दाक्षयज्ञप्रस्थान-प्रश्नः (Satī Inquires about the Departure for Dakṣa’s Sacrifice)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । यदा ययुर्दक्षमखमुत्सवेन सुरर्षयः । तस्मिन्नैवांतरे देवो पर्वते गंधमादने

ब्रह्मा म्हणाले—जेव्हा देव व देवर्षी दक्षाच्या यज्ञोत्सवासाठी निघाले, त्याच वेळी प्रभू गंधमादन पर्वतावर विराजमान होते।

Verse 2

धारागृहे वितानेन सखीभिः परिवारिता । दाक्षायणी महाक्रीडाश्चकार विविधास्सती

धारागृहात, वितानाखाली सख्यांनी वेढलेली दाक्षायणी सतीने अनेक प्रकारच्या रम्य क्रीडा केल्या।

Verse 3

क्रीडासक्ता तदा देवी ददर्शाथ मुदा सती । दक्षयज्ञे प्रयांतं च रोहिण्या पृच्छ्य सत्वरम्

तेव्हा क्रीडेत आसक्त असलेल्या देवी सतीने आनंदाने पाहिले की कोणी दक्षाच्या यज्ञाकडे निघाले आहे. तिने तत्काळ रोहिणीला विचारून त्या प्रसंगाकडे मन लावले।

Verse 4

दृष्ट्वा सीमंतया भूतां विजयां प्राह सा सती । स्वसखीं प्रवरां प्राणप्रियां सा हि हितावहाम्

सीमंत-भूषणाने सजलेली विजय पाहून सती तिला म्हणाली—ती तिची श्रेष्ठ सखी, प्राणासारखी प्रिय आणि हितकारिणी होती।

Verse 5

सत्युवाच । हे सखीप्रवरे प्राणप्रिये त्वं विजये मम । क्व गमिष्यति चन्द्रोयं रोहिण्यापृच्छ्य सत्वरम्

सती म्हणाली— हे सखीश्रेष्ठे, प्राणप्रिय! माझ्या विजयात तूच माझा आधार आहेस. त्वरेने रोहिणीला विचार— हा चंद्र कुठे जात आहे?

Verse 6

ब्रह्मोवाच । तथोक्ता विजया सत्या गत्वा तत्सन्निधौ द्रुतम् । क्व गच्छसीति पप्रच्छ शशिनं तं यथोचितम्

ब्रह्मा म्हणाले— असे सांगितल्यावर सत्यवती विजया त्वरेने त्याच्या सान्निध्यात गेली आणि यथोचित रीतीने त्या शशीला विचारले— “तू कुठे जातोस?”

Verse 7

विजयोक्तमथाकर्ण्य स्वयात्रां पूर्वमादरात् । कथितं तेन तत्सर्वं दक्षयज्ञोत्सवादिकम्

विजयाचे बोलणे ऐकून सतीने प्रथमच आदराने त्वरेने आपली यात्रा आरंभिली. नंतर तिने त्याला दक्षाच्या यज्ञोत्सवापासून सुरू करून सर्व काही क्रमाने सांगितले.

Verse 8

तच्छ्रुत्वा विजया देवीं त्वरिता जातसंभ्रमा । कथयामास तत्सर्वं यदुक्तं शशिना सतीम्

ते ऐकून देवी विजयाः त्वरित व उत्कंठित होऊन शशी (चंद्र) यांनी जे काही सांगितले ते सर्व सतीला सांगून टाकले।

Verse 9

तच्छ्रुत्वा कालिका देवी विस्मिताभूत्सती तदा । विमृश्य कारणं तत्राज्ञात्वा चेतस्यचिंतयत्

ते शब्द ऐकून त्या वेळी देवी सती विस्मित झाल्या। तेथील कारणाचा विचार करूनही न कळल्याने, अंतःकरणात चिंतन करू लागल्या।

Verse 10

दक्षः पिता मे माता च वीरिणी नौ कुतस्सती । आह्वानं न करोति स्म विस्मृता मां प्रियां सुताम्

दक्ष माझे पिता आणि वीरीणी माझी माता—मग मी सती कशी अनुपस्थित राहू? तरीही त्याने मला, प्रिय कन्येला, विसरले आहे; तो मला बोलावणे पाठवत नाही।

Verse 11

पृच्छेयं शंकरं तत्र कारणं सर्वमादरात् । चिंतयित्वेति सासीद्वै तत्र गंतुं सुनिश्चया

ती विचार करू लागली, “तेथे मी आदराने शंकरांना या सर्व कारणाविषयी विचारेन।” असे चिंतन करून सतीने तेथे जाण्याचा दृढ निश्चय केला।

Verse 12

अथ दाक्षायणी देवी विजयां प्रवरां सखीम् । स्थापयित्वा द्रुतं तत्र समगच्छच्छिवांतिकम्

तेव्हा दाक्षायणी देवी (सती) हिने आपली श्रेष्ठ सखी विजयाला तेथे स्थापून त्वरित शिवाच्या सान्निध्यात गेली।

Verse 13

ददर्श तं सभामध्ये संस्थितं बहुभिर्गणैः । नंद्यादिभिर्महावीरैः प्रवरैर्यूथयूथपै

तिने त्यांना सभेमध्ये विराजमान पाहिले; नंदी आदी महावीर, श्रेष्ठ यूथपती आणि अनेक गणांनी त्यांना वेढले होते।

Verse 14

दृष्ट्वा तं प्रभुमीशानं स्वपतिं साथ दक्षजा । प्रष्टुं तत्कारणं शीघ्रं प्राप शंकरसंनिधिम्

आपले पती परमेश्वर ईशान यांना पाहून दक्षकन्या सती त्या विषयाचे कारण त्वरित विचारण्यासाठी शीघ्र शंकराच्या सान्निध्यात पोहोचली।

Verse 15

शिवेन स्थापिता स्वांके प्रीतियुक्तेन स्वप्रिया । प्रमोदिता वचोभिस्सा बहुमानपुरस्सरम्

प्रीतीने युक्त शिवाने आपल्या प्रियेला आपल्या मांडीवर बसविले. ती महान मानाने सन्मानित होऊन त्यांच्या स्नेहपूर्ण वचनांनी आनंदित झाली.

Verse 16

अथ शंभुर्महालीलस्सर्वेशस्सुखदस्सताम् । सतीमुवाच त्वरितं गणमध्यस्थ आदरात्

तेव्हा अद्भुत महालीला करणारे, सर्वेश्वर, सत्पुरुषांना सुख देणारे शंभू—गणांच्या मध्यभागी बसून—आदराने त्वरित सतीला बोलले.

Verse 17

शंभुरुवाच । किमर्थमागतात्र त्वं सभामध्ये सविस्मया । कारणं तस्य सुप्रीत्या शीघ्रं वद सुमध्यमे

शंभू म्हणाले—तू कोणत्या कारणाने विस्मययुक्त होऊन या सभेमध्ये आली आहेस? हे सुमध्यमे, प्रेमपूर्वक ते कारण लवकर सांग।

Verse 18

ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता तदा तेन महेशेन मुनीश्वर । सांजलिस्सुप्रणम्याशु सत्युवाच प्रभुं शिवा

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनीश्वर, महेशाने असे म्हटल्यावर सतीने तत्काळ हात जोडून नम्र प्रणाम केला आणि प्रभु शिवांना उत्तर दिले।

Verse 19

सत्युवाच । पितुर्मम महान् यज्ञो भवतीति मया श्रुतम् । तत्रोत्सवो महानस्ति समवेतास्सुरर्षयः

सती म्हणाली—मला ऐकिवात आहे की माझ्या पित्याचा महान यज्ञ चालू आहे। तेथे मोठा उत्सव आहे आणि देव व ऋषी एकत्र जमले आहेत।

Verse 20

पितुर्मम महायज्ञे कस्मात्तव न रोचते । गमनं देवदेवेश तत्सर्वं कथय प्रभो

माझ्या पित्याच्या महायज्ञाला जाण्याची तुला इच्छा का होत नाही? हे देवदेवेश, हे प्रभो, तेथे न जाण्याचे कारण सर्व मला सांग.

Verse 21

सुहृदामेष वै धर्मस्सुहृद्भिस्सह संगतिः । कुर्वंति यन्महादेव सुहृदः प्रीतिवर्द्धिनीम्

खऱ्या मित्रांचा हाच धर्म—मित्रांसह संगत ठेवणे; आणि हे महादेव, परस्पर प्रीती व सद्भाव वाढविणारी कृत्ये करणे.

Verse 22

तस्मात्सर्वप्रयत्नेन मयागच्छ सह प्रभो । यज्ञवाटं पितुर्मेद्य स्वामिन् प्रार्थनया मम

म्हणून हे प्रभो, सर्व प्रयत्नाने माझ्यासोबत चला—आज माझ्या पित्याच्या यज्ञवाटेत. हे स्वामी, प्रार्थनेने मी तुम्हाला विनविते.

Verse 23

ब्रह्मोवाच । तस्यास्तद्वचनं श्रुत्वा सत्या देवो महेश्वरः । दक्ष वागिषुहृद्विद्धो बभाषे सूनृतं वचः

ब्रह्मा म्हणाले—सतीचे ते वचन ऐकून देव महेश्वर, जरी दक्षाच्या वाणीच्या बाणाने हृदय विद्ध झाले होते, तरीही त्यांनी उत्तरार्थ कोमल व सत्य वचन बोलले.

Verse 24

महेश्वर उवाच । दक्षस्तव पिता देवी मम द्रोही विशेषतः

महेश्वर म्हणाले—हे देवी, तुझा पिता दक्ष विशेषतः माझा विरोधक व द्रोही आहे.

Verse 25

यस्य ये मानिनस्सर्वे ससुरर्षिमुखाः परे । ते मूढा यजनं प्राप्ताः पितुस्ते ज्ञानवर्जिताः

जे जे अभिमानी लोक—दक्षपक्षातील इतर ऋषींसह—ते सर्व मूढ व ज्ञानवर्जित होऊन तुझ्या पित्याच्या यज्ञास आले।

Verse 26

अनाहूताश्च ये देवी गच्छंति परमंदिरम् । अवमानं प्राप्नुवंति मरणादधिकं तथा

हे देवी, जे न बोलावता परक्याच्या परम-निवासात जातात, त्यांना अपमान भोगावा लागतो—तो अपमान मृत्यूपेक्षाही अधिक मानला जातो।

Verse 27

परालयं गतोपींद्रो लघुर्भवति तद्विधः । का कथा च परेषां वै रीढा यात्रा हि तद्विधा

प्रलयस्थानी गेल्यावर इंद्रही त्या अवस्थेत क्षुद्र ठरतो. मग इतर प्राण्यांची काय कथा? त्यांची गती व भटकंतीही तशीच—अनिश्चित आणि प्रलयाधीन.

Verse 28

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे सतीयात्रावर्णनं नामाष्टविंशोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात ‘सती-यात्रावर्णन’ नावाचा अठ्ठाविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 29

तथारिभिर्न व्यथते ह्यर्दितोपि शरैर्जनः । स्वानांदुरुक्तिभिर्मर्मताडितस्स यथा मतः

तसेच शत्रूच्या बाणांनी जखमी झाला तरी मनुष्य फारसा विचलित होत नाही; पण आपल्या लोकांच्या कठोर वचनांनी मर्मस्थानी घाव बसला की तो निश्चयच व्याकुळ होतो—हा ठाम निष्कर्ष आहे।

Verse 30

विद्यादिभिर्गुणैः षड्भिरसदन्यैस्सतां स्मृतौ । हतायां भूयसां धाम न पश्यंति खलाः प्रिये

प्रिये, केवळ विद्या इत्यादी सहा गुण—जे खरे सत्गुण नाहीत—यांमुळे सज्जनांची स्मृती नष्ट झाली की दुष्ट लोक महानांनी अभिलषित परम धाम पाहू शकत नाहीत।

Verse 31

ब्रह्मोवाच । एवमुक्ता सती तेन महेशेन महात्मना । उवाच रोषसंयुक्ता शिवं वाक्यविदां वरम्

ब्रह्मा म्हणाले—त्या महात्मा महेशाने असे म्हटल्यावर सती क्रोधयुक्त होऊन वाक्यविद्येत श्रेष्ठ अशा शिवास बोलली।

Verse 32

सत्युवाच । यज्ञस्स्यात्सफलो येन स त्वं शंभोखिलेश्वर । अनाहूतोसि तेनाद्य पित्रा मे दुष्टकारिणा

सती म्हणाली—हे शंभो, अखिलेश्वर! ज्यांच्यामुळे यज्ञ सफल होतो ते आपणच; पण आज माझ्या त्या दुष्कर्मी पित्याने आपल्याला न बोलावता ठेवले आहे।

Verse 33

तत्सर्वं ज्ञातुमिच्छामि भव भावं दुरात्मनः । सुरर्षीणां च सर्वेषामागतानां दुरात्मनाम्

हे भव! मला ते सर्व जाणून घ्यायचे आहे—त्या दुरात्म्यांचा अंतर्भावही, आणि तेथे आलेल्या सर्व देवर्षींचाही, जरी त्यांच्या अंतःकरणात कलुष असला तरी।

Verse 34

तस्माच्चाद्यैव गच्छामि स्वपितुर्यजनं प्रभो । अनुज्ञां देहि मे नाथ तत्र गंतुं महेश्वर

म्हणून, हे प्रभो, मी आजच माझ्या पित्याच्या यज्ञाला जाईन। हे नाथ, हे महेश्वर, तेथे जाण्यास मला आज्ञा द्या।

Verse 35

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तौ भगवान् रुद्रस्तया देव्या शिवस्स्वयम् । विज्ञाताखिलदृक् द्रष्टा सतीं सूतिकरोऽब्रवीत्

ब्रह्मा म्हणाले—देवीने असे बोलताच, सर्वज्ञ सर्वदर्शी भगवान रुद्र—स्वयं शिव—दक्षकन्या सतीला म्हणाले।

Verse 36

शिव उवाच । यद्येवं ते रुचिर्देवि तत्र गंतुमवश्यकम् । सुव्रते वचनान्मे त्वं गच्छ शीघ्रं पितुर्मखम्

शिव म्हणाले—हे देवी, जर हीच तुझी इच्छा असेल तर तेथे जाणे आवश्यक आहे। हे सुव्रते, माझ्या वचनाप्रमाणे शीघ्र पित्याच्या यज्ञाला जा।

Verse 37

एतं नंदिनमारुह्य वृषभं सज्जमादरात् । महाराजोपचाराणि कृत्वा बहुगुणान्विता

आदरपूर्वक ती सज्ज असलेल्या नंदी वृषभावर आरूढ झाली; आणि महाराजोचित सत्कार स्वीकारून, अनेक सद्गुणांनी युक्त होऊन पुढे निघाली।

Verse 38

भूषितं वृषमारोहेत्युक्ता रुद्रेण सा सती । सुभूषिता सती युक्ता ह्यगमत्पितुमंदिरम्

रुद्रांनी तिला म्हटले—“हे वृषभारूढे, भूषित हो.” तेव्हा सती सुंदर अलंकारांनी सुसज्ज होऊन, योग्य तयारीसह, पित्याच्या भवनाकडे गेली।

Verse 39

महाराजोपचाराणि दत्तानि परमात्मना । सुच्छत्रचामरादीनि सद्वस्त्राभरणानि च

परमात्म्याने राजोचित उपचार दिले—सुंदर छत्र, चामर इत्यादी, तसेच उत्तम वस्त्रे व आभूषणेही.

Verse 40

गणाः षष्टिसहस्राणि रौद्रा जग्मुश्शिवाज्ञया । कुतूहलयुताः प्रीता महोत्सवसमन्विताः

शिवाज्ञेने साठ हजार रौद्र गण निघाले. ते कुतूहलयुक्त, प्रसन्न, आणि महोत्सवात सहभागी होऊन पुढे गेले.

Verse 41

तदोत्सवो महानासीद्यजने तत्र सर्वतः । सत्याश्शिवप्रियायास्तु वामदेवगणैः कृतः

तो उत्सव महान महोत्सव झाला आणि त्या यज्ञसभेत सर्वत्र पसरला। शिवप्रिय सत्येच्या सन्मानार्थ वामदेवगणांनी तो आयोजित केला।

Verse 42

कुतूहलं गणाश्चक्रुश्शिवयोर्यश उज्जगुः । बालांतः पुप्लुवुः प्रीत्या महावीराश्शिवप्रियाः

कुतूहलाने भरून गणांनी आनंद केला व शिव-सतीचे यश मोठ्याने गायिले। शिवप्रिय ते महावीर सेवक बालकांसारखे प्रीतिने उड्या मारू लागले।

Verse 43

सर्वथासीन्महाशोभा गमने जागदम्बिके । सुखारावस्संबभूव पूरितं भुवनत्रयम्

जगदंबिकेच्या प्रस्थानकाळी सर्व प्रकारे महाशोभा होती। मंगलमय आनंदध्वनी उठला आणि त्या नादाने त्रिभुवन भरून गेले।