देवर्षि-प्रश्नः तथा असुर-वध-हेतुनिवेदनम् | The Devas’ Petition and the Cause for Slaying Asuras

Verse 1

ब्रह्मोवाच । इति स्तुतिं च हर्यादिकृतामाकर्ण्य शंकरः । बभूवातिप्रसन्नो हि विजहास च सूतिकृत्

ब्रह्मा म्हणाले: हरि (विष्णू) आदींनी केलेली ही स्तुती ऐकून शंकर अत्यंत प्रसन्न झाले; आणि सर्वांचे हित करणारे शुभ प्रभू हसले.

Verse 2

ब्रह्मविष्णू तु दृष्ट्वा तौ सस्त्रीकौ संगतौ हरः । यथोचितं समाभाष्य पप्रच्छागमनं तयोः

ब्रह्मा व विष्णू हे आपल्या पत्न्यांसह एकत्र आलेले पाहून हर (भगवान् शिव) यांनी यथोचित सत्कार करून त्यांच्याशी संवाद केला आणि त्यांच्या आगमनाचे कारण विचारले।

Verse 3

रुद्र उवाच । हहर हावध देवा मुनयश्चाद्य निर्भयाः । निजागमनहेतुं हि कथयस्व सुतत्त्वतः

रुद्र म्हणाले—“हा हा! पुरे—भिऊ नका, हे देवांनो व आद्य मुनीहो। तुमच्या येथे येण्याचे खरे कारण तत्त्वतः मला सांगा।”

Verse 4

किमर्थमागता यूयं किं कार्यं चेह विद्यते । तत्सर्वं श्रोतुमिच्छामि भवत्स्तुत्या प्रसन्नधीः

तुम्ही सर्व कशासाठी आला आहात आणि येथे कोणते कार्य आहे? मला सर्व ऐकायचे आहे; तुमच्या स्तुतीने माझी बुद्धी प्रसन्न व शांत झाली आहे।

Verse 5

ब्रह्मोवाच । इति पृष्टे हरेणाहं सर्वलोकपितामहः । मुनेऽवोचं महादेवं विष्णुना परिचोदितः

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने, हरि (विष्णु) यांनी मला, सर्व लोकांचा पितामह, विचारले तेव्हा विष्णूच्या प्रेरणेने मी महादेवाला सांगितले।

Verse 6

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । यदर्थमागतावावां तच्छृणु त्वं सुरर्षिभिः

हे देवाधिदेव महादेव, करुणासागर प्रभो! आम्ही ज्या हेतूने येथे आलो आहोत, तो देव व ऋषी यांच्या साक्षीने आपण ऐकावा.

Verse 7

विशेषतस्तवैवार्थमागता वृपभध्वज । सहार्थिनस्सदायोग्यमन्यथा न जगद्भवेत्

हे वृषभध्वज! मी विशेषतः केवळ तुमच्याच हेतुने आलो आहे. समान पवित्र हेतू असणारे सदैव संयोगास योग्य असतात; अन्यथा जगाची व्यवस्था टिकली नसती.

Verse 8

केचिद्भविष्यंत्यसुरा मम वध्या महेश्वर । हरेर्वध्यास्तथा केचिद्भवंतश्चापि केचन

हे महेश्वर! काही असुर पुढे उत्पन्न होतील, जे माझ्या हातून वधास पात्र असतील; तसेच काही हरी (विष्णु)कडून वध पावतील, आणि काही निश्चयच तुमच्याकडूनही.

Verse 9

केचित्त्वद्वीर्यजातस्य तनयस्य महाप्रभो । मायावध्याः प्रभो केचिद्भविष्यंत्यसुरास्सदा

हे महाप्रभो! आपल्या दिव्य वीर्यापासून जन्मलेल्या पुत्रांपैकी काही असुर सदैव असे असतील की त्यांचा वध केवळ माया व उपायानेच होईल; आणि प्रभो, आणखी काहीही तसेच नेहमी उद्भवतील।

Verse 10

तवैव कृपया शंभोस्सुराणां सुखमुत्तमम् । नाशयित्वाऽसुरान् घोराञ्जगत्स्वास्थ्यं सदाभयम्

हे शंभो! केवळ तुझ्या कृपेनेच देवांना परम सुख-कल्याण मिळते. घोर असुरांचा नाश करून तू जगात आरोग्य, समरसता व सदैव निर्भयता स्थापन करतोस।

Verse 11

योगयुक्ते त्वयि सदा राग द्वेषविवर्जिते । दयापात्रैकनिरते न वध्या ह्यथवा तव

आपण सदैव योगयुक्त, राग-द्वेषरहित आणि करुणेचे पात्र होण्यातच एकनिष्ठ आहात; म्हणून खरे तर आपला वध होऊ शकत नाही—आपल्यासाठी ‘वध’ हा प्रश्नच लागू होत नाही।

Verse 12

अराधितेषु तेष्वीश कथं सृष्टिस्तथा स्थितिः । अतश्च भविता युक्तं नित्यंनित्यं वृषध्वज

हे ईश, जर त्यांच्याच आराधना केली, तर सृष्टी व स्थिती कशी यथार्थपणे चालेल? म्हणून हे वृषध्वज, आपले नित्य-नित्य, सर्वदा पूजन होणेच योग्य आहे।

Verse 13

सृष्टिस्थित्यंतकर्माणि न कार्याणि यदा तदा । शरीरभेदश्चास्माकं मायायाश्च न युज्यते

त्या वेळी सृष्टी, स्थिती व संहार ही कर्मे करण्यासारखी नसतात. आमच्यासाठी शरीरभेद योग्य नाही, तसेच मायेसाठीही नाही; कारण खरे तर असा भेद लागूच होत नाही।

Verse 14

एकस्वरूपा हि वयं भिन्नाः कार्यस्य भेदतः । कार्यभेदो न सिद्धश्चेद्रूपभेदाऽप्रयोजनः

आम्ही खरे तर एकाच स्वरूपाचे आहोत; कार्यभेदामुळेच भिन्न भासतो. जर कार्यभेद सिद्ध होत नसेल, तर रूपभेदाची कल्पना निरर्थक ठरते.

Verse 15

एक एव त्रिधा भिन्नः परमात्मा महेश्वरः । मायास्वाकारणादेव स्वतंत्रो लीलया प्रभुः

परमात्मा महेश्वर एकच आहेत; तरी ते त्रिधा भिन्न भासतात. स्वतःच्या मायेमुळे, बाह्य कारणाविना, तो प्रभू पूर्ण स्वतंत्र राहून लीलारूपाने जग प्रकट करतो.

Verse 16

इति श्रीशिवमहापुणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीखंडे विष्णुब्रह्मकृतशिव प्रार्थनावर्णनं नाम षोडशोऽध्यायः

अशा प्रकारे परमपावन श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखंडात ‘विष्णु व ब्रह्मा यांनी केलेल्या शिवप्रार्थनेचे वर्णन’ नावाचा सोळावा अध्याय समाप्त झाला.

Verse 17

इत्थं वयं त्रिधा भूताः प्रभाभिन्नस्वरूपिणः । शिवाशिवसुतास्तत्त्वं हृदा विद्धि सनातन

अशा रीतीने आम्ही त्रिधा झालो आहोत; आमच्या स्वरूपातील भेद केवळ तेजामुळे आहे. हे सनातन, हृदयात जाण—आम्ही शिव व अशिवा यांचे पुत्र आहोत.

Verse 18

अहं विष्णुश्च सस्त्रीकौ संजातौ कार्यहेतुतः । लोककार्यकरौ प्रीत्या तव शासनतः प्रभो

हे प्रभो! मी आणि विष्णू आपल्या-आपल्या पत्नीसह तुमच्या दिव्य कार्यसिद्धीसाठी प्रकट झालो आहोत. तुमच्या आज्ञेनुसार आम्ही प्रीतिपूर्वक लोककार्य करीत आहोत.

Verse 19

तस्माद्विश्वहितार्थाय सुराणां सुखहेतवे । परिगृह्णीष्व भार्यार्थे रामामेकां सुशोभनाम्

म्हणून विश्वहितासाठी आणि देवांच्या सुखासाठी, पत्नी म्हणून ही एक अत्यंत शोभिवंत रमा स्वीकारा.

Verse 20

अन्यच्छृणु महेशान पूर्ववृत्तं स्मृतं मया । यन्नौ पुरःपुरा प्रोक्तं त्वयैव शिवरूपिणा

हे महेशान! आणखी एक ऐका—मला स्मरण असलेला पूर्ववृत्तांत; जो फार पूर्वी तुम्हीच शिवरूपाने आम्हाला सांगितला होता.

Verse 21

मद्रूपं परमं ब्रह्मन्नीदृशं भवदंगतः । प्रकटी भविता लोके नाम्ना रुद्रः प्रकीर्तितः

हे ब्रह्मन् (ब्रह्मा)! माझे स्वरूप परम ब्रह्म आहे. तुझ्या देहातून याच स्वरूपाचा एक प्रकट होईल आणि तो ‘रुद्र’ या नावाने प्रसिद्ध होईल.

Verse 22

सृष्टिकर्ताऽभवद्ब्रह्मा हरिः पालनकारकः । लयकारी भविष्यामि रुद्ररूपो गुणाकृतिः

ब्रह्मा सृष्टीकर्ता झाला आणि हरि (विष्णू) पालनकर्ता झाला. मी गुणरूप धारण करून रुद्ररूपाने लयकर्ता होईन.

Verse 23

स्त्रियं विवाह्य लोकस्य करिष्ये कार्यमुत्तमम् । इति संस्मृत्य स्वप्रोक्तं पूर्णं कुरु निजं पणम्

“स्त्रीशी विवाह करून मी लोककल्याणाचे परम श्रेष्ठ कार्य करीन।” असे स्वतःचे वचन स्मरून त्याने आपला निज प्रण पूर्ण करण्याचा निश्चय केला।

Verse 24

निदेशस्तव च स्वामिन्नहं सृष्टिकरो हरिः । पालको लयहेतुस्त्वमाविर्भूतस्स्वयं शिवः

हे स्वामिन्! मी तुमच्या आदेशानुसारच कार्य करतो. हरि (विष्णु) सृष्टीकर्ता व पालक आहे, आणि तू लयाचा हेतु आहेस; तूच स्वयं शिवरूपाने येथे प्रकट झाला आहेस।

Verse 25

त्वां विना न समर्थौ हि आवां च स्वस्वकर्मणि । लोककार्यरतो तस्मादेकां गृह्णीष्व कामिनीम्

तुझ्याविना आम्ही आमच्या-आमच्या कर्तव्यात समर्थ नाही. म्हणून लोककार्याला वाहून, तू एक प्रिय कन्येला पत्नी म्हणून स्वीकार।

Verse 26

यथा पद्मालया विष्णोस्सावित्री च यथा मम । तथा सहचरीं शंभो कांतां गृह्णीष्व संप्रति

जशी विष्णूची पद्मालया (लक्ष्मी) आणि जशी माझी सावित्री, तशीच हे शंभो! आता तूही एक प्रिय सहचरी-पत्नी स्वीकार।

Verse 27

ब्रह्मोवाच । इति श्रुत्वा वचो मे हि ब्रह्मणः पुरतो हरेः । स मां जगाद लोकेशः स्मेराननमुखो हरः

ब्रह्मा म्हणाले—हरि समोर माझे हे वचन ऐकून, लोकेश्वर हर मंद स्मितयुक्त मुख करून मला म्हणाला।

Verse 28

ईश्वर उवाच । हे ब्रह्मन् हे हरे मे हि युवां प्रियतरौ सदा । दृष्ट्वा त्वां च ममानंदो भवत्यतितरां खलु

ईश्वर म्हणाले— हे ब्रह्मन्, हे हरि! तुम्ही दोघेही मला सदैव अत्यंत प्रिय आहात. तुम्हांला पाहताच माझा आनंद खरोखरच अतिशय वाढतो।

Verse 29

युवां सुरविशिष्टौ हि त्रिभव स्वामिनौ किल । कथनं वां गरिष्ठेति भवकार्यरतात्मनोः

तुम्ही दोघेही देवांमध्ये श्रेष्ठ आणि खरोखर त्रिभुवनाचे स्वामी आहात. म्हणून लोककार्यरत तुमचे उपदेश-वचन अत्यंत गुरुत्वपूर्ण व प्रमाण मानले जाते।

Verse 30

उचितं न सुरश्रेष्ठौ विवाहकरणं मम । तपोरतविरक्तस्य सदा विदितयोगिनः

हे देवश्रेष्ठांनो! माझा विवाह घडविणे तुम्हांला उचित नाही; कारण मी सदैव तपात रत, विषयांपासून विरक्त, आणि सर्वदा विदितमार्ग योगी आहे।

Verse 31

यो निवृत्तिसुमार्गस्थः स्वात्मारामो निरंजनः । अवधूततनुर्ज्ञानी स्वद्रष्टा कामवर्जितः

जो निवृत्तीच्या उत्तम मार्गात स्थित, स्वात्म्यात रमण करणारा, निरंजन आहे; जो अवधूतासारखी देहधारणा करूनही ज्ञानी आहे; जो स्वतःच्या आत्म्याचा साक्षी आणि कामनारहित आहे।

Verse 32

अविकारी ह्यभोगी च सदाशुचिरमंगलः । तस्य प्रयोजनं लोके कामिन्या किं वदाधुना

तो अविकारी, भोगास्पर्श, सदा शुचि व मंगलमय आहे। अशा प्रभूचा या लोकी काय प्रयोजन, जे कामवश स्त्रीने आता सांगावे?

Verse 33

केवलं योगलग्नस्य ममानंदस्सदास्ति वै । ज्ञानहीनस्तु पुरुषो मनुते बहु कामकम्

जो केवळ योगात लीन आहे, त्याच्यासाठी माझा आनंद सदैव असतो. पण ज्ञानहीन पुरुष अनेक कामनाजन्य हेतू मानून त्यांच्यामागे धावतो.

Verse 34

विवाहकरणं लोके विज्ञेयं परबंधनम् । तस्मात्तस्य रुचिर्नो मे सत्यं सत्यं वदाम्यहम्

या लोकी विवाह करणे हे परम बंधन आहे असे जाणावे. म्हणून त्यात मला रुची नाही—मी सत्य, सत्यच सांगतो.

Verse 35

न स्वार्थं मे प्रवृत्तिर्हि सम्यक्स्वार्थविचिंतनात् । तथापि तत्करिष्यामि भवदुक्तं जगद्धितम्

माझी प्रवृत्ती स्वार्थासाठी नाही, कारण खऱ्या स्वार्थाचा मी सम्यक् विचार केला आहे। तरीही, तुम्ही सांगितलेले जगत्-हितकारी कार्य मी नक्की करीन।

Verse 36

मत्त्वा वचो गरिष्ठं वा नियोक्तिपरिपूर्त्तये । करिष्यामि विवाहं वै भक्तवश्यस्सदा ह्यहम्

हे वचन अत्यंत गरिष्ठ मानून आणि दिव्य नियोगाची पूर्तता करण्यासाठी, मी निश्चयच विवाह करीन; कारण मी सदैव भक्ताच्या भक्तीने वश असतो.

Verse 37

परंतु यादृशीं कांतां ग्रहीष्यामि तथापणम् । तच्छृणुष्व हरे ब्रह्मन् युक्तमेव वचो मम

परंतु मी जशी कल्पिली आहे तशीच कांता स्वीकारीन. म्हणून, हे हरी, हे ब्रह्मन्—ऐक; माझे वचन निश्चयच युक्त आहे.

Verse 38

या मे तेजस्समर्था हि ग्रहीतुं स्याद्विभागशः । तां निदेशय भार्यार्थे योगिनीं कामरूपिणीम्

हे (पित्या)! जी माझे दिव्य तेज योग्य प्रमाणात विभागशः धारण करण्यास समर्थ आहे, त्या कामरूपिणी योगिनीला पत्नी म्हणून माझ्यासाठी दाखवा.

Verse 39

योगयुक्ते मयि तथा योगिन्येव भविष्यति । कामासक्ते मयि तथा कामिन्येव भविष्यति

ती योगाने माझ्याशी युक्त असेल तर ती निश्चयच योगिनी होईल; आणि ती कामाने माझ्याशी आसक्त असेल तर ती निश्चयच कामिनी होईल.

Verse 40

यमक्षरं वेदविदो निगदंति मनीषिणः । ज्योतीरूपं शिवं ते च चिंतयिष्ये सनातनम्

वेदवेत्ते व मनीषी ज्याला अविनाशी परम अक्षर म्हणतात, त्या ज्योतीरूप सनातन शिवाचे मी ध्यान करीन।

Verse 41

तच्चिंतायां यदा सक्तो ब्रह्मन् गच्छामि भाविनीम् । तत्र या विघ्नजननी न भवित्री हतास्तु मे

हे ब्रह्मन्! जेव्हा मी त्या चिंतनात तल्लीन होऊन माझ्या प्रिया (सती)कडे जातो, तेव्हा तेथे विघ्नांची जननी होणारी ती उत्पन्न होऊ नये; माझ्यासाठी तिचा नाश होवो।

Verse 42

त्वं वा विष्णुरहं वापि शिवस्य ब्रह्मरूपिणः । अंशभूता महाभागा योग्यं तदनुचिंतनम्

तू विष्णू असो वा मी विष्णू—हे महाभाग! आपण दोघेही ब्रह्मरूप शिवाचे अंश आहोत; म्हणून त्या तत्त्वाचे पुनःपुन्हा चिंतन योग्य आहे।

Verse 43

तच्चिंतया विनोद्वाहं स्थास्यामि कमलासन । तस्माज्जायां प्रादिश त्वं मत्कर्मानुगतां सदा

हे कमलासन! त्याचे चिंतन करून मी दुःखरहित राहीन. म्हणून मला अशी पत्नी प्रदान कर, जी सदैव माझ्या नियत कर्मधर्माचे अनुसरण व साहाय्य करील.

Verse 44

तत्राप्येकं पणं मे त्वं वृणु ब्रह्मंश्च मां प्रति । अविश्वासो मदुक्ते चेन्मया त्यक्ता भविष्यति

हे ब्रह्मन्! तिथेही तू माझ्याशी एक प्रतिज्ञा ठरव. माझ्या वचनावर अविश्वास असेल तर जाण—मी तुला त्यागीन.

Verse 45

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचश्श्रुत्वाहं स विष्णुर्हरस्य च । सस्मितं मोदितमनोऽवोचं चेति विनम्रकः

ब्रह्मा म्हणाले—त्याचे वचन ऐकून मी, विष्णूसह, हर (शिव) यांच्या सान्निध्यात, मंद हास्य व प्रसन्न मनाने, नम्र होऊन असे बोललो.

Verse 46

शृणु नाथ महेशान मार्गिता यादृशी त्वया । निवेदयामि सुप्रीत्या तां स्त्रियं तादृशीं प्रभो

हे नाथ, हे महेशान! ऐक—तू जशी स्त्री शोधलीस, तशीच ती मी अत्यंत प्रीतीने तुला निवेदन करतो, हे प्रभो.

Verse 47

उमा सा भिन्नरूपेण संजाता कार्यसाधिनी । सरस्वती तथा लक्ष्मीर्द्विधा रूपा पुरा प्रभो

हे प्रभो! तीच उमा भिन्न-भिन्न रूपांनी प्रकट होऊन कार्यसाधिनी झाली; आणि पूर्वकाळी सरस्वती तसेच लक्ष्मीही द्विरूप झाल्या.

Verse 48

पाद्मा कांताऽभवद्विष्णोस्तथा मम सरस्वती । तृतीयरूपा सा नाभूल्लोककार्यहितैषिणी

पद्मा विष्णूची कांता झाली आणि सरस्वती माझी; ती तृतीयरूपा निष्क्रिय राहिली नाही—लोककार्य व लोकहिताचीच इच्छुक होती।

Verse 49

दक्षस्य तनया याभूत्सती नाम्ना तु सा विभो । सैवेदृशी भवेद्भार्या भवेद्धि हितकारिणी

हे प्रभो! दक्षाची जी कन्या ‘सती’ या नावाने प्रसिद्ध झाली, तीच अशी पत्नी होण्यास योग्य आहे; कारण ती निश्चयच पतीचे हित करणारी आहे।

Verse 50

सा तपस्यति देवेश त्वदर्थं हि दृढव्रता । त्वां पतिं प्राप्तुकामा वै महातेजोवती सती

हे देवेश! ती केवळ तुझ्यासाठीच दृढव्रता होऊन तप करीत आहे. महातेजस्विनी सती तुला पती म्हणून प्राप्त करण्याची इच्छा धरते.

Verse 51

दातुं गच्छ वरं तस्यै कृपां कुरु महेश्वर । तां विवाहय सुप्रीत्या वरं दत्त्वा च तादृशम्

हे महेश्वर! जा, तिला वर दे आणि कृपा कर. आनंदाने तिच्याशी विवाह कर आणि तिच्या इच्छेस अनुरूप तसाच वर प्रदान कर.

Verse 52

हरेर्मम च देवानामियं वाञ्छास्ति शंकर । परिपूरय सद्दृष्ट्या पश्यामोत्सवमादरात्

हे शंकर! हरि, माझी आणि देवांची हीच इच्छा आहे. तुझ्या शुभ कृपादृष्टीने ती पूर्ण कर, जेणेकरून आम्ही आदराने उत्सव पाहू शकू.

Verse 53

मङ्गलं परमं भूयात्त्रिलोकेषु सुखावहम् । सर्वज्वरो विनश्येद्वै सर्वेषां नात्र संशयः

त्रिलोकीत सुख देणारे परम मंगळ होवो; सर्वांचा सर्व ज्वररूप त्रास निश्चयाने नष्ट होवो—यात संशय नाही।

Verse 54

अथवास्मद्वचश्शेषे वदंत मधुसूदनः । लीलाजाकृतिमीशानं भक्तवत्सलमच्युतः

अथवा आमची वचने संपल्यावर मधुसूदन अच्युत बोलू लागला। भक्तवत्सल विष्णूने लीलामूर्ती ईशान (शिव) यांची स्तुती आरंभिली।

Verse 55

विष्णुरुवाच । देवदेव महादेव करुणाकर शंकर । यदुक्तं ब्रह्मणा सर्वं मदुक्तं तन्न संशयः

विष्णू म्हणाले—हे देवदेव, हे महादेव, हे करुणाकर शंकर! ब्रह्म्याने जे सर्व सांगितले, तेच मीही सांगितले आहे; यात संशय नाही.

Verse 56

तत्कुरुष्व महेशान कृपां कृत्वा ममोपरि । सनाथं कुरु सद्दृष्ट्या त्रिलोकं सुविवाह्यताम्

हे महेशान! माझ्यावर कृपा करून तेच करा। आपल्या शुभ दृष्टीने त्रिलोक सनाथ व सुयोग्य मार्गाने चालव, आणि माझा विवाह विधिपूर्वक मंगलमय होवो.

Verse 57

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा भगवान् विष्णुस्तूष्णीमास मुने सुधीः । तथा स्तुतिं विहस्याह स प्रभुर्भक्तवत्सलः

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! असे बोलून बुद्धिमान भगवान विष्णू मौन झाले. मग भक्तवत्सल प्रभूंनी हसत पुन्हा सांगितले आणि स्तुती पुढे चालू ठेवली.

Verse 58

ततस्त्वावां च संप्राप्य चाज्ञां स मुनिभिस्सुरैः । अगच्छावस्वेष्टदेशं सस्त्रीकौ परहर्षितौ

त्यानंतर ते दोघे तुमच्याजवळ येऊन, मुनी व देवांकडून आज्ञा घेऊन, पत्नींसह परम हर्षाने आपल्या इच्छित देशास निघून गेले।