सतीप्राप्तिविषये ब्रह्मरुद्रसंवादः | The Brahmā–Śiva Dialogue on Attaining Satī

Verse 1

नारद उवाच । रुद्रपार्श्वे त्वयि गते किमभूच्चरितं ततः । का वार्ता ह्यभवत्तात किं चकार हरः स्वयम्

नारद म्हणाले: हे प्रिय, तू रुद्राच्या सान्निध्यात गेल्यावर पुढे काय घडले? तेव्हा कोणती वार्ता झाली, आणि स्वयं हर—शिव—यांनी काय केले?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । अथाहं शिवमानेतुं प्रसन्नः परमेश्वरम् । आसदं हि महादेवं हिमवद्गिरिसंस्थितम्

ब्रह्मा म्हणाले—तेव्हा मन प्रसन्न करून मी परमेश्वर शिवांना आणण्यासाठी निघालो; आणि हिमालयावर स्थित महादेवाजवळ जाऊन पोहोचलो।

Verse 3

मां वीक्ष्य लोकस्रष्टारमायांतं वृषभध्वजः । मनसा संशयं चक्रे सतीप्राप्तौ मुहुर्मुहुः

मला—लोकस्रष्ट्याला—येताना पाहून वृषभध्वज (शिव) यांनी सतीप्राप्तीबाबत मनात पुन्हा पुन्हा संशय केला।

Verse 4

अथ प्रीत्या हरो लोक गतिमाश्रित्य लीलया । सत्या भक्त्या च मां क्षिप्रमुवाच प्राकृतो यथा

तेव्हा प्रसन्न झालेल्या हरांनी लीलया लोकरीतीचा आश्रय घेतला; आणि सतीच्या सत्य भक्तीने प्रेरित होऊन मला शीघ्रच सामान्याप्रमाणे बोलले।

Verse 5

ईश्वर उवाच । किमकार्षीत्सुरज्येष्ठ सत्यर्थे त्वत्सुतस्स माम् । कथयस्व यथा स्वांतं न दीर्ये मन्मथेन हि

ईश्वर म्हणाले—हे देवश्रेष्ठ, सत्यासाठी तुझ्या पुत्राने माझ्याशी काय केले? जसे तुझ्या अंतःकरणात आहे तसेच सांग; कारण मन्मथाने मी विचलित वा विदीर्ण होत नाही।

Verse 6

धावमानो विप्रयोगो मामेव च सतीं प्रति । अभिहंति सुरज्येष्ठ त्यक्त्वान्यां प्राणधारिणीम्

हे देवश्रेष्ठा, हा धावता विरहदुःखाचा वेग केवळ माझ्यावर आणि सतीवरच प्रहार करीत आहे; इतर प्राणधारकांना सोडून तो फक्त आम्हां दोघांवरच येऊन पडतो।

Verse 7

सतीति सततं ब्रह्मन् वद कार्यं करोम्यहम् । अभेदान्मम सा प्राप्या तद्विधे क्रियतां तथा

हे ब्रह्मन्, ‘सती, सती’ असे सतत म्हणत राहा; मी आवश्यक कार्य करीन। ती माझ्यापासून अभिन्न आहे, म्हणून तीच मला प्राप्त होण्याजोगी—म्हणून तशीच विधी व्यवस्था करा।

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इति रुद्रोक्तवचनं लोकाचारसुगर्भितम् । श्रुत्वाहं नारदमुने सांत्वयन्नगदं शिवम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे नारदमुने, लोकाचाराने गर्भित अशी रुद्राने उच्चारलेली वाणी ऐकून, मी निर्दोष भगवान शिवाला सांत्वन केले।

Verse 9

ब्रह्मोवाच । सत्यर्थं यन्मम सुतो वदति स्म वृषध्वज । तच्छ्रणुष्व निजासाध्य सिद्धमित्यवधारय

ब्रह्मा म्हणाले—हे वृषध्वज (वृषध्वजधारी शिवा), माझ्या पुत्राने जे सांगितले ते सत्यार्थ व सार्थ आहे. ते ऐक; ते तुझेच अचूक साधन, सिद्ध व निश्चित आहे असे जाण।

Verse 10

देया तस्मै मया पुत्री तदर्थं परिकल्पिता । ममाभीष्टमिदं कार्यं त्वद्वाक्यादधिकं पुनः

मी त्याला माझी कन्या देईन; ती याच हेतूसाठीच नियोजित आहे. हे कार्य मला अत्यंत अभिष्ट आहे—पुन्हा, तुझ्या वचनांपेक्षाही अधिक।

Verse 11

मत्पुत्र्याराधितश्शंभुरेतदर्थं स्वयं पुनः । सोप्यन्विष्यति मां यस्मात्तदा देया मया हरे

माझ्या कन्येने याच हेतूसाठी शंभूची आराधना केली आहे; म्हणून तो स्वतः पुन्हा मला शोधीत येईल. तो मला शोधील म्हणून, हे हरे, त्या वेळी मी त्याला (कन्येला) देईन।

Verse 12

शुभे लग्न सुमुहूर्ते समागच्छतु सोंतिकम् । तदा दास्यामि तनयां भिक्षार्थं शंभवे विधे

“शुभ लग्न व उत्तम मुहूर्त जवळ येवो. तेव्हा, हे विधाता ब्रह्मा, भिक्षार्थी भावाने आलेल्या शंभूस मी माझी कन्या अर्पण करीन.”

Verse 13

इत्युवाच स मां दक्षस्तस्मात्त्वं वृषभध्वज । शुभे मुहूर्ते तद्वेश्म गच्छ तामानयस्व च

दक्ष मला असे म्हणाला: “म्हणून, हे वृषभध्वज, शुभ मुहूर्तात त्या घरात जा आणि तिला येथे घेऊन ये.”

Verse 14

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा मम वचो लौकिकी गतिमाश्रितः । उवाच विहसन्रुद्रो मुने मां भक्तवत्सलः

ब्रह्मा म्हणाले: “माझे वचन ऐकून रुद्राने लौकिक भाव धारण केला आणि हसत मला म्हणाला, हे मुने; कारण तो भक्तवत्सल आहे.”

Verse 15

रुद्र उवाच । गमिष्ये भवता सार्द्धं नारदेन च तद्गृहम् । अहमेव जगत्स्रष्टस्तस्मात्त्वं नारदं स्मर

रुद्र म्हणाले—मी तुझ्यासह आणि नारदासह त्या गृहास जाईन। मीच जगताचा स्रष्टा आहे; म्हणून तू नारदाचे स्मरण कर।

Verse 16

मरीच्यादीन् स्वपुत्रांश्च मानसानपि संस्मर । तैः सार्द्धं दक्षनिलयं गमिष्ये सगणो विधे

मरीचि आदी ऋषी—तुझे पुत्र आणि मानसपुत्र—यांचेही स्मरण कर। त्यांच्या सहित, हे विधाता (ब्रह्मा), मी माझ्या गणांसह दक्षाच्या निवासास जाईन।

Verse 17

ब्रह्मोवाच । इत्याज्ञप्तोहमीशेन लोकाचारपरेण ह । संस्मरं नारदं त्वां च मरीच्यदीन्सुतांस्तथा

ब्रह्मा म्हणाले—लोकाचाराची मर्यादा पाळणाऱ्या ईश्वराची अशी आज्ञा मिळाल्यावर मी नारद, तुला आणि मरीची आदी ऋषींच्या पुत्रांनाही स्मरून निघालो।

Verse 18

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे कन्यादानवर्णनो नामाष्टादशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय ग्रंथातील रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात ‘कन्यादानवर्णन’ नामक अठरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 19

विष्णुस्समागतस्तूर्णं स्मृतो रुद्रेण शैवराट् । सस्वसैन्यः कमलया गरुडारूढं एव च

रुद्रांनी स्मरण करताच विष्णू तत्क्षणी आले—शिवभक्तांचा अधिराज—स्वसैन्यासह, कमला (लक्ष्मी) सहित, आणि गरुडावर आरूढ होऊन।

Verse 20

अध चैत्रसिते पक्षे नक्षत्रे भगदैवते । त्रयोदश्यां दिने भानौ निगच्छत्स महेश्वरः

मग चैत्र महिन्याच्या कृष्णपक्षात, भग-दैवत असलेल्या नक्षत्री, त्रयोदशीच्या दिवशी, सूर्य पुढे सरकत असता, महेश्वर प्रस्थान पावले।

Verse 21

सर्वैस्सुरगणैस्सार्द्धं ब्रह्मविष्णु पुरस्सरैः । तथा तैर्मुनिभिर्गच्छन् स बभौ पथि शंकरः

सर्व देवगणांसह, अग्रभागी ब्रह्मा-विष्णूंसह, तसेच त्या मुनींनीही सेवित होऊन, शंकर मार्गावर दिव्य तेजाने शोभत पुढे निघाले।

Verse 22

मार्गे समुत्सवो जातो देवादीनां च गच्छताम् । तथा हरगणानां च सानंदमनसामति

मार्गात जात असताना देवादींच्या मध्ये मोठा उत्सव झाला; तसेच आनंदित मन असलेल्या हरगणांमध्येही तसाच उत्साह पसरला।

Verse 24

ततः क्षणेन बलिना बलीवर्देन योगिना । स विष्णुप्रमुखः प्रीत्या प्राप दक्षालयं हरः

त्यानंतर क्षणातच, बलवान योगी, शक्तिशाली वृषभावर आरूढ हर, विष्णुप्रमुख देवांसह प्रेमपूर्वक निघून दक्षाच्या निवासस्थानी पोहोचले।

Verse 25

ततो दक्षो विनीतात्मा संप्रहृष्टतनूरुहः । प्रययौ सन्मुखं तस्य संयुक्तस्सकलैर्निजैः

मग विनीत मनाचा दक्ष, आनंदाने अंगावर रोमांच उठलेला, आपल्या सर्व जनांसह, त्याच्या समोर भेटीसाठी पुढे गेला।

Verse 26

सर्वे सुरगणास्तत्र स्वयं दक्षेण सत्कृताः । पार्श्वे श्रेष्ठं च मुनिभिरुपविष्टा यथाक्रमम्

तेथे सर्व देवगणांचा सत्कार स्वतः दक्षाने केला. मुनिगणही यथाक्रम त्याच्या बाजूला श्रेष्ठ आसनांवर बसले।

Verse 27

परिवार्याखिलान्देवान्गणांश्च मुनिभिर्यथा । दक्षस्समानयामास गृहाभ्यंतरतश्शिवम्

सर्व देव, गण आणि मुनि यांना यथाविधी एकत्र करून दक्षाने शिवाला घराच्या अंतर्भागात नेले।

Verse 28

अथ दक्षः प्रसन्नात्मा स्वयं सर्वेश्वरं हरम् । समानर्च विधानेन दत्त्वासनमनुत्तमम्

मग प्रसन्नचित्त दक्षाने स्वतः सर्वेश्वर हर (शिव) यांची विधिपूर्वक पूजा केली आणि त्यांना अनुपम मानासन अर्पण केले।

Verse 29

ततो विष्णुं च मां विप्रान्सुरान्सर्वान्गणांस्तथा । पूजयामास सद्भक्त्या यथोचितविधानतः

त्यानंतर त्याने यथोचित विधीनुसार सद्भक्तीने विष्णू व मला (शिव), तसेच ब्राह्मण, सर्व देव आणि गण यांची पूजा केली।

Verse 30

कृत्वा यथोचितां पूजां तेषां पूज्यादिभिस्तथा । चकार संविदं दक्षो मुनिभिर्मानसैः पुनः

त्या पूज्य ऋषींची आवश्यक अर्घ्य-आदरांसह यथोचित पूजा करून, दक्षाने पुन्हा मानस (मनोजात) मुनींसोबत सल्लामसलत व विचारविनिमय केला।

Verse 31

ततो मां पितरं प्राह दक्षः प्रीत्या हि मत्सुतः । प्रणिपत्य त्वया कर्म कार्यं वैवाहिकं विभो

त्यानंतर माझा पुत्र दक्ष प्रेमाने मला, पित्याला, म्हणाला— “हे विभो! प्रणाम करून तुम्हीच वैवाहिक कर्म (विधी) करावयास हवे।”

Verse 32

बाढमित्यहमप्युक्त्वा प्रहृष्टैनांतरात्मना । समुत्थाय ततोऽकार्षं तत्कार्यमखिलं तथा

मीही “ठीक आहे” असे म्हणून उत्तर दिले; अंतःकरणाने आनंदित होऊन उठलो आणि मग ते सर्व कार्य तस्सेच पूर्ण केले।

Verse 33

ततश्शुभे मुहूर्ते हि लग्ने ग्रहबलान्विते । सती निजसुतां दक्षो ददौ हर्षेण शंभवे

नंतर शुभ मुहूर्तात—लग्न ग्रहबलयुक्त असताना—दक्षाने आनंदाने आपली कन्या सती शंभू (भगवान शिव) यांना विवाहात अर्पण केली।

Verse 34

उद्वाहविधिना सोपि पाणिं जग्राह हर्षितः । दाक्षायण्या वरतनोस्तदानीं वृषभध्वजः

उद्वाहविधीनुसार त्याच वेळी वृषभध्वज भगवान् शिव हर्षित होऊन वरतनु दाक्षायणी (सती) हिचा पाणिग्रहण करीत झाले।

Verse 35

अहं हरिस्त्वदाद्या वै मुनयश्च सुरा गणाः । नेमुस्सर्वे संस्तुतिभि स्तोषयामासुरीश्वरम्

मी हरि (विष्णु) आणि तुमच्यापासून आरंभ करून मुनि व देवगण—आम्ही सर्वांनी नमस्कार करून स्तुतिंनी परमेश्वर ईश्वराची स्तुती केली।

Verse 36

समुत्सवो महानासीन्नृत्यगानपुरस्सरः । आनन्दं परमं जग्मुस्सर्वे मुनिगणाः सुराः

नृत्य-गानाच्या अग्रभागी एक महान उत्सव झाला। सर्व मुनीगण व देवगण परम आनंदास पोहोचले—शिवाच्या शुभ सान्निध्य व महिमेत रमून।

Verse 37

कन्या दत्त्वा कृत्तार्थोऽभूत्तदा दक्षो हि मत्सुतः । शिवाशिवौ प्रसन्नौ च निखिलं मंगलालयम्

कन्यादान करून तेव्हा माझा पुत्र दक्ष कृतार्थ झाला। आणि शिव व शिवा (सती) प्रसन्न झाले; सर्वत्र मंगलाचे धाम झाले।