शिवसतीविवाहोत्तरलीला — Post‑marital Līlā of Śiva and Satī

Verse 1

नारद उवाच । समीचीनं वचस्तात सर्वज्ञस्य तवाऽनघ । महाद्भुतं श्रुतं नो वै चरितं शिवयोश्शुभम्

नारद म्हणाले—हे तात, हे निष्पाप सर्वज्ञ मुने, तुझे वचन अत्यंत योग्य आहे. खरोखरच आम्ही शिव आणि (सती) यांचे परम अद्भुत व शुभ चरित्र ऐकले आहे।

Verse 2

विवाहश्च श्रुतस्सम्यक् सर्वमोहापहारकः । परमज्ञानसंपन्नो मंगलालय उत्तमः

विवाहसंस्कार सर्व मोह हरतो, असे योग्यच ऐकले आहे. तो परम ज्ञानाने संपन्न असून मंगळाचे उत्तम धाम आहे।

Verse 3

कदाचिद्वन्य पुष्पाणि समाहृत्य मनोहराम् । मालां विधाय सत्यास्तु हारस्थाने स योजयत्

एकदा त्याने मनोहर रानफुले गोळा करून सुंदर माळ तयार केली आणि ती सत्येच्या (सतीच्या) गळ्यात हाराप्रमाणे घातली।

Verse 4

ब्रह्मोवाच । सम्यक्कारुणिकस्यैव मुने ते विचिकित्सितम् । यदहं नोदितस्सौम्य शिवलीलानुवर्णने

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, तुझा हा संशय खरोखर करुणावंतास शोभणारा आहे। हे सौम्य, आतापर्यंत मी शिवलीलेचे वर्णन करण्यास प्रेरित झालो नव्हतो।

Verse 5

विवाह्य दक्षजां देवीं सतीं त्रैलोक्यमातरम् । गत्वा स्वधाम सुप्रीत्या यदकार्षीन्निबोध मे

दक्षकन्या, त्रैलोक्यमाता देवी सतीशी विवाह करून शिव अत्यंत प्रीतिने आपल्या धामास गेले; त्यानंतर त्यांनी जे केले ते माझ्याकडून ऐक।

Verse 6

ततो हरस्स स्वगणस्स्वस्थानं प्राप्य मोदनम । देवर्षे तत्र वृषभादवातरदतिप्रियात्

त्यानंतर हर आपल्या गणांसह स्वधामास जाऊन अत्यंत आनंदित झाला। हे देवर्षी, तेथे अतिप्रेमाने तो आपल्या वृषभ-वाहनावरून उतरला।

Verse 7

यथायोग्यं निजस्थानं प्रविश्य स सतीसखः । मुमुदेऽतीव देवर्षे भवाचारकरश्शिवः

हे देवर्षी, यथायोग्य स्वनिवासात प्रवेश करून सतीचा सखा, लोकधर्म-आचार स्थापणारा शिव अत्यंत आनंदित झाला।

Verse 8

ततो विरूपाक्ष इमां प्राप्य दाक्षायणीं गणान् । स्वीयानिर्यापयामास नद्यादीन् गिरिकंदरात्

त्यानंतर विरूपाक्ष या दाक्षायणी (सती)कडे पोहोचून आपल्या गणांना पाठवून नद्या इत्यादींसह त्यांना पर्वताच्या कंदरांतून व दऱ्यांतून बाहेर हाकलून दिले।

Verse 9

उवाच चैतास्तान् सर्वान्नंद्यादीनतिसूनृतम् । लौकिकीं रीतिमाश्रित्य करुणासागरः प्रभुः

मग करुणासागर प्रभूंनी लौकिक मर्यादा पाळून नंदी आदी सर्वांना अत्यंत मधुर व नम्र वचने बोलून संबोधिले.

Verse 10

महेश उवाच । यदाहं च स्मराम्यत्र स्मरणादरमानसाः । समागमिष्यथ तदा मत्पार्श्वं मे गणा द्रुतम्

महेश म्हणाले—मी येथे जेव्हा जेव्हा तुम्हांला स्मरीन, तेव्हा तेव्हा त्या स्मरणाचा मान ठेवणारे तुम्ही, हे माझ्या गणांनो, त्वरेने माझ्या पार्श्वाला येऊन पोहोचाल.

Verse 11

इत्युक्ते वामदेवेन नद्याद्यास्स्वगणाश्च ते । महावेगा महावीरा नानास्थानेषु संययुः

वामदेवाने असे म्हणताच नद्या आदी ते (दिव्य तत्त्व) आणि त्यांचे स्वगण, महावेगवान व महावीर, निरनिराळ्या स्थानी जाऊन एकत्र झाले.

Verse 12

ईश्वरोपि तया सार्द्धं तेषु यातेषु विभ्रमी । दाक्षायण्या समं रेमे रहस्ये मुदितो भृशम्

इतर सर्व जण निघून गेल्यावर प्रभूही तिच्यासह तेथेच थांबले। दक्षकन्या सतीसमवेत ते गुप्त एकांतस्थानी अत्यंत आनंदाने रमले।

Verse 14

कदाचिद्दर्पणे चैव वीक्षतीमात्मनस्सतीम् । अनुगम्य हरो वक्त्रम् स्वीयमप्यवलोकयत

एकदा सती आरशात स्वतःचे प्रतिबिंब पाहत होती। तेव्हा हर (शिव) तिच्यामागे जाऊन आपले मुखही पाहू लागले।

Verse 15

कदाचित्कुंडलं तस्या उल्लास्योल्लास्य संगतः । बध्नाति मोचयत्येव सा स्वयं मार्जयत्यपि

कधी कधी ती आनंदाने पुन्हा पुन्हा जवळ येऊन त्यांचे कुंडल बांधीत असे आणि मग सोडीत असे; तसेच ते स्वतःच झळाळून स्वच्छही करी।

Verse 16

सरागौ चरणावस्याः पावकेनोज्ज्वलेन च । निसर्गरक्तौ कुरुते पूर्णरागौ वृषध्वजः

वृषध्वजाने प्रज्वलित अग्नीने तिचे प्रेमरंजित चरण स्वभावतः अरुण केले आणि त्यांना दिव्य अनुराग व शुभ तेजाने पूर्ण केले।

Verse 17

उच्चैरपि यदाख्येयमन्येषां पुरतो बहु । तत कर्णे कथयत्त्यस्याहरो द्रष्टुं तदाननम्

इतरांच्या समोर मोठ्याने सांगण्यासारख्या अनेक गोष्टीही ती त्यांच्या कानातच सांगत असे; आणि हर तेव्हा तिचे मुख निरखत राहात।

Verse 18

न दूरमपि गन्तासौ समागत्य प्रयत्नतः । अनुबध्नाति नामाक्षी पृष्ठदेशेन्यमानसाम्

ती दूरवर जात नाही; तरीही प्रयत्नपूर्वक जवळ येते. कमलनेत्री नामाक्षी ज्यांची मने ओढली जाऊन दूर नेत आहेत, त्यांच्या पाठीमागूनच अनुसरण करते.

Verse 19

अंतर्हितस्तु तत्रैव मायया वृषभध्वजः । तामालिलिंग भीत्या स्वं चकिता व्याकुलाऽभवत्

तेव्हाच तेथेच वृषभध्वज भगवान् शिव आपल्या मायेनें अंतर्धान पावले. भयाने ती त्यांना घट्ट आलिंगन देऊ लागली आणि स्वतः चकित होऊन अत्यंत व्याकुळ झाली.

Verse 20

सौवर्णपद्मकलिकातुल्ये तस्या कुचद्वये । चकार भ्रमराकारं मृगनाभिविशेषकम्

तिच्या सुवर्ण कमळकळींसारख्या दोन कुचांवर त्याने कस्तुरीचा विशेष अलंकार भुंग्याच्या आकाराचा केला.

Verse 21

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहि तायां द्वितीये सतीखंडे सतीशिवक्रीडावर्णनं नामैकविंशोध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडातील ‘सती-शिव क्रीडावर्णन’ नावाचा एकविसावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 22

अंगदान्वलयानूर्मान्विश्लेष्य च पुनः पुनः । तत्स्थानात्पुनरेवासौ तत्स्थाने प्रत्ययोजयत्

त्याने वारंवार बाहुबंद, कंकणे व अंगठ्या काढून टाकल्या; मग जिथे ठेवलेल्या होत्या तिथून पुन्हा घेऊन, त्यांच्या योग्य स्थानी परत घातल्या।

Verse 23

कालिकेति समायाति सवर्णा ते सखी त्विमाम् । यास्यत्वस्यास्तथेक्षंत्याः प्रोत्तुंगौ साहसं कुचौ

“कालिका!” असे म्हणत ती हाक मारून जवळ आली. तुझ्याच वर्णाची ही सखी येथे आली. तिला निघून जाताना पाहताच, भावावेगाने तिचे धैर्यवान, उन्नत स्तन ठळकपणे उचंबळले।

Verse 24

कदाचिन्मदनोन्मादचेतनः प्रमथाधिपः । चकार नर्म शर्माणि तथाकृत्प्रियया मुदा

एकदा प्रमथाधिपती, ज्याचे चित्त मदनोन्मादाने उचंबळले होते, तो प्रियेबरोबर आनंदाने विनोद व क्रीडा करून हर्ष मानू लागला।

Verse 25

आहृत्य पद्मपुष्पाणि रम्यपुष्पाणि शंकरः । सर्वांगेषु करोति स्म पुष्पाभरणमादरात्

कमळफुले व इतर रम्य पुष्पे आणून शंकरांनी आदराने आपल्या सर्व अंगांवर पुष्पाभूषणे धारण केली।

Verse 26

गिरिकुंजेषु रम्येषु सत्या सह महेश्वरः । विजहार समस्तेषु प्रियया भक्तवत्सलः

रम्य गिरिकुंजांत भक्तवत्सल महेश्वर आपल्या प्रिया सतीसह सर्वत्र क्रीडा-विहार करू लागले।

Verse 27

तया विना स्म नो याति नास्थितो न स्म चेष्टते । तया विना क्षममपि शर्म लेभे न शंकरः

तिच्याविना तो पुढे जाऊ शकला नाही; ना स्थिर उभा राहिला, ना कोणत्याही कर्मात प्रवृत्त झाला. तिच्याविना समर्थ शंकरालाही शांती व कल्याण (शर्म) लाभले नाही.

Verse 28

विहृत्य सुचिरं कालं कैलासगिरिकुंजरे । अगमद्धिमवत्प्रस्थं सस्मार स्वेच्छया स्मरन्

कैलासगिरीच्या उंच कुंजांत दीर्घकाळ विहार करून तो हिमवताच्या प्रस्थाकडे (ढलांकडे) गेला; आणि स्वेच्छेने तिचे स्मरण करीत, अंतःकरणात काम-प्रेरणाही जागी झाली.

Verse 29

तस्मिन्प्रविष्टे कामे तु वसंतश्शंकरांतिके । वितस्तार निजं भावं हार्दं विज्ञाय यत्प्रभो

काम तेथे प्रविष्ट होताच वसंत शंकराजवळ आला; आणि प्रभूच्या अंतःकरणातील भाव जाणून त्याने आपला हेतू उलगडला.

Verse 30

सर्वे च पुष्पिता वृक्षा लताश्चान्याश्च पुष्पिताः । अंभांसि फुल्लपद्मानि पद्मास्सभ्रमरास्तथा

सर्व वृक्ष फुलांनी बहरले होते; वेली व इतर वनस्पतीही फुलल्या होत्या. पाण्यात उमललेली कमळे शोभत होती आणि त्यांवर भुंगे घिरट्या घालत होते.

Verse 31

प्रविष्टे तत्र सदृतौ ववौ स मलयो मरुत् । सुगंधिगंधपुष्पेण मोदकश्च सुगंधियुक्

तेथे ती शुभ ऋतु आली तेव्हा मलय वारा वाहू लागला, सुगंधी फुलांचा दरवळ घेऊन; आणि वातावरणातील आनंदही सुवासाने भरून गेला.

Verse 32

संध्यार्द्रचन्द्रसंकाशाः पलाशाश्च विरेजिरे । कामास्त्रवत्सुमनसः प्रमोदात्पादपाधरः

संध्याकाळी ओलसर चंद्रासारखी दीप्त पळसाची फुले सर्वत्र झळकली। कामदेवाच्या बाणांसारखी मनोहर ती सुमने आनंदाने वृक्षांच्या फांद्या-डहाळ्या शोभवू लागली।

Verse 33

बभुः पंकजपुष्पाणि सरस्सु संकलाञ्जनान् । संमोहयितुमुद्युक्ता सुमुखी वायुदेवता

सरोवरांत कमळफुले उमलली, जणू काजळ-अंजनाने काळसर झाली आहेत. आणि सुमुखी वायुदेवी मन मोहून टाकण्याच्या कार्यास उद्युक्त झाली।

Verse 34

नागकेशरवृक्षाश्च स्वर्णवर्णैः प्रसूनकैः । बभुर्मदनकेत्वाभा मनोज्ञाश्शंकरांतिके

शंकरांच्या सान्निध्यात नागकेशराची झाडे सुवर्णवर्ण फुलांनी नटली होती; ती मनोहर दिसत, जणू मदनाच्या ध्वजासारखी तेजस्वी।

Verse 35

लवंगवल्लीसुरभिगंधेनोद्वास्य मारुतम् । मोहयामास चेतांसि भृशं कामिजने पुरा

लवंगवेलींच्या सुगंधाने वारा सुगंधित करून, तिने पूर्वी कामासक्त जनांची मने अत्यंत मोहित केली होती।

Verse 36

चारु पावकचर्चित्सु सुस्वराश्चूतशालिनः । बभुर्मदनबाणौघपर्यंकमदनावृताः

त्या रम्य उपवनांत, जिथे अग्निप्रभेची कोमल ऊब स्पर्शत होती, मधुर स्वर निनादत होते आणि आंब्याची समृद्धी होती—तेथे सर्व काही जणू मदनाच्या असंख्य बाणांनी रचलेल्या शय्येसारखे पसरले, आणि कामशक्तीने सर्वत्र आच्छादित झाले होते।

Verse 37

अंभांसि मलहीनानि रेजुः फुल्लकुशाशयाः । मुनीनामिव चेतांसि प्रव्यक्तज्योतिरुद्गमम्

मलरहित निर्मळ जल तेजाने झळाळले; फुललेल्या कुशशय्यांनी शोभले—जसे मुनींचे चित्त, अंतर्ज्योतीच्या स्पष्ट उदयाने प्रकाशमान होते.

Verse 38

तुषारास्सूर्यरश्मीनां संगमादगमन् बहिः । प्रमत्वानीक्ष्यतेक्षाश्च सलिलीहृदयास्तदा

सूर्यकिरणांच्या संगतीने तुषार वितळून बाहेर वाहू लागला. तेव्हा पृथ्वी जणू स्तब्ध दिसली; पाणी उसळले, जणू तिचे हृदयच जलमय झाले.

Verse 39

प्रसन्नास्सह चन्द्रेण ननिषारास्तदाऽभवन् । विभावर्यः प्रियेणैवं कामिन्यस्तु मनोहराः

तेव्हा चंद्रासह रात्र्या प्रसन्न व उजळ झाल्या; प्रियासोबत एकरूप झाल्यावर त्या रात्र्याही मनोहर भासल्या—जणू प्रेमाने शोभलेल्या कामिनी।

Verse 40

तस्मिन्काले महादेवस्सह सत्या धरोत्तमे । रेमे स सुचिरं छन्दं निकुंजेषु नदीषु च

त्या काळी महादेव सतीसह त्या परम पवित्र उत्तम भूमीवर, निकुंजांत व नदीकाठी, स्वेच्छेने दीर्घकाळ रमले।

Verse 41

तथा तेन समं रेजे तदा दाक्षायिणि मुने । यथा हरः क्षणमपि शांतिमाप तया विना

हे मुने, तेव्हा दाक्षायणी त्याच्यासह समान तेजाने शोभली; कारण हर (शिव) तिच्याविना क्षणभरही शांती पावत नव्हता।

Verse 42

संभोगविषये देवी सती तस्य मनः प्रिया । विशतीव हरस्यांगे पाययन्निव तद्रसम्

संभोगाच्या विषयात देवी सती, जी त्याच्या मनाला अत्यंत प्रिय होती, जणू हर (शिव) यांच्या देहात प्रवेश करत आहे असे भासले—जणू त्याला त्या आनंदरसाचे पान घडवीत आहे।

Verse 43

तस्या कुसुममालाभिर्भूषयन्सकलां तनुम् । स्वहस्तरचिताभिस्तु नवशर्माकरोच्च सः

स्वहस्ताने गुंफलेल्या पुष्पमाळांनी तिचे सर्व अंग अलंकृत करून भगवान शिवांनी तिच्या अंतःकरणात नित्य-नवीन हर्ष व मंगलमय आनंद उत्पन्न केला।

Verse 44

आलापैर्वीक्षितैर्हास्यैस्तथा संभाषणैर्हरः । तस्यादिदेश गिरिजां सपतीवात्मसंविदम्

स्नेहपूर्ण बोलणे, कटाक्ष, मंद हास्य आणि अंतरंग संभाषण यांद्वारे हर (शिव) यांनी गिरिजेला—जणू तीच त्यांची प्रिया सहधर्मिणी—स्व-आत्मसंविदेतून उत्पन्न अंतर्ज्ञानाचा उपदेश केला.

Verse 45

तद्वक्त्रचंद्र पीयूषपानस्थिरतनुर्हरः । नानावैशेषिकीं तन्वीमवस्थां स कदाचन

तिच्या मुखचंद्राच्या अमृततुल्य पीयूषाचे पान करून हर (शिव) यांनी देह स्थिर केला; आणि मग त्यांनी कधीही नानाविध विशेषांनी युक्त स्थूल देहावस्था धारण केली नाही.

Verse 46

तद्वक्त्राम्बुजवासेन तत्सौन्दर्य्यैश्च नर्मभिः । गुणैरिव महादंती बद्धो नान्यविचेष्टितः

तिच्या मुखकमळात रमणे, तिचे सौंदर्य आणि स्नेहपूर्ण नर्मवचन यांमुळे ते असे बांधले गेले—जणू गुणरूपी दोरीने महादंती बांधावा—आणि मग ते अन्यथा काही करू शकले नाहीत.

Verse 47

इति हिमगिरिकुंजप्रस्थभागे दरीषु प्रतिदिनमभिरेमे दक्षपुत्र्या महेशः । क्रतुभुजपरिमाणैः क्रीडतस्तस्य जाता दश दश च सुरर्षे वत्सराः पंच चान्ये

अशा रीतीने हिमालयाच्या वनमय कड्यांच्या उतारांवरील दऱ्यांत व गुहांत महेश्वर दररोज दक्षकन्या सतीसह रमला। हे श्रेष्ठ मुनी, यज्ञभोगी देवांच्या परिमाणानुसार त्याच्या क्रीडेत दहा-दहा वर्षे आणि आणखी पाच वर्षे अशी वर्षे निघून गेली।