दक्षस्य तपः तथा जगदम्बायाः प्रत्यक्षता — Dakṣa’s Austerities and the Direct Manifestation of Jagadambā

Verse 1

नारद उवाच । ब्रह्मन् शंभुवर प्राज्ञ सम्यगुक्तं त्वयानघ । शिवाशिवचरित्रं च पावितं जन्म मे हितम्

नारद म्हणाले—हे ब्रह्मन्! हे शंभूभक्तांतील श्रेष्ठ प्राज्ञ, हे निष्पाप! तुम्ही योग्यच सांगितले. शिव-सतींचे पावन चरित्र ऐकून माझा जन्मही पवित्र झाला, खरोखर हितकर झाला।

Verse 2

इदानीं वद दक्षस्तु तपः कृत्वा दृढव्रतः । कं वरं प्राप देव्यास्तु कथं सा दक्षजाऽभवत्

आता सांगा—दृढ व्रताने तप करून दक्षाला कोणता वर मिळाला? आणि देवी कशी दक्षाची कन्या म्हणून जन्मली?

Verse 3

ब्रह्मोवाच । शृणु नारद धन्यस्त्वं मुनिभिर्भक्तितोखिलैः । यथा तेपे तपो दक्षो वरं प्राप च सुव्रतः

ब्रह्मा म्हणाले—हे नारद, ऐक; तू धन्य आहेस, सर्व मुनी भक्तिभावाने तुझा सन्मान करतात. सुव्रती दक्षाने कसे तप केले आणि वर कसा प्राप्त केला ते मी सांगतो.

Verse 4

मदाज्ञप्तस्सुधीर्दक्षस्समाधाय महाधिपः । अपाद्यष्टुं च तां देवीं तत्कामो जगदंबिकाम्

माझ्या आज्ञेने प्रेरित होऊन, बुद्धिमान महाधिपती दक्षाने मन एकाग्र केले आणि त्या इच्छेने जगदंबिका त्या देवीला आपल्या (कन्यारूपे) प्राप्त करण्याची आकांक्षा धरली.

Verse 5

क्षीरोदोत्तरतीरस्थां तां कृत्वा हृदयस्थिताम् । तपस्तप्तुं समारेभे द्रुष्टुं प्रत्यक्षतोम्बिकाम्

क्षीरोदाच्या उत्तरेकाठी वसणाऱ्या त्या देवीला हृदयात धारण करून, अंबिकेचे प्रत्यक्ष समोरासमोर दर्शन व्हावे या इच्छेने त्याने तप आरंभिले।

Verse 6

दिव्यवर्षेण दक्षस्तु सहस्राणां त्रयं समाः । तपश्चचार नियतस्सं यतात्मा दृढव्रतः

दक्षाने मग तीन हजार दिव्य वर्षे तप केले—नियत, संयमी, अंतर्मुख आणि दृढ व्रत धारण करून।

Verse 7

मारुताशी निराहारो जलाहारी च पर्णभुक् । एवं निनाय तं कालं चिंतयन्तां जगन्मयीम्

कधी वायूवर, कधी पूर्ण निराहार, कधी केवळ जलाहार, तर कधी पानांवर जगत—जगन्मयी सतीने तो काळ शिवचिंतनात घालविला।

Verse 8

दुर्गाध्यानसमासक्तश्चिरं कालं तपोरतः । नियमैर्बहुभिर्देवीमाराधयति सुव्रतः

दुर्गेच्या ध्यानात तल्लीन, दीर्घकाळ तपश्चर्येत रत, आणि सुव्रत राहून, तिने अनेक नियम-आचारांनी देवीची आराधना केली.

Verse 9

ततो यमादियुक्तस्य दक्षस्य मुनिसत्तम । जगदम्बा पूजयतः प्रत्यक्षमभवच्छिवा

तेव्हा, हे मुनिश्रेष्ठ, यमादी संयमांनी युक्त असा दक्ष प्रजापती जगदंबेची पूजा करीत असता, शिवा देवी त्याच्या समोर प्रत्यक्ष स्वरूपात प्रकट झाली।

Verse 10

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा जगदम्बां जगन्मयीम् । कृतकृत्यमथात्मानं मेने दक्षः प्रजापतिः

नंतर जगन्मयी जगदंबेला प्रत्यक्ष पाहून प्रजापती दक्षाने स्वतःला कृतकृत्य मानले आणि मनोमन आपले जीवन सफल झाले असे समजले।

Verse 11

सिंहस्थां कालिकां कृष्णां चारुवक्त्रां चतुर्भुजाम् । वरदाभयनीलाब्जखड्गहस्तां मनोहराम्

देवीचे ध्यान कालिका रूपाने करावे—सिंहावर आरूढ, कृष्णवर्णा, सुंदर मुखाची, चतुर्भुजा, मनोहर; जिनच्या हातांत वर, अभय, नीलकमळ व खड्ग आहेत।

Verse 12

आरक्तनयनां चारुमुक्तकेशीं जगत्प्रसूम् । तुष्टाव वाग्भिश्चित्राभिः सुप्रणम्याथ सुप्रभाम्

मग त्यांनी अत्यंत नम्रतेने प्रणाम करून त्या सुप्रभा देवीची स्तुती केली—ज्यांचे नेत्र आरक्त, मोकळे केस सुंदर, आणि जी जगताची जननी आहे—विविध अद्भुत वचने उच्चारून।

Verse 13

दक्ष उवाच । जगदेव महामाये जगदीशे महेश्वरि । कृपां कृत्वा नमस्तेस्तु दर्शितं स्ववपुर्मम

दक्ष म्हणाला— हे जगदेवी, हे महामाये, हे जगदीश्वरी महेश्वरी! कृपा करून तू माझी वंदना स्वीकारलीस; तुला नमस्कार, कारण तू मला आपले स्वरूप दर्शविले आहेस।

Verse 14

प्रसीद भगवत्याद्ये प्रसीद शिवरूपिणम् । प्रसीद भक्तवरदे जगन्माये नमोस्तु ते

हे आद्या भगवती, प्रसन्न हो; हे शिवरूपिणी, कृपा कर. हे भक्तांना वर देणारी जगन्माया, तुला नमस्कार असो.

Verse 15

ब्रह्मोवाच । इति स्तुता महेशानी दक्षेण प्रयतात्मना । उवाच दक्षं ज्ञात्वापि स्वयं तस्येप्सितं मुने

ब्रह्मा म्हणाले—अशा प्रकारे एकाग्र मनाने दक्षाने स्तुती केल्यावर महेशानी (सती) ने, हे मुने, दक्षाला जाणूनही, स्वतः त्याच्या अभिप्रेत गोष्टीविषयी त्याला सांगितले.

Verse 16

देव्युवाच । तुष्टाहं दक्ष भवतस्सद्भक्त्या ह्यनया भृशम् । वरं वृणीष्व स्वाभीष्टं नादेयं विद्यते तव

देवी म्हणाली—हे दक्ष, तुझ्या या सद्भक्तीने मी अत्यंत संतुष्ट आहे. मनासारखा वर माग; तुझ्यासाठी असे काही नाही जे मी देणार नाही.

Verse 17

ब्रह्मोवाच । जगदम्बावचश्श्रुत्वा ततो दक्षः प्रजापतिः । सुप्रहृष्टतरः प्राह नामं नामं च तां शिवाम्

ब्रह्मा म्हणाले—जगदंबेचे वचन ऐकून प्रजापती दक्ष अत्यंत हर्षित झाला आणि त्या कल्याणमयी शिवा देवीला पुन्हा पुन्हा नावाने हाक मारून संबोधिले।

Verse 18

दक्ष उवाच । जगदम्बा महामाये यदि त्वं वरदा मम । मद्वचः शृणु सुप्रीत्या मम कामं प्रपूरय

दक्ष म्हणाला—हे जगदंबा, हे महामाये! तू माझी वरदात्री असशील तर कृपाप्रीतीने माझे वचन ऐक आणि माझी इच्छा पूर्ण कर।

Verse 19

मम स्वामी शिवो यो हि स जातो ब्रह्मणस्तुतः । रुद्रनामा पूर्णरूपावतारः परमात्मनः

माझे स्वामी तेच शिव, जे प्रकट होऊन ब्रह्म्याने स्तुत झाले. ते ‘रुद्र’ या नावाने प्रसिद्ध—परमात्म्याचा पूर्ण व परिपूर्ण अवतार आहेत.

Verse 20

तवावतारो नो जातः का तत्पत्नी भवेदतः । तं मोहय महेशानमवतीर्य क्षितौ शिवे

तुझा अवतार अजून झाला नाही; मग त्याची पत्नी कोण होईल? म्हणून, हे शिवे, पृथ्वीवर अवतरून आपल्या शक्तीने महेशानाला मोहित कर.

Verse 21

त्वदृते तस्य मोहाय न शक्तान्या कदाचन । तस्मान्मम सुता भूत्वा हरजायाभवाऽधुना

तुझ्यावाचून त्याला मोहित करण्यास दुसरी कोणतीही शक्ती कधी समर्थ नाही. म्हणून माझी कन्या होऊन आता हर (शिव) याची पत्नी हो.

Verse 22

इत्थं कृत्वा सुलीला च भव त्वं हर मोहिनी । ममैवैष वरो देवि सत्यमुक्तं तवाग्रतः

“हे सुलीला देवि! असे करून तू हर (शिव) यांनाही मोहिनी हो. हे देवि, हा वर केवळ माझाच आहे; तुझ्यासमोर मी सत्यच बोललो आहे.”

Verse 23

केवलं स्वार्थमिति च सर्वेषां जगतामपि । ब्रह्मविष्णुशिवानां च ब्रह्मणा प्रेरितो ह्यहम्

“(असे समजून की) ‘हे केवळ स्वार्थासाठीच’—असे सर्व जगांतही होते. ब्रह्मा, विष्णू आणि शिव यांच्या बाबतीतही, मीही ब्रह्म्याने प्रेरित झालो आहे.”

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रजेशस्य वचनं जगदम्बिका । प्रत्युवाच विहस्येति स्मृत्वा तं मनसा शिवम्

ब्रह्मा म्हणाले—प्रजापतीचे वचन ऐकून जगदंबिकेने मंद हास्य करून उत्तर दिले आणि मनोमन शिवाचे स्मरण केले।

Verse 25

देव्युवाच । तात प्रजापते दक्ष शृणु मे परमं वचः । सत्यं ब्रवीमि त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाखिलप्रदा

देवी म्हणाली—तात, हे प्रजापती दक्ष, माझे परम वचन ऐक. मी सत्य सांगते; तुझ्या भक्तीने मी अत्यंत प्रसन्न असून सर्व वर देणारी आहे।

Verse 26

अहं तव सुता दक्ष त्वज्जायायां महेश्वरी । भविष्यामि न संदेहस्त्वद्भक्तिवशवर्तिनी

हे दक्ष, मी तुझी कन्या होईन—तुझ्या पत्नीच्या उदरी महेश्वरी म्हणून. यात संशय नाही; तुझ्या भक्तीच्या वशाने मी तसे करीन।

Verse 27

तथा यत्नं करिष्यामि तपः कृत्वा सुदुस्सहम् । हरजाया भविष्यामि तद्वरं प्राप्य चानघ

म्हणून मी निश्चयाने प्रयत्न करीन आणि अत्यंत दुर्धर तप करीन। हे अनघा! तो वर प्राप्त करून मी हर (शिव) यांची पत्नी होईन।

Verse 28

नान्यथा कार्यसिद्धिर्हि निर्विकारी च स प्रभुः । विधेर्विष्णोश्च संसेव्यः पूर्ण एव सदाशिवः

इतर कोणत्याही प्रकारे कार्यसिद्धी होत नाही, कारण तो प्रभू निर्विकार आहे। तोच पूर्ण सदाशिव विधाता ब्रह्मा व विष्णू यांनाही सेवनीय व आराध्य आहे।

Verse 29

अहं तस्य सदा दासी प्रिया जन्मनि जन्मनि । मम स्वामी स वै शंभुर्नानारूपधरोपि ह

मी सदैव त्याची दासी आणि जन्मोजन्मी त्याची प्रिया आहे. माझा स्वामी तोच शंभू आहे, जरी तो अनेक रूपे धारण करीत असला तरीही.

Verse 30

वरप्रभावाद्भ्रुकुटेरवतीर्णो विधेस्म च । अहं तद्वरतोपीहावतरिष्ये तदाज्ञया

त्या वराच्या प्रभावाने मी विधाता ब्रह्माच्या भ्रुकुटीतून अवतरले. आणि त्याच वरानुसार, त्याच्या आज्ञेने, मी इथेही अवतार घेईन.

Verse 31

गच्छ स्वभवनं तात मया ज्ञाता तु दूतिका । हरजाया भविष्यामि भूता ते तनयाचिरात्

तात! तू आपल्या घरी जा; दूत म्हणून तुझा संदेश मी जाणला आहे. काळानुसार मी हर (शिव) यांची पत्नी होईन आणि लवकरच तुझी कन्याही होईन.

Verse 32

इत्युक्त्वा सद्वचो दक्षं शिवाज्ञां प्राप्य चेतसि । पुनः प्रोवाच सा देवी स्मृत्वा शिवपदाम्बुजम्

दक्षाला अशी सत्य व सुशोभित वचने सांगून, अंतःकरणात शिवाची आज्ञा प्राप्त करून, देवीने शिवचरणकमलांचे स्मरण करून पुन्हा त्याला संबोधिले।

Verse 33

परन्तु पण आधेयो मनसा ते प्रजापते । श्रावयिष्यामि ते तं वै सत्यं जानीहि नो मृषा

परंतु, हे प्रजापते, तुझ्या मनाने एक प्रतिज्ञा घेतली आहे। मी तुला तेच सत्य ऐकवीन—ते सत्य जाण, असत्य नव्हे।

Verse 34

यदा भवान् मयि पुनर्भवेन्मंदादरस्तपा । देहं त्यक्ष्ये निजं सत्यं स्वात्मन्यस्म्यथ वेतरम्

हे तपस्वी, जेव्हा तू पुन्हा माझ्याविषयी उदासीन होशील, तेव्हा मी खरेच हा देह त्यागीन। तेव्हा मी स्वात्मस्वरूपात स्थित राहीन—किंवा अन्यत्र जाईन।

Verse 35

एष दत्तस्तव वरः प्रतिसर्गं प्रजापते । अहं तव सुता भूत्वा भविष्यामि हरप्रिया

हे प्रजापते, प्रत्येक सृष्टिचक्रात तुला हा वर दिला आहे। मी तुझी कन्या होऊन जन्म घेईन आणि हर (शिव) यांची प्रिया होईन।

Verse 36

ब्रह्मोवाच एवमुक्त्वा महेशानी दक्षं मुख्यप्रजापतिम् । अंतर्दधे द्रुतं तत्र सम्यग् दक्षस्य पश्यतः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून महेशानी सतीने मुख्य प्रजापती दक्षास सांगितले; आणि दक्ष पाहत असतानाच ती त्या ठिकाणाहून तत्क्षणी अंतर्धान पावली।

Verse 37

अंतर्हितायां दुर्गायां स दक्षोपि निजाश्रमम् । जगाम च मुदं लेभे भविष्यति सुतेति सा

दुर्गा अंतर्हित झाल्यावर दक्षही आपल्या आश्रमात परतला; आणि “ती माझी कन्या होईल” असे मानून त्याला महान आनंद झाला।