घनागमवर्णनम् / Description of the Monsoon’s Onset (Satī’s Address to Śiva)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । कदाचिदथ दक्षस्य तनया जलदागमे । कैलासक्ष्माभृतः प्राह प्रस्थस्थं वृषभध्वजम्

ब्रह्मा म्हणाले—एकदा पावसाळ्याच्या आगमनकाळी, पृथ्वीधारक कैलासावरून प्रस्थानास सिद्ध झालेल्या वृषभध्वज भगवान् शिवास दक्षकन्या सती म्हणाली।

Verse 2

सत्युवाच । देव देव महादेव शंभो मत्प्राणवल्लभ । शृणु मे वचनं नाथ श्रुत्वा तत्कुरु मानद

सती म्हणाली—हे देवाधिदेव, महादेव, शंभो, माझ्या प्राणप्रिय! हे नाथ, माझे वचन ऐक; ऐकून जे योग्य ते कर, हे मानद।

Verse 3

घनागमोयं संप्राप्तः कालः परमदुस्सहः । अनेकवर्णमेघौघास्संगीतांबरदिक्चयाः

घनमेघांचा हा आगमनकाळ आला आहे; हा समय अत्यंत दु:सह आहे। अनेकवर्णी मेघसमूह दाटले आहेत आणि आकाशाच्या दिशा संगीतासारख्या गडगडाटाने भरून गेल्या आहेत।

Verse 4

विवांति वाता हृदयं हारयंतीत वेगिनः । कदंबरजसा धौताः पाथोबिन्दुविकर्षणाः

अतिवेगाने वारे वाहू लागले, जणू हृदयच हिरावून नेत आहेत। कदंबाच्या रजाने धुतलेले ते वारे वाटेवरील जलकण ओढून पसरवीत गेले—अशांतता व अपशकुनाची चिन्हे।

Verse 5

मेघानां गर्जितैरुच्चैर्धारासारं विमुंचताम् । विद्युत्पताकिनां तीव्रः क्षुब्धं स्यात्कस्य नो मनः

मेघांच्या प्रचंड गर्जनेसह मुसळधार धारांचा वर्षाव होत असता, आणि आकाशात ध्वजेसारखी तीव्र वीज चमकत असता—कोणाचे मन व्याकुळ व क्षुब्ध होणार नाही?

Verse 6

न सूर्यो दृश्यते नापि मेघच्छन्नो निशापतिः । दिवापि रात्रिवद्भाति विरहि व्यसनाकरः

न सूर्य दिसत नाही, न मेघांनी झाकलेला निशापती चंद्र; दिवसही रात्रिसारखा भासतो—विरहाने व्याकुळ झालेल्यास शोकच अखंड क्लेशाचा स्रोत ठरतो.

Verse 7

मेघानैकत्र तिष्ठंतो ध्वनन्त पवनेरिताः । पतंत इव लोकानां दृश्यंते मूर्ध्नि शंकर

एकत्र जमलेले मेघ, वाऱ्याने ढकलले जाऊन गर्जत, शंकरांच्या मस्तकावर असे दिसले की जणू ते लोकांवरच कोसळणार आहेत।

Verse 8

वाताहता महावृक्षा नर्तंत इव चांबरे । दृश्यंते हर भीरूणां त्रासदाः कामुकेप्सिता

वाऱ्याने झोडपलेले महावृक्ष आकाशात जणू नाचत आहेत असे दिसले; आणि हरि-सन्निधानी भित्र्या मनांना भय देणारी दृश्ये प्रकट झाली—जशी कामातुरांना हवीहवीशी वाटतील।

Verse 9

स्निग्धनीलांजनस्याशु सदिवौघस्य पृष्ठतः । बलाकराजी वात्युच्चैर्यमुनापृष्ठफेनवत्

स्निग्ध नीलांजनासारख्या काळ्या, वेगाने सरकणाऱ्या मेघसमूहाच्या पाठीमागे, वाऱ्याने उंच ढकललेली बलाका-पंक्ती दिसली—जणू यमुनेच्या पाठीवरचा फेस।

Verse 10

क्षपाक्षयेषवलयं दृश्यते कालिकागता । अंबुधाविव संदीप्तपावको वडवामुखः

रात्रीचा क्षय होताच कालिका प्रकट झाली आणि निशापती शिवाच्या गणांनी वेढलेली दिसली. समुद्रात ती जलांत लपलेली असूनही वडवामुख-अग्नीसारखी प्रज्वलित, तीव्र ज्वाळेसारखी दिपत होती।

Verse 11

प्रारोहंतीह सस्यानि मंदिरं प्राङ्गणेष्वपि । किमन्यत्र विरूपाक्ष सस्यौद्भूतिं वदाम्यहम्

इथे पिके उगवत आहेत—घरांच्या अंगणातसुद्धा। आणखी काय सांगू, हे विरूपाक्ष? मी तर वनस्पतीच्या उद्भव व वाढीचेच वर्णन करीत आहे।

Verse 12

श्यामलै राजतैरक्तैर्विशदोयं हिमाचलः । मंदराश्रयमेघौघः पत्रैर्दुग्धांबुधिर्यथा

हा हिमाचल श्याम, रजतधवल व अरुण छटांनी अलंकृत होऊन तेजस्वी दिसतो. मन्दारवृक्षांवर विसावलेले मेघसमूह फेनिल क्षीरसागरासारखे भासतात.

Verse 13

असमश्रीश्च कुटिलं भेजे यस्याथ किंशुकान् । उच्चावचान् कलौ लक्ष्मीर्गन्ता संत्यज्य सज्जनान्

कलियुगात लक्ष्मी अत्यंत चंचल; ती कुटिल व अयोग्यांकडे वळते आणि सज्जनांना सोडून देते. विवेक न ठेवता ती उंच-नीच सर्वांकडे जाते.

Verse 14

मंदारस्तन पीलूनां शब्देन हृषिता मुहुः । केकायंते प्रतिवने सततं पृष्ठसूचकम्

मन्दार-स्तन व पीलू पक्ष्यांच्या नादाने वारंवार हर्षित होऊन, प्रत्येक वनात मोर सतत केका करीत राहिले—जणू मागील घडामोडींचा संकेत देत.

Verse 15

मेघोत्सुकानां मधुरश्चातकानां मनोहरः । धारासारशरैस्तापं पेतुः प्रतिपथोद्गतम्

मेघांसाठी उत्कंठित मधुरस्वर चातकांना ती वर्षा मनोहर वाटली. धारांच्या तीक्ष्ण बाणांसारख्या सरींनी मार्गावर उठलेली उष्णता जणू पिऊन टाकली.

Verse 16

मेघानां पश्य मद्देहे दुर्नयं करकोत्करैः । ये छादयंत्यनुगते मयूरांश्चातकांस्तथा

पहा, माझ्याच देहात मेघांचा दुर्नय प्रकट झाला आहे—ते गारांच्या राशी फेकत आहेत. ते मागोमाग येणाऱ्या मोरांनाही व चातकांनाही पसरून झाकून टाकतात; अशी अमंगल चाल दिसते.

Verse 17

शिखसारंगयोर्दृष्ट्वा मित्रादपि पराभवम् । हर्षं गच्छंति गिरिशं विदूरमपि मानसम्

शिख व सारंग यांनी मित्रासारख्या सहकाऱ्यालाही पराभूत केलेले पाहून ते सर्व आनंदित झाले; आणि बाहेरून दूर असला तरी गिरिश (शिव) अंतःकरणात प्रसन्न झाला।

Verse 18

एतस्मिन्विषमे काले नीलं काकाश्चकोरकाः । कुर्वंति त्वां विना गेहान् कथं शांतिमवाप्स्यसि

या विषम व कठीण काळात निळ्या वर्णाचे कावळे व चकोरही तुझ्याविना आपली घरटी करतात; मग तू—तुझ्याविना—शांती कशी मिळवशील?

Verse 19

महतीवाद्य नो भीतिर्मा मेघोत्था पिनाकधृक् । यतस्व यस्माद्वासाय माचिरं वचनान्मम

मोठ्या गडगडाटाने भय मानू नकोस, मेघोत्पन्न वज्रगर्जनेनेही घाबरू नकोस, हे पिनाकधारी। म्हणून निवासासाठी प्रयत्न कर; माझ्या वचनांनुसार कृती करण्यास उशीर करू नकोस।

Verse 20

कैलासे वा हिमाद्रौ वा महाकाश्यामथ क्षितौ । तत्रोपयोग्यं संवासं कुरु त्वं वृषभध्वज

कैलासावर असो वा हिमालयावर, अथवा महाकाशीमध्ये किंवा पृथ्वीवर कुठेही—तेथेच योग्य निवास करून राहा, हे वृषभध्वज!

Verse 21

ब्रह्मोवाच । एवमुक्तस्तया शंभुर्दाक्षायण्या तथाऽसकृत । संजहास च शीर्षस्थचन्द्ररश्मिस्मितालयम्

ब्रह्मा म्हणाले—दाक्षायणीने असे वारंवार सांगितल्यावर शंभू मंद हसला; त्याच्या मुखावर शिरावरील चंद्राच्या शीतल किरणांनी उजळलेल्या सौम्य हास्याचे जणू निवासस्थानच झाले।

Verse 22

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे शिवाशिवविहारवर्णनं नाम द्वाविंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात ‘शिव व सती यांच्या दिव्य विहाराचे वर्णन’ नामक बाविसावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 23

ईश्वरः उवाच । यत्र प्रीत्यै मया कार्यो वासस्तव मनोहरे । मेघास्तत्र न गंतारः कदाचिदपि मत्प्रिये

ईश्वर म्हणाले— हे मनोहरि! तुझ्यासाठी मी प्रेमाने जिथे निवासाची व्यवस्था करीन, हे माझ्या प्रिये, तिथे कधीही मेघ जाणार नाहीत।

Verse 24

मेघा नितंबपर्यंतं संचरंति महीभृतः । सदा प्रालेयसानोस्तु वर्षास्वपि मनोहरे

मेघ पर्वताच्या नितंबापर्यंत, म्हणजे खालच्या उतारांपर्यंतच फिरतात; पण हिमाच्छादित शिखर मात्र पावसाळ्यातही सदैव मनोहरच असते।

Verse 25

कैलासस्य तथा देवि पादगाः प्रायशो घनाः । संचरंति न गच्छंति तत ऊर्द्ध्वं कदाचन

हे देवि, कैलासाच्या आसपासच्या जलधारा बहुधा दाट व विपुल असतात; त्या वाहत व फिरत राहतात, पण त्या स्थानापलीकडे वर कधीच जात नाहीत।

Verse 26

सुमेरोर्वा गिरेरूर्द्ध्वं न गच्छंति बलाहकाः । जम्बूमूलं समासाद्य पुष्करावर्तकादयः

वर्षावाहक मेघ सुमेरू पर्वताच्या वर जात नाहीत. जंबूवृक्षाच्या मुळप्रदेशी पोहोचून पुष्कर, आवर्तक इत्यादी तेथेच फिरत राहतात.

Verse 27

इत्युक्तेषु गिरीन्द्रेषु यस्योपरि भवेद्धि ते । मनोरुचिर्निवासाय तमाचक्ष्व द्रुतं हि मे

या पर्वतराजांचे वर्णन झाले; आता लवकर मला सांगा—यांपैकी कोणत्या पर्वतावर निवास करण्यास तुमचे मन अधिक रमते?

Verse 28

स्वेच्छाविहारैस्तव कौतुकानि सुवर्णपक्षानिलवृन्दवृन्दैः । शब्दोत्तरंगैर्मधुरस्वनैस्तैर्मुदोपगेयानि गिरौ हिमोत्थे

हिमवत पर्वतावर तुझ्या स्वेच्छाविहारातून उत्पन्न झालेली कौतुकं सुवर्णपंखी पक्ष्यांचे थवे व वाऱ्यांचे समूह मधुर, तरंगित नादांनी आनंदाने गातात.

Verse 29

सिद्धाङ्गनास्ते रचितासना भुवमिच्छंति चैवोपहृतं सकौतुकम् । स्वेच्छाविहारे मणिकुट्टिमे गिरौ कुर्वन्ति चेष्यंति फलादिदानकैः

त्या सिद्धांगना आसने रचून, कौतुकाने आणलेली भूमी-अर्घ्य आनंदाने इच्छितात. मणिमय फरशीच्या त्या गिरिवर स्वेच्छेने फिरत त्या विधी करतात आणि फळादि दानांनी प्रसन्न होतात.

Verse 30

फणीन्द्रकन्या गिरिकन्यकाश्च या नागकन्याश्च तुरंगमुख्याः । सर्वास्तु तास्ते सततं सहायतां समाचरिष्यंत्यनुमोदविभ्रमैः

फणीन्द्राच्या कन्या, गिरिकन्या, नागकन्या आणि श्रेष्ठ वेगवान अश्व—या सर्वजणी/सर्वे सदैव तुझी सेवा-सहाय्य करतील; तुझ्या आज्ञेचा आनंद मानून हर्षाने तत्पर राहतील।

Verse 31

रूपं तदेवमतुलं वदनं सुचारु दृष्ट्वांगना निजवपुर्निजकांतिसह्यम् । हेला निजे वपुषि रूपगणेषु नित्यं कर्तार इत्यनिमिषेक्षणचारुरूपाः

ते अतुल रूप आणि अत्यंत सुबक मुख पाहून त्या युवतीला आपले देह-तेज त्यापुढे तोकडे वाटले. स्वतःच्या रूपाची व इतर सर्व रूपांची पर्वा न करता, ती अनिमेष नजरेने त्या परम सुंदर रूपावरच स्थिर झाली आणि त्यालाच एकमेव कर्ता मानू लागली।

Verse 32

या मेनका पर्वतराज जाया रूपैर्गुणैः ख्यातवती त्रिलोके । सा चापि ते तत्र मनोनुमोदं नित्यं करिष्यत्यनुनाथनाद्यैः

जी मेनका पर्वतराजाची पत्नी आहे, ती रूप-गुणांनी त्रिलोकी प्रसिद्ध आहे. तीही तेथे भक्तिभावाने सेवा व आदरयुक्त परिचर्येने तुझ्या मनाचा अनुमोद व कल्याण नित्य साधेल।

Verse 33

पुरं हि वर्गैर्गिंरिराजवंद्यैः प्रीतिं विचिन्वद्भिरुदाररूपा । शिक्षा सदा ते खलु शोचितापि कार्याऽन्वहं प्रीतियुता गुणाद्यैः

नगरात त्या श्रेष्ठ वर्गांमध्ये—ज्यांना गिरिराजही वंदितो—उदार वृत्तीने प्रीती मिळवा. शोक झाला तरीही, गुण व सदाचाराच्या आधाराने, प्रेमयुक्त होऊन रोजचे कर्तव्य नित्य करा।

Verse 34

विचित्रैः कोकिलालापमोदैः कुंजगणावृतम् । सदा वसंतप्रभवं गंतुमिच्छसि किं प्रिये

हे प्रिये, विविध कोकिळांच्या मधुर कूजनाने रम्य आणि कुंजसमूहांनी वेढलेल्या त्या सदैव-वसंतमय उपवनात तू जाऊ इच्छितेस काय?

Verse 35

नानाबहुजलापूर्णसरश्शीत समावृतम् । पद्मिनीशतशोयुक्तमचलेन्द्रं हिमालयम्

अचलेंद्र हिमालय नानाविध विपुल जलाने भरलेल्या शीतल सरोवरांनी वेढलेला होता; आणि शेकडो पद्मिनी (कमळसरोवरांनी) तो शोभून दिसत होता.

Verse 36

सर्वकामप्रदैर्वृक्षैश्शाद्वलैः कल्पसंज्ञकैः । सक्षणं पश्य कुसुमान्यथाश्वकरि गोव्रजे

क्षणात पाहा—या गोव्रजात अशी फुले आहेत जणू घोडे व हत्ती आणून ठेवली आहेत; सर्वकाम-प्रद कल्पवृक्षांनी आणि ‘कल्प’ नावाच्या हिरव्या शाद्वलांनी हे स्थान भरून गेले आहे।

Verse 37

प्रशांतश्वापदगणं मुनिभिर्यतिभिर्वृतम् । देवालयं महामाये नानामृगगणैर्युतम्

हे महामाये, ते देवालय असे होते की जिथे हिंस्र पशूंचे कळपही शांत झाले होते; मुनि-यतींनी वेढलेले आणि नानाविध मृगसमूहांनी युक्त असे पवित्र धाम।

Verse 38

स्फटिक स्वर्णवप्राद्यै राजतैश्च विराजितम् । मानसादिसरोरंगैरभितः परिशोभितम्

ते धाम स्फटिक व सुवर्णनिर्मित वप्र-तटबंधांनी तसेच रौप्य-शोभेने झळकत होते; आणि मानसरोवरादी सरोवरांच्या रम्य जलरंगांनी सर्व बाजूंनी अलंकृत होते।

Verse 39

हिरण्मयै रत्ननालैः पंकजैर्मुकुलैर्वृतम् । शिशुमारैस्तथासंख्यैः कच्छपैर्मकरैः करैः

ते सुवर्णकांत, रत्नमय देठ असलेले, कळ्यांनी दाट वेढलेले कमळांनी परिवेष्टित होते; आणि असंख्य जलचर—शिशुमार, कासव, मकर तसेच जलात विचरणारे गज—यांनी परिपूर्ण होते।

Verse 40

निषेवितं मंजुलैश्च तथा नीलोत्पलादिभिः । देवेशि तस्मान्मुक्तैश्च सर्वगंधैश्च कुंकुमैः

हे देवेशी, ते मंजुळ पुष्पांनी, नीलोत्पलादिंनी विधिपूर्वक सेविलेले होते; आणि मोती, सर्व प्रकारचे सुगंधी द्रव्ये व कुंकुम श्रद्धेने अर्पून अलंकृत केलेले होते।

Verse 41

लसद्गंधजलैः शुभ्रैरापूर्णैः स्वच्छकांतिभिः । शाद्वलैस्तरुणैस्तुंगैस्तीरस्थैरुपशोभितम्

ते उजळ, सुगंधित जलाने शोभून दिसत होते—निर्मळ, परिपूर्ण आणि स्वच्छ कांतिने झळाळणारे; तसेच काठावर उगवलेल्या तरुण, उंच हिरव्या शाद्वल व कोवळ्या गवताने अलंकृत होते.

Verse 42

नृत्यद्भिरिव शाखोटैर्वर्जयंतं स्वसंभवम् । कामदेवैस्सारसैश्च मत्तचक्रांगशोभितैः

जणू नाचणाऱ्या फांद्यांचे गुच्छ आपल्या उत्पन्न फळांना दूर सारत आहेत असे भासत होते; आणि तो प्रदेश कामदेवासारखे प्रेम जागवणारे सारसादी पक्षी व मत्त, शोभिवंत चक्रवाकांनी अलंकृत होता.

Verse 43

मधुराराविभिर्मोदकारिभिर्भ्रमरादिभिः । शब्दायमानं च मुदा कामोद्दीपनकारकम्

भ्रमरादींच्या मधुर गुंजारवाने, आनंद देणाऱ्या नादांनी तो प्रदेश निनादून गेला; आणि त्या हर्षमय शब्दसमूहाने कामभावना उद्दीप्त केली.

Verse 44

वासवस्य कुबेरस्य यमस्य वरुणस्य च । अग्नेः कोणपराजस्य मारुतस्य परस्य च

हे इंद्र, कुबेर, यम व वरुण; तसेच अग्नि, कोणपराज, मारुत आणि पर—या देवतांशी संबंधित आहे।

Verse 45

पुरीभिश्शोभिशिखरं मेरोरुच्चैस्सुरालयम् । रंभाशचीमेनकादिरंभोरुगणसेवितम्

मेरूच्या शिखरावर अतिउच्च देवांची तेजस्वी नगरी विराजते; अनेक दीप्तिमान पुर्यांनी तिचे शिखर शोभते. तेथे रंभा, शची, मेनका इत्यादी दिव्यांगना असतात आणि रम्य अप्सरागण तिची सेवा करीत असतात।

Verse 46

किं त्वमिच्छसि सर्वेषां पर्वतानां हि भूभृताम् । सारभूते महारम्ये संविहर्तुं महागिरौ

हे देवी, तुला काय अभिलाषा आहे—सर्व भूधारक पर्वतांमध्ये सारभूत, परम रम्य त्या महागिरीवर क्रीडा व संचार करावासा वाटतो का?

Verse 47

तत्र देवी सखियुता साप्सरोगणमंडिता । नित्यं करिष्यति शची तव योग्यां सहायताम्

तेथे देवी शची सख्यांसह व अप्सरागणांनी अलंकृत होऊन, नित्य तुझ्यास योग्य अशी सहाय्यता करील।

Verse 48

अथवा मम कैलासे पर्वतेंद्रे सदाश्रये । स्थानमिच्छसि वित्तेशपुरीपरिविराजिते

किंवा तुला माझ्या कैलासात—पर्वतराज, सदाश्रय, आणि कुबेराच्या पुरीने शोभित—तेथे निवासस्थान हवे आहे का?

Verse 49

गंगाजलौघप्रयते पूर्णचन्द्रसमप्रभे । दरीषु सानुषु सदा ब्रह्मकन्याभ्युदीरिते

तो गंगाजलाच्या उफाळत्या प्रवाहासारखा भासतो आणि पौर्णिमेच्या चंद्रासारख्या प्रभेने उजळतो. दऱ्यांत व डोंगरउतारांवर स्थित, ब्रह्मकन्यांनी तो सदा कीर्तिला आहे.

Verse 50

नानामृगगणैर्युक्ते पद्माकरशतावृते । सर्वैर्गुणैश्च सद्वस्तुसुमेरोरपि सुंदरि

हे सुंदरी, तो नानाविध मृगसमूहांनी युक्त असून शेकडो पद्मसरोवरांनी वेढलेला आहे. सर्व गुणांनी संपन्न ते शुभ स्थान श्रेष्ठ सुमेरूपेक्षाही अधिक शोभिवंत आहे.

Verse 51

स्थानेष्वेतेषु यत्रापि तवांतःकरणे स्पृहा । तं द्रुतं मे समाचक्ष्व वासकर्तास्मि तत्र ते

या पवित्र स्थळांपैकी जिथे तुझ्या अंतःकरणाची खरी ओढ आहे, ते मला त्वरित सांग; तुझ्यासाठी मी तिथेच निवास करीन।

Verse 52

ब्रह्मोवाच । इतीरिते शंकरेण तदा दाक्षायणी शनैः । इदमाह महादेवं लक्षणं स्वप्रकाशनम्

ब्रह्मा म्हणाले—शंकराने असे बोलल्यावर दाक्षायणी सतीने हळूहळू महादेवाला हे वचन सांगितले, ज्यातून स्वयंपर प्रकाशमान लक्षण प्रकट झाले।

Verse 53

सत्युवाच । हिमाद्रावेव वसितुमहमिच्छे त्वया सह । न चिरात्कुरु संवासं तस्मिन्नेव महागिरौ

सती म्हणाली—मला तुझ्यासह हिमाद्रीवरच वास करायचा आहे; विलंब नको, त्या महान पर्वतावरच आपला निवास ठरव।

Verse 54

ब्रह्मोवाच । अथ तद्वाक्यमाकर्ण्य हरः परममोहितः । हिमाद्रिशिखरं तुंगं दाक्षायण्या समं ययौ

ब्रह्मा म्हणाले—ते वचन ऐकून हर (शिव) अत्यंत मोहित झाले; आणि दाक्षायणीसह हिमाद्रीच्या उंच शिखरावर गेले।

Verse 55

सिद्धांगनागणयुतमगम्यं चैव पक्षिभिः । अगमच्छिखरं रम्यं सरसीवनराजितम्

ती सरोवरे व हिरव्य उपवनांनी शोभलेल्या रम्य शिखरावर पोहोचली; सिद्धांगनांच्या गणांसह, आणि ते शिखर इतके उंच की पक्ष्यांनाही सहज गाठता येत नव्हते।

Verse 56

विचित्ररूपैः कमलैः शिखरं रत्नकर्बुरम् । बालार्कसदृशं शंभुराससाद सतीसखः

सतीसह शंभू त्या शिखरावर पोहोचला—जे विचित्ररूप कमळांनी शोभलेले, रत्नांनी रंगीबेरंगी झालेले, आणि नवउदय सूर्याप्रमाणे तेजस्वी होते.

Verse 57

स्फटिकाभ्रमये तस्मिन् शादवलद्रुमराजिते । विचित्रपुष्पावलिभिस्सरसोभिश्च संयुते

तेथे स्फटिकासारख्या, मेघासारख्या उजळ त्या प्रदेशात—हिरव्या गवताळ भूमीने व श्रेष्ठ वृक्षांनी शोभलेल्या—विचित्र फुलांच्या रांगांनी आणि रम्य सरोवरांनीही तो परिसर युक्त होता.

Verse 58

प्रफुल्लतरुशाखाग्रं गुंजद्भ्रमरसेवितम् । पंकेरुहैः प्रफुल्लैश्च नीलोत्पलचयैस्तथा

वृक्षांच्या फांद्यांच्या टोकांवर पूर्ण बहर आलेली होती, गुंजार करणाऱ्या भ्रमरांनी ती सेविली होती; आणि तो प्रदेश उमललेल्या कमळांनी व नीलोत्पलांच्या समूहांनीही अलंकृत होता.

Verse 59

शोभितं चक्रवाकाद्यैः कादंबैर्हंसशंकुभिः । प्रमत्तसारसैः क्रौंचैर्नीलस्कंधैश्च शब्दितैः

ते स्थान चक्रवाकादी पक्ष्यांच्या थव्यांनी, कादंब पक्षी व हंसांच्या रांगांनी शोभून दिसत होते; आणि उन्मत्त सारस, क्रौंच व नीलकंठ पक्ष्यांच्या किलबिलाटाने निनादत होते।

Verse 60

पुंस्कोकिलानां निनदैर्मधुरैर्गणसेवितैः । तुरंगवदनैस्सिद्धैरप्सरोभिश्च गुह्यकैः

ते स्थान नर-कोकिळांच्या मधुर कूजनाने निनादत होते व शिवगणांच्या सेवेत होते; तसेच सिद्ध, अप्सरा आणि गूढ स्वभावाचे गुह्यक यांच्यानेही युक्त होते—त्यांपैकी काहींची मुखे अश्वासारखी होती।

Verse 61

विद्याधरीभिर्देवीभिः किन्नरीभिर्विहारितम् । पुरंध्रीभिः पार्वतीभिः कन्याभिरभिसंगतम्

ती विद्याधरी कन्या, दिव्य देवी व किन्नरी स्त्रिया यांच्याबरोबर आनंदाने विहारत होती; तसेच कुलवधू, पार्वतीसदृश सख्या व तरुण कन्यांनी ती सर्व बाजूंनी वेढलेली होती.

Verse 62

विपंचीतांत्रिकामत्तमृदंगपटहस्वनैः । नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च कौतुकोत्थैश्च शोभितम्

वीणा इत्यादी तंत्रीवाद्यांच्या नादाने, मृदंग व पटह यांच्या उन्मत्त गजराने ते शोभून दिसत होते; नृत्य करणाऱ्या अप्सरा आणि आनंदोत्पन्न अनेक उत्सवांनीही ते रम्य झाले होते.

Verse 63

देविकाभिर्दीर्घिकाभिर्गंधिभिस्सुसमावृतम् । प्रफुल्लकुसुमैर्नित्यं सकुंजैरुपशोभितम्

तो प्रदेश सुगंधित दीर्घिका व कमलसरोवरांनी सुंदर रीतीने वेढलेला होता, आणि नेहमी उमललेल्या पुष्पांनी व रम्य कुंजांनी शोभून दिसत असे।

Verse 64

शैलराजपुराभ्यर्णे शिखरे वृषभध्वजः । सह सत्या चिरं रेमे एवंभूतेषु शोभनम्

शैलराजाच्या नगरीजवळील उंच शिखरावर वृषभध्वज (शिव) सतीसह दीर्घकाळ रमला; त्या अवस्थेत सर्व काही शुभ व सुंदर भासू लागले।

Verse 65

तस्मिन्स्वर्गसमे स्थाने दिव्यमानेन शंकरः । दशवर्षसहस्राणि रेमे सत्या समं मुदा

त्या स्वर्गसमान स्थानी दिव्य तेजाने उजळलेला शंकर सतीसह आनंदाने दहा हजार वर्षे रमला।

Verse 66

स कदाचित्ततस्स्थानादन्यद्याति स्थलं हरः । कदाचिन्मेरुशिखरं देवी देववृतं सदा

कधी कधी हर (शिव) त्या धामातून निघून दुसऱ्या स्थानी जातात। कधी, हे देवी, ते सदैव देवगणांनी वेढलेले मेरुशिखरावर जातात।

Verse 67

द्वीपान्नाना तथोद्यानवनानि वसुधातलम् । गत्वागत्वा पुनस्तत्राभ्येत्य रेमे सतीसुखम्

अनेक द्वीप, तसेच उद्याने व वने यांसह पृथ्वीवर वारंवार फिरून, सती पुन्हा पुन्हा तेथे परत येऊन आपल्या सुखात रमली।

Verse 68

न जज्ञे स दिवा रात्रौ न ब्रह्मणि तपस्समम् । सत्यां हि मनसा शंभुः प्रीतिमेव चकार ह

दिवस वा रात्र—तपस्येत त्याच्या समकक्ष कोणीही जन्मला नाही, ब्रह्मामध्येही नाही। कारण शंभूने मनात सतीला धारण करून केवळ प्रीतीच केली।

Verse 69

एवं महादेवमुखं सत्यपश्यत्स्म सर्वदा । महादेवोऽपि सर्वत्र सदाद्राक्षीत्सतीमुखम्

अशा रीतीने सती सदैव महादेवांचे मुख पाहत असे; आणि महादेवही जिथे कुठे असत, सतत सतीचे मुखच पाहत असत।

Verse 70

एवमन्योन्यसंसर्गादनुरागमहीरुहम् । वर्द्धयामासतुः कालीशिवौ भावांबुसेचनैः

अशा प्रकारे परस्पर सान्निध्याने काली व शिव यांनी अनुराग-भक्तीचा महावृक्ष वाढविला, अंतःकरणातील भावरूपी जीवनदायी जलाने त्यास सिंचन करून।