेग सोडून दिला; आणि जरी तो तिला पकडू इच्छित होता, तरी त्या भयामुळे इच्छारूपधारिणी त्या संध्येला त्याने सोडले।

Verse 48

मच्छरीरात्तु घर्मांभो यत्पपात द्विजोत्तम धर्मांभो । अग्निष्वात्ताः पितृगणा जाताः पितृगणास्ततः

हे द्विजोत्तम, माझ्या शरीरातून जे घामाचे थेंब पडले—ते धर्ममय पवित्र जल—अग्निष्वात्त नावाचे पितृगण झाले; अशा रीतीने पितृगण उत्पन्न झाले।

Verse 49

भिन्नांजननिभास्सर्वे फुल्लराजीवलोचनाः । नितांतयतयः पुण्यास्संसारविमुखाः परे

ते सर्वजण भिन्न अंजनासारखे श्यामवर्ण, फुललेल्या कमळासारख्या नेत्रांचे होते. ते अत्यंत संयमी, पवित्र व पुण्यवान यती—संसारापासून परम विरक्त, शिवमार्गी मोक्षपरायण होते.

Verse 50

सहस्राणां चतुःषष्टिरग्निष्वात्ताः प्रकीर्तिता । षडशीतिसहस्राणि तथा बर्हिषदो मुने

हजारांपैकी चौसष्ट ‘अग्निष्वात्त’ पितर म्हणून कीर्तित आहेत; आणि हे मुने, तसेच छ्याऐंशी हजार ‘बर्हिषद’ पितरही सांगितले आहेत.

Verse 51

घर्मांभः पतितं भूमौ तदा दक्षशरीरतः । समस्तगुणसंपन्ना तस्माज्जाता वरांगना

तेव्हा दक्षाच्या शरीरातून निघालेले घर्मजल भूमीवर पडले; त्या थेंबापासून सर्व गुणांनी संपन्न अशी एक श्रेष्ठ कन्या उत्पन्न झाली.

Verse 52

तन्वंगी सममध्या च तनुरोमावली श्रुता । मृद्वंगी चारुदशना नवकांचनसुप्रभा

ती तन्वंगी व सममध्या होती, देहावरील सूक्ष्म रोमावलीसाठी प्रसिद्ध होती. मृदू अंगांची, सुंदर दातांची, आणि नवकांचनासारखी तेजस्वी होती.

Verse 53

सर्वावयवरम्या च पूर्णचन्द्राननाम्बुजा । नाम्ना रतिरिति ख्याता मुनीनामपि मोहिनी

ती सर्व अवयवांनी रम्य होती; तिचे कमलमुख पूर्णचंद्रासारखे तेजस्वी होते। ‘रति’ या नावाने ती प्रसिद्ध होती आणि तिचे सौंदर्य मुनींनाही मोहवित असे।

Verse 54

मरीचिप्रमुखा षड् वै निगृहीतेन्द्रियक्रियाः । ऋते क्रतुं वसिष्ठं च पुलस्त्यांगिरसौ तथा

मरीचि-प्रमुख सहा मुनींनी इंद्रियांच्या क्रिया निग्रहित केल्या होत्या; पुलस्त्य व अंगिरस यांनीही तसेच—फक्त क्रतु व वसिष्ठ यांना वगळून।

Verse 55

क्रत्वादीनां चतुर्णां च बीजं भूमौ पपात च । तेभ्यः पितृगणा जाता अपरे मुनिसत्तम

क्रत्वा इत्यादी चौघांचे बीज भूमीवर पडले. त्यापासून, हे मुनिश्रेष्ठा, पितृगणांचे इतर समुदाय उत्पन्न झाले.

Verse 56

सोमपा आज्यपा नाम्ना तथैवान्ये सुकालिनः । हविष्मंतस्तु तास्सर्वे कव्यवाहाः प्रकीर्तिताः

ते ‘सोमपा’ व ‘आज्यपा’ या नावांनी प्रसिद्ध आहेत; तसेच ऋतुकाळी शुभ वेळी नियत असे इतरही आहेत. हे सर्व हवि-सम्पन्न असल्याने ‘कव्यवाह’—पितृ-अर्पण वाहून नेणारे—म्हणून कीर्तिमान आहेत.

Verse 57

क्रतोस्तु सोमपाः पुत्रा वसिष्ठात्कालिनस्तथा । आज्यपाख्याः पुलस्त्यस्य हविष्मंतोंगिरस्सुताः

क्रतूपासून ‘सोमपा’ नामाचे पुत्र झाले; वसिष्ठापासून तसेच ‘कालिन’ झाले. पुलस्त्यापासून ‘आज्यपा’ म्हणून ओळखले जाणारे, आणि अंगिरसापासून ‘हविष्मंत’ पुत्र उत्पन्न झाले.

Verse 58

जातेषु तेषु विप्रेन्द्र अग्निष्वात्तादिकेष्वथ । लोकानां पितृवर्गेषु कव्यवाह स समंततः

हे विप्रेंद्र! अग्निष्वात्त इत्यादी पितृवर्ग उत्पन्न झाल्यावर ‘कव्यवाह’—आहुती वाहणारा—लोकांच्या पितृसमूहांत सर्वत्र प्रतिष्ठित झाला.

Verse 59

संध्या पितृप्रसूर्भूत्वा तदुद्देशयुताऽभवत् । निर्दोषा शंभुसंदृष्टा धर्मकर्मपरायणा

पितरांपासून उत्पन्न होऊन ती ‘संध्या’ झाली आणि त्या उद्देशातच संलग्न राहिली. ती निर्दोष होती; शंभू (शिव) यांनी तिला पाहिले, आणि ती धर्म व कर्तव्यकर्म यांत पूर्ण परायण होती.

Verse 60

एतस्मिन्नंतरे शम्भुरनुगृह्याखिलान्द्विजान् । धर्मं संरक्ष्य विधिवदंतर्धानं गतो द्रुतम्

याच दरम्यान भगवान् शंभूंनी सर्व द्विज ऋषींना अनुग्रह करून, विधिपूर्वक धर्माचे संरक्षण करून, शीघ्र अंतर्धान पावले।

Verse 61

अथ शंकरवाक्येन लज्जितोहं पितामहः । कंदर्प्पायाकोपिंत हि भ्रुकुटीकुटिलाननः

मग शंकरांच्या वचनांनी लज्जित होऊन मी पितामह (ब्रह्मा) कंदर्पावर क्रोधित झालो; भुवया आकुंचन पावून माझे मुख विकृत झाले।

Verse 62

दृष्ट्वा मुखमभिप्रायं विदित्वा सोपि मन्मथः । स्वबाणान्संजहाराशु भीतः पशुपतेर्मुने

(शिवाचे) मुख पाहून आणि त्यांचा अभिप्राय जाणून, मन्मथानेही—हे मुने—पशुपतीच्या भयाने आपले बाण त्वरित आवरले।

Verse 63

ततः कोपसमायुक्तः पद्मयोनिरहं मुने । अज्वलं चातिबलवान् दिधक्षुरिव पावकः

तेव्हा हे मुने, मी पद्मयोनी ब्रह्मा क्रोधाने युक्त होऊन अतिबलवान् झालो आणि सर्व काही दग्ध करण्यास उद्यत अग्नीप्रमाणे प्रज्वलित झालो।

Verse 64

भवनेत्राग्निनिर्दग्धः कंदर्पो दर्पमोहितः । भविष्यति महादेवे कृत्वा कर्मं सुदुष्करम्

दर्पाने मोहित झालेला कंदर्प महादेवाविरुद्ध अत्यंत दुष्कर कर्म करील; पण तुझ्या नेत्राग्नीने दग्ध होऊन तो भस्म होईल।

Verse 65

इति वेधास्त्वहं काममक्षयं द्विजसत्तम । समक्षं पितृसंघस्य मुनीनां च यतात्मनाम्

हे द्विजश्रेष्ठ, अशा प्रकारे मी वेधा (ब्रह्मा) पितृगणांच्या व संयमी मुनींच्या प्रत्यक्ष साक्षीने हा अक्षय वर देत आहे.

Verse 66

इति भीतो रतिपतिस्तत्क्षणात्त्यक्तमार्गणः । प्रादुर्बभूव प्रत्यक्षं शापं श्रुत्वातिदारुणम्

अतिदारुण शाप ऐकून रतिपती काम भयभीत झाला. तत्क्षणी त्याने बाण सोडून दिला आणि मग तो प्रत्यक्ष प्रकट झाला.

Verse 67

ब्रह्माणं मामुवाचेदं स दक्षादिसुतं मुने । शृण्वतां पितृसंघानां संध्यायाश्च विगर्वधीः

हे मुने, दक्षाचा तो पुत्र—ज्याची बुद्धी गर्वाने फुगली होती—पितृगण व संध्या ऐकत असताना, ब्रह्माच्या समक्षच मला हे वचन बोलला.

Verse 68

काम उवाच । किमर्थं भवता ब्रह्मञ् शप्तोहमिति दारुणम् । अनागास्तव लोकेश न्याय्यमार्गानुसारिणः

काम म्हणाला—हे ब्रह्मन्! तुम्ही मला इतका दारुण शाप का दिलात? हे लोकेश! मी निरपराध आहे; मी न्याय्य-धर्ममार्गाचा अनुसरणकर्ता आहे।

Verse 69

त्वया चोक्तं नु मत्कर्म यत्तद्ब्रह्मन् कृतं मया । तत्र योग्यो न शापो मे यतो नान्यत्कृतं मया

हे ब्रह्मन्! तुम्ही म्हणता की ते कर्म माझ्याच हातून झाले. तरीही त्यासाठी मी शापास पात्र नाही, कारण त्याव्यतिरिक्त मी दुसरे काहीही केलेले नाही।

Verse 70

अहं विष्णुस्तथा शंभुः सर्वे त्वच्छ रगोचराः । इति यद्भवता प्रोक्तं तन्मयापि परीक्षितम्

मी (ब्रह्मा), विष्णू तसेच शंभू (शिव)—आपल्या निर्मळ, निष्कलंक तेजाच्या परिघातच आम्ही सर्वजण वावरतो. आपण जे सांगितले, ते मीही प्रत्यक्ष तपासून सत्य ठरविले आहे.

Verse 71

नापराधो ममाप्यत्र ब्रह्मन् मयि निरागसि । दारुणः समयश्चैव शापो देव जगत्पते

हे ब्रह्मन्, येथे माझा काहीही अपराध नाही; मी खरोखर निरपराध आहे. तरीही काळ अत्यंत दारुण आहे, आणि हे देव, जगत्पते—शापही निश्चयच फलित झाला आहे.

Verse 72

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा ब्रह्माहं जगतां पतिः । प्रत्यवोचं यतात्मानं मदनं दमयन्मुहुः

ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून मी, ब्रह्मा, जगतांचा अधिपती, त्या जितात्म्यास उत्तर दिले; आणि मनात मदन (कामदेव) याला पुन्हा पुन्हा आवर घालत होतो.

Verse 73

ब्रह्मोवाच । आत्मजा मम संध्येयं यस्मादेतत्स कामतः । लक्ष्यीकृतोहं भवता ततश्शापो मया कृतः

ब्रह्मा म्हणाले—कारण तू कामवश संध्याकाळी माझ्याच कन्येचे चिंतन केलेस आणि त्या कारणाने माझ्यावर दृष्टि स्थिर केलीस; म्हणून मी हा शाप दिला.

Verse 74

अधुना शांतरोषोहं त्वां वदामि मनोभव । शृणुष्व गतसंदेहस्सुखी भव भयं त्यज

आता माझा क्रोध शांत झाला आहे. हे मनोभव (कामदेव), मी तुला सांगतो—संदेह सोडून ऐक. सुखी हो; भय त्याग.

Verse 75

त्वं भस्म भूत्वा मदन भर्गलोचनवह्निना । तथैवाशु समं पश्चाच्छरीरं प्रापयिष्यसि

हे मदना! भर्ग (शिव) यांच्या नेत्राग्नीने तू भस्म झालास तरी, पुढे यथाकाळ लवकरच पुन्हा देह प्राप्त करशील।

Verse 76

यदा करिष्यति हरोंजसा दारपरिग्रहम् । तदा स एव भवतश्शरीरं प्रापयिष्यति

जेव्हा हर (शिव) स्वतःच्या इच्छेने विवाह करून पत्नी स्वीकारतील, तेव्हा तेच तुला देह प्राप्त करून देतील।

Verse 77

ब्रह्मोवाच । एवमुक्त्वाथ मदनमहं लोकपितामहः । अंतर्गतो मुनीन्द्राणां मानसानां प्रपश्यताम्

ब्रह्मा म्हणाले—असे मदनाला सांगून मी, लोकपितामह, मुनिश्रेष्ठांच्या मनोदृष्टीसमोरच अंतर्धान पावलो।

Verse 78

इत्येवं मे वचश्श्रुत्वा मदनस्तेपि मानसाः । संबभूवुस्सुतास्सर्वे सुखिनोऽरं गृहं गताः

माझे हे वचन ऐकून मदन आणि ते मानसपुत्र सर्वजण आनंदित झाले; आणि सर्वे तृप्त होऊन आपल्या-आपल्या धामास गेले।