दक्षस्य प्रजावृद्ध्युपायः — Dakṣa’s Means for Increasing Progeny

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन्विधे महा प्राज्ञ वद नो वदतां वर । दक्षे गृहं गते प्रीत्या किमभूत्तदनंतरम्

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्, हे विधाते, महाप्राज्ञ, वक्त्यांमध्ये श्रेष्ठ! सांगा—आपण प्रेमाने दक्षाच्या घरी गेल्यावर तत्क्षणी पुढे काय घडले?

Verse 2

ब्रह्मोवाच । दक्षः प्रजापतिर्गत्वा स्वाश्रमं हृष्टमानसः । सर्गं चकार बहुधा मानसं मम चाज्ञया

ब्रह्मा म्हणाले—प्रजापती दक्ष हर्षित मनाने आपल्या आश्रमात परत गेला; आणि माझ्या आज्ञेने त्याने मनोमय (सूक्ष्म) रीतीने अनेक प्रकारची सृष्टी केली.

Verse 3

तमबृंहितमालोक्य प्रजासर्गं प्रजापतिः । दक्षो निवेदयामास ब्रह्मणे जनकाय मे

ती वाढलेली व विस्तारलेली प्रजासृष्टी पाहून प्रजापती दक्षाने माझ्या जनक-पित्याला, ब्रह्माला, तिचा वृत्तांत निवेदिला.

Verse 4

दक्ष उवाच । ब्रह्मंस्तात प्रजानाथ वर्द्धन्ते न प्रजाः प्रभो । मया विरचितास्सर्वास्तावत्यो हि स्थिताः खलु

दक्ष म्हणाला—हे ब्रह्मन्, हे तात, हे प्रजानाथ प्रभो! प्रजा वाढत नाहीत. माझ्याद्वारे रचलेल्या सर्व प्रजा तितक्याच स्थितीत आहेत, खरोखर.

Verse 5

किं करोमि प्रजानाथ वर्द्धेयुः कथमात्मना । तदुपायं समाचक्ष्व प्रजाः कुर्यां न संशयः

हे प्रजानाथ, मी काय करू? माझ्याच द्वारा प्रजा कशी वाढेल? त्याचा उपाय मला सांगा, म्हणजे मी निःसंशय संतती उत्पन्न करीन।

Verse 6

ब्रह्मोवाच । दक्ष प्रजापते तात शृणु मे परमं वचः । तत्कुरुष्व सुरश्रेष्ठ शिवस्ते शं करिष्यति

ब्रह्मा म्हणाले—हे दक्ष प्रजापते, प्रिय वत्सा, माझे परम वचन ऐक. हे देवश्रेष्ठा, मी सांगतो तसे कर; शिव निश्चयाने तुझे कल्याण करतील.

Verse 7

या च पञ्चजनस्यांग सुता रम्या प्रजापतेः । असिक्नी नाम पत्नीत्वे प्रजेश प्रतिगृह्यताम्

आणि हे प्रिय, प्रजापतीची जी रम्य कन्या पञ्चजनापासून उत्पन्न झाली—तिचे नाव असिक्नी—हे प्रजेश, तिला पत्नी म्हणून स्वीकार.

Verse 8

वामव्यवायधर्मस्त्वं प्रजासर्गमिमं पुनः । तद्विधायां च कामिन्यां भूरिशो भावयिष्यसि

तू वाम-प्रवाहाच्या दांपत्यधर्माचा अधिपती आहेस; म्हणून तू पुन्हा ही प्रजासृष्टी प्रवर्तशील. आणि त्या प्रिय कामिनीला विधिपूर्वक स्वीकारून, तिला वारंवार विपुल संततीने गर्भवती करशील.

Verse 9

ब्रह्मोवाच । ततस्समुत्पादयितुं प्रजा मैथुनधर्मतः । उपयेमे वीरणस्य निदेशान्मे सुतां ततः

ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर मैथुनधर्मानुसार प्रजा उत्पन्न करण्यासाठी, वीरणाच्या आदेशाने मी माझ्या कन्येचा विवाह करून दिला.

Verse 10

अथ तस्यां स्वपत्न्यां च वीरिण्यां स प्रजापतिः । हर्यश्वसंज्ञानयुतं दक्षः पुत्रानजीजनत्

मग आपल्या पत्नी वीरिणीच्या ठायी प्रजापती दक्षाने ‘हर्यश्व’ या नावाने प्रसिद्ध असे पुत्र उत्पन्न केले।

Verse 11

अपृथग्धर्मशीलास्ते सर्व आसन् सुता मुने । पितृभक्तिरता नित्यं वेदमार्गपरायणाः

हे मुने, ती सर्व संतती एकसारखी धर्मशील होती; नित्य पितृभक्तीत रत आणि वेदमर्गात दृढनिष्ठ होऊन अढळ धर्मात स्थित होती।

Verse 12

पितृप्रोक्ताः प्रजासर्गकरणार्थं ययुर्दिशम् । प्रतीचीं तपसे तात सर्वे दाक्षायणास्सुताः

पित्याच्या आज्ञेने प्रजासृष्टी घडविण्याकरिता, हे तात, दक्षाचे सर्व पुत्र तपासाठी पश्चिम दिशेकडे निघून गेले।

Verse 13

इति श्रीशिव महापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वि० सतीखंडे दक्षसृष्टौ नारदशापो नाम त्रयोदशोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या सतीखंडात, दक्षसृष्टी-प्रसंगातील ‘नारदशाप’ नावाचा तेरावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 14

तदुपस्पर्शनादेव प्रोत्पन्नमतयोऽ भवन् । धर्मे पारमहंसे च विनिर्द्धूतमलाशयाः

त्याच्या केवळ स्पर्शानेच त्यांची बुद्धी जागृत झाली. अंतःकरणातील मल धुऊन गेले आणि ते धर्मात व परमहंस-मार्गात दृढ झाले—मोक्षदाते प्रभु शिवात एकनिष्ठ.

Verse 15

प्रजाविवृद्धये ते वै तेपिर तत्र सत्तमाः । दाक्षायणा दृढात्मानः पित्रादेश सुयंत्रिताः

प्रजावृद्धीसाठी त्या उत्तमांनी तेथे तप आचरले. दक्षाचे पुत्र दृढचित्त होते व पित्याच्या आज्ञेने उत्तमरीत्या संयमित होते.

Verse 16

त्वं च तान् नारद ज्ञात्वा तपतस्सृष्टि हेतवे । अगमस्तत्र भूरीणि हार्दमाज्ञाय मापतेः

आणि हे नारद, ते सर्व जाणून सृष्टीच्या हेतूने तप करण्याची इच्छा धरून तू तेथे गेलास; सर्वमापक प्रभु हर (शिव) यांची हृदयस्थ आज्ञा जाणून अनेक साधना केल्यास.

Verse 17

अदृष्ट्वा तं भुवस्सृष्टि कथं कर्तुं समुद्यताः । हर्यश्वा दक्षतनया इत्यवोचस्तमादरात्

त्या महेश्वराचे दर्शन न घेता तुम्ही लोकसृष्टी कशी करणार?—असे म्हणत हर्यश्व, दक्षाचे पुत्र, त्याला आदराने बोलले.

Verse 18

ब्रह्मोवाच । तन्निशम्याथ हर्यश्वास्ते त्वदुक्तमतंद्रिताः । औत्पत्तिकधियस्सर्वे स्वयं विममृशुर्भृशम्

ब्रह्मा म्हणाले: ते ऐकून हर्यश्व थकवा न मानता तुझ्या वचनात तत्पर झाले; जन्मजात विवेकयुक्त ते सर्वजण आपापसात अत्यंत विचार करू लागले.

Verse 19

सुशास्त्रजनकादेशं यो न वेद निवर्तकम् । स कथं गुणविश्रंभी कर्तुं सर्गमुपक्रमेत्

जो खरे शास्त्रांनी दिलेला आदिजनकाचा निवर्तक आदेश जाणत नाही, तो गुणांवर विसंबून सृष्टीचा आरंभ कसा करील?

Verse 20

इति निश्चित्य ते पुत्रास्सुधियश्चैकचेतसः । प्रणम्य तं परिक्रम्यायुर्मार्गमनिवर्तकम्

असा निश्चय करून ते पुत्र—सुधी व एकचित्त—त्यांना प्रणाम करून परिक्रमा केली आणि अचूक निवर्तक मार्गावर निघाले।

Verse 21

नारद त्वं मनश्शंभोर्लोंकानन्यचरो मुने । निर्विकारो महेशानमनोवृत्तिकरस्तदा

हे नारद, हे मुने, तू शंभूचेच मनस्वरूप आहेस; लोकांत अनासक्त होऊन संचार करतोस. निर्विकार राहून तू तेव्हा महेशान (शिव) यांच्या मनोवृत्तीचा संकल्प प्रकट करणारा होतोस.

Verse 22

काले गते बहुतरे मम पुत्रः प्रजापतिः । नाशं निशम्य पुत्राणां नारदादन्वतप्यत

खूप काळ गेल्यावर माझा पुत्र प्रजापती, नारदाकडून पुत्रांच्या नाशाची वार्ता ऐकून, शोक व पश्चात्तापाने व्याकुळ झाला.

Verse 23

मुहुर्मुहुरुवाचेति सुप्रजात्वं शुचां पदम् । शुशोच बहुशो दक्षश्शिवमायाविमोहितः

‘सुप्रजा’ असे म्हणत दक्ष वारंवार बोलत राहिला, पण तो शोकाच्या गर्तेतच अधिक बुडत गेला. शिवमायेने विमोहित झालेला दक्ष पुन्हा पुन्हा विलाप करू लागला.

Verse 24

अहमागत्य सुप्रीत्या सांत्वयं दक्षमात्मजम् । शांतिभावं प्रदर्श्यैव देवं प्रबलमित्युत

मी खऱ्या स्नेहाने तेथे जाऊन दक्षाच्या कन्येला सांत्वन केले; शांतिभाव दाखवून देव शिव हे सर्वप्रबळ प्रभू आहेत असे सांगितले।

Verse 25

अथ दक्षः पंचजन्या मया स परिसांत्वितः । सबलाश्वाभिधान्् पुत्रान् सहस्रं चाप्यजीजनत्

मग दक्ष—पंचजन्या द्वारे माझ्या सांत्वनेने पूर्ण शांत होऊन—‘सबलाश्व’ या नावाने प्रसिद्ध असे एक हजार पुत्र उत्पन्न करू लागला।

Verse 26

तेपि जग्मुस्तत्र सुताः पित्रादिष्टा दृढव्रताः । प्रजासर्गे अत्र सिद्धास्स्वपूर्वभ्रातरो ययुः

ते पुत्रही पित्याच्या आज्ञेने, दृढव्रती होऊन, त्या ठिकाणीच गेले. तेथे प्रजासृष्टीच्या कार्यात ते सिद्धजन आपल्या पूर्वीच्या ज्येष्ठ भावांच्या मार्गानेच चालले.

Verse 27

तदुपस्पर्शनादेव नष्टाघा विमलाशयाः । तेपुर्महत्तपस्तत्र जपन्तो ब्रह्म सुव्रताः

त्या पावन शैव-स्थळाचा स्पर्श होताच त्यांचे पाप नष्ट झाले व अंतःकरण निर्मळ झाले. तेथे ते सुव्रती महातप करू लागले आणि परब्रह्म—शिव—याचा अखंड जप करीत राहिले.

Verse 28

प्रजासर्गोद्यतांस्तान् वै ज्ञात्वा गत्वेति नारद । पूर्ववच्चागदो वाक्यं संस्मरन्नैश्वरीं गतिम्

ते प्रजासृष्टीस उद्यत आहेत असे जाणून तो म्हणाला, “जा, हे नारद।” मग पूर्वीच्या वचनाचे स्मरण करून, ईश्वरी गतीत स्थित राहून, तो पूर्ववत निघून गेला.

Verse 29

भ्रातृपंथानमादिश्य त्वं मुने मोघदर्शनः । अयाश्चोर्द्ध्वगतिं तेऽपि भ्रातृमार्गं ययुस्सुताः

हे मुने, ‘भ्रातृमार्ग’ दाखवूनही तुझे उपदेश निष्फळ ठरले; ते पुत्रही ऊर्ध्वगती न मिळवता भावाच्या मार्गानेच गेले।

Verse 30

उत्पातान् बहुशोऽपश्यत्तदैव स प्रजापतिः । विस्मितोभूत्स मे पुत्रो दक्षो मनसि दुःखितः

त्याच वेळी प्रजापतीने वारंवार अनेक अपशकुन-उत्पात पाहिले. माझा पुत्र दक्ष विस्मित झाला आणि मनात दुःखी झाला।

Verse 31

पूर्ववत्त्वत्कृतं दक्षश्शुश्राव चकितो भृशम् । पुत्रनाशं शुशोचाति पुत्रशोक विमूर्छितः

पूर्वीप्रमाणेच तो वृत्तांत पुन्हा ऐकून दक्ष अत्यंत भयभीत झाला। पुत्रनाशाच्या शोकाने व्याकुळ होऊन, पुत्रशोकाने मूर्च्छितप्राय तो आपल्या पुत्राच्या हानीवर विलाप करू लागला।

Verse 32

चुक्रोध तुभ्यं दक्षोसौ दुष्टोयमिति चाब्रवीत् । आगतस्तत्र दैवात्त्वमनुग्रहकरस्तदा

दक्ष तुझ्यावर क्रोधावला आणि म्हणाला—“हा दुष्ट आहे.” तरीही दैवयोगाने त्याच वेळी तू तेथे आलास, अनुग्रह देणारा म्हणून।

Verse 33

शोकाविष्टस्स दक्षो हि रोषविस्फुरिताधरः । उपलभ्य तमाहत्य धिग्धिक् प्रोच्य विगर्हयन्

शोकाने ग्रासलेल्या दक्षाचे ओठ रागाने थरथरत होते। त्याला पकडून त्याने मारले आणि “धिक् धिक्” असे म्हणत निंदानालस्ती करू लागला। शैव दृष्टीने हा अहंकारजन्य क्रोधाचा बाह्य उद्रेक आहे, जो विवेक झाकून शिव व शिवभक्तांप्रतीची श्रद्धा दूर करतो।

Verse 34

दक्ष उवाच । किं कृतं तेऽधमश्रेष्ठ साधूनां साधुलिंगतः । भिक्षोमार्गोऽर्भकानां वै दर्शितस्साधुकारि नो

दक्ष म्हणाले: अरे अधम-श्रेष्ठा! साधूंची बाह्य लक्षणे धारण करून तू हे काय केलेस? साधुकर्त्याचा वेष घेऊन तू आमच्या बालकांना भिक्षेचा मार्ग दाखविलास।

Verse 35

ऋणैस्त्रिभिरमुक्तानां लोकयोरुभयोः कृतः । विघातश्श्रेयसोऽमीषां निर्दयेन शठेन ते

जे त्रिविध ऋणांपासून मुक्त नाहीत, त्यांच्या दोन्ही लोकांतील कल्याणाला अडथळा येतो; तुझ्यासारखा निर्दय, शठ मनुष्य त्यांच्या श्रेयाचा विघात करतो।

Verse 36

ऋणानि त्रीण्यपाकृत्य यो गृहात्प्रव्रजेत्पुमान् । मातरं पितरं त्यक्त्वा मोक्षमिच्छन्व्रजत्यधः

जो पुरुष तीन पवित्र ऋणे फेडल्यावाचून गृहस्थाश्रम सोडतो आणि माता‑पित्याचा त्याग करतो, तो मोक्षाची इच्छा सांगत असला तरी अधोगतीस जातो।

Verse 37

निर्दयस्त्वं सुनिर्लज्जश्शिशुधीभिद्यशोऽपहा । हरेः पार्षदमध्ये हि वृथा चरसि मूढधीः

तू निर्दयी व अत्यंत निर्लज्ज आहेस; निरपराधांना पीडा देणारा आणि दुसऱ्यांची कीर्ती हिरावणारा आहेस. हरिच्या पार्षदांमध्ये असूनही तू व्यर्थ भटकतोस; तुझी बुद्धी मोहग्रस्त आहे।

Verse 38

मुहुर्मुहुरभद्रं त्वमचरो मेऽधमा ऽधम । विभवेद्भ्रमतस्तेऽतः पदं लोकेषु स्थिरम्

हे अभद्रे! तू वारंवार अस्थिर होऊन भटकतेस—अधमे, अतिपतिते। म्हणून वैभवाच्या भ्रमात फिरल्यामुळे लोकांमध्ये तुझे स्थान स्थिर राहणार नाही।

Verse 39

शशापेति शुचा दक्षस्त्वां तदा साधुसंमतम् । बुबोध नेश्वरेच्छां स शिवमायाविमोहितः

तेव्हा शोकाने व्याकुळ दक्षाने—तू साधुजनसंमत असतानाही—तुला शाप दिला. शिवमायेने मोहित होऊन तो ईश्वराची इच्छा समजू शकला नाही।

Verse 40

शापं प्रत्यग्रहीश्च त्वं स मुने निर्विकारधीः । एष एव ब्रह्मसाधो सहते सोपि च स्वयम्

हे मुने, तूही तो तो शाप निर्विकार बुद्धीने स्वीकारलास. हे ब्रह्मनिष्ठ साधो, हाच तो ते सहन करतो, आणि तो स्वतःही ते वहन करतो।