सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनम् — Summary Description of Satī’s Narrative

Verse 1

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां द्वितीये सतीसंक्षेपचरित्रवर्णनं नाम प्रथमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या द्वितीय सतीखण्डात “सतीचे संक्षिप्त चरित्रवर्णन” नावाचा पहिला अध्याय आहे.

Verse 2

त्वन्मुखांभोजसंवृत्तां श्रुत्वा शिवकथां पराम् । अतृप्तो हि पुनस्तां वै श्रोतुमिच्छाम्यहं प्रभो

हे प्रभो! तुमच्या कमलमुखातून निघालेली परम शिवकथा ऐकूनही मी तृप्त झालो नाही; तीच कथा पुन्हा ऐकण्याची माझी इच्छा आहे।

Verse 3

पूर्णांशश्शंकरस्यैव यो रुद्रो वर्णितः पुरा । विधे त्वया महेशानः कैलासनिलयो वशी

हे विधी (ब्रह्मा)! तू पूर्वी ज्याचा रुद्र म्हणून वर्णन केलेस, तो शंकराचाच पूर्ण अंश आहे—कैलासवासी, वशी महेशान।

Verse 4

स योगी सर्वविष्ण्वादिसुरसे व्यस्सतां गतिः । निर्द्वंद्वः क्रीडति सदा निर्विकारी महाप्रभुः

तोच परम प्रभू खरा योगी आहे, विष्णू आदी सर्व देवांनी सेवित। संसारकर्मात विखुरलेल्या जनांचा तो आश्रय व परम गती; द्वंद्वातीत, निर्विकार महाप्रभू स्वातंत्र्यात सदा क्रीडा करतो।

Verse 5

सोऽभूत्पुनर्गृहस्थश्च विवाह्य परमां स्त्रियम् । हरिप्रार्थनया प्रीत्या मंगलां स्वतपस्विनीम्

त्यानंतर तो पुन्हा गृहस्थाश्रमात प्रविष्ट झाला आणि हरिच्या प्रार्थनेने प्रसन्न होऊन, स्वतः तपस्विनी अशी परम उत्तम स्त्री मंगला हिच्याशी विवाह केला।

Verse 6

प्रथमं दक्षपुत्री सा पश्चात्सा पर्वतात्मजा । कथमेकशरीरेण द्वयोरप्यात्मजा मता

प्रथम ती दक्षाची कन्या मानली गेली, नंतर तीच पर्वतराज (हिमालय)ाची कन्या. एकाच देहाने दोघांचीही कन्या कशी मानली जाऊ शकते?

Verse 7

कथं सती पार्वती सा पुनश्शिवमुपागता । एतत्सर्वं तथान्यच्च ब्रह्मन् गदितुमर्हसि

हे ब्रह्मन्, सती कशी पुन्हा पार्वती झाली आणि पुनः शिवाला कशी प्राप्त झाली, हे सांगावे. हे सर्व आणि यासंबंधी अन्य जे काही आहे तेही कृपया कथन करा.

Verse 8

सूत उवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा सुरर्षेः शंकरात्मनः । प्रसन्नमानसो भूत्वा ब्रह्मा वचनमब्रवीत्

सूत म्हणाले—शंकरनिष्ठ त्या देवर्षीचे वचन ऐकून ब्रह्मा प्रसन्नचित्त होऊन प्रत्युत्तर देऊ लागले.

Verse 9

ब्रह्मोवाच । शृणु तात मुनिश्रेष्ठ कथयामि कथां शुभाम् । यां श्रुत्वा सफलं जन्म भविष्यति न संशयः

ब्रह्मा म्हणाले—हे तात, हे मुनिश्रेष्ठ, ऐक. मी तुला एक शुभ पावन कथा सांगतो; ती ऐकली की मनुष्यजन्म निःसंशय सफल होतो—यात शंका नाही.

Verse 10

पुराहं स्वसुतां दृष्ट्वा संध्याह्वां तनयैस्सह । अभवं विकृतस्तात कामबाणप्रपीडितः

एकदा मी माझीच कन्या ‘संध्या’ हिला तिच्या पुत्रांसह पाहिले; तेव्हा, हे तात, मी अंतःकरणी विकृत झालो—कामबाणांनी विद्ध व पीडित।

Verse 11

धर्मः स्मृतस्तदा रुद्रो महायोगी परः प्रभुः । धिक्कृत्य मां सुतैस्तात स्वस्थानं गतवानयम्

तेव्हा रुद्र—परम प्रभू, महायोगी, धर्मनिष्ठ—यांनी मला व माझ्या पुत्रांना धिक्कारून आपल्या स्वस्थानास (धामास) प्रस्थान केले।

Verse 12

यन्मायामोहितश्चाहं वेदवक्ता च मूढधीः । तेनाकार्षं सहाकार्य परमेशेन शंभुना

मायेने मोहित होऊन मी—वेदांचा वक्ता असूनही—बुद्धीने भ्रमित झालो. म्हणून माझ्या सहकाऱ्यांसह मी परमेश्वर शंभूच्या विरुद्ध तसे कृत्य केले.

Verse 13

तदीर्षयाहमाकार्षं बहूपायान्सुतैः सह । कर्तुं तन्मोहनं मूढः शिवमाया विमोहितः

त्याच्याविषयी ईर्ष्येने प्रेरित होऊन मी—शिवमायेने विमोहित—मूर्खपणे पुत्रांसह त्याला मोहविण्यास अनेक उपाय केले.

Verse 14

अभवंस्तेऽथ वै सर्वे तस्मिञ् शंभो परप्रभो । उपाया निष्फलास्तेषां मम चापि मुनीश्वर

हे शंभो, परप्रभो! तेव्हा ते सर्वजण तिथेच राहिले; आणि त्यांच्या सर्व उपाय निष्फळ ठरले—माझेही तसेच—हे मुनीश्वर.

Verse 15

तदाऽस्मरं रमेशानं व्यथोपायस्तुतैस्सह । अबोधयत्स आगत्य शिवभक्तिरतस्सुधीः

तेव्हा सदैव शिवभक्तीत रत तो सुधी आला आणि व्यथा-निवारक स्तुतींसह रमेशानास स्मरण करून (त्याला) बोध केला.

Verse 16

प्रबोधितो रमेशेन शिवतत्त्वप्रदर्शिना । तदीर्षामत्यजं सोहं तं हठं न विमोहितः

शिवतत्त्व दाखविणाऱ्या रमेशाने मला जागृत केले; तेव्हा मी ती ईर्ष्या टाकून दिली आणि मोह न राहता तो हट्टही सोडला.

Verse 17

शक्तिं संसेव्य तत्प्रीत्योत्पादयामास तां तदा । दक्षादशिक्न्यां वीरिण्यां स्वपुत्राद्धरमोहने

स्वशक्तीशी प्रेमपूर्वक संयोग करून त्यांनी तिला तेव्हा प्रकट केले. ती दक्ष व वीरिणीची कन्या ‘सती’ म्हणून जन्मली; पुढे ती प्रिय हर (शिव)लाही मोहविणारी ठरली.

Verse 18

सोमा भूत्वा दक्षसुता तपः कृत्वा तु दुस्सहम् । रुद्रपत्न्यभवद्भक्त्या स्वभक्तहितकारिणी

दक्षकन्या सोमा़ होऊन तिने अत्यंत कठोर तप केले. भक्तीच्या बळावर ती रुद्रपत्नी झाली आणि सदैव भक्तांचे हित करणारी ठरली.

Verse 19

सोमो रुद्रो गृही भूत्वाऽकार्षील्लीलां परां प्रभुः । मोहयित्वाथ मां तत्र स्वविवाहेऽविकारधीः

सोमस्वरूप भगवान रुद्र गृहस्थरूप धारण करून परम दिव्य लीला करीत होते। मग आपल्या विवाहाच्या प्रसंगात, अविकारबुद्धी प्रभूंनी तेथे मला मोहात पाडले।

Verse 20

विवाह्य तां स आगत्य स्वगिरौ सूतिकृत्तया । रेमे बहुविमोहो हि स्वतंत्रस्स्वात्तविग्रहः

तिच्याशी विवाह करून तो सतीसह आपल्या पर्वत-निवासास परत आला. तेथे स्वाधीन, स्वेच्छेने रूप धारण करणाऱ्या प्रभूंनी क्रीडापूर्वक रमण केले व तिच्यात अत्यंत आनंद मानला।

Verse 21

तया विहरतस्तस्य व्यातीयाय महान् मुने । कालस्सुखकरश्शभोर्निर्विकारस्य सद्रतेः

हे महान् मुने, तिच्यासह विहार करत असता त्या शुभ प्रभूचा काळ सुखकर रीतीने व्यतीत झाला; तो निर्विकार व सद्व्रती आहे।

Verse 22

ततो रुद्रस्य दक्षेण स्पर्द्धा जाता निजेच्छया । महामूढस्य तन्मायामोहितस्य सुगर्विणः

त्यानंतर दक्षाने स्वतःच्या इच्छेने रुद्राविषयी स्पर्धा उत्पन्न केली. तो महामूढ, त्या मायेमुळे मोहित होऊन अत्यंत गर्विष्ठ झाला।

Verse 23

तत्प्रभावाद्धरं दक्षो महागर्वी विमूढधीः । महाशांतं निर्विकारं निनि द बहुमोहितः

त्या प्रभावामुळे महागर्वी व विमूढबुद्धी दक्ष अत्यंत मोहित झाला आणि महाशांत, निर्विकार भगवान् हराची निंदा करू लागला।

Verse 24

ततो दक्षः स्वयं यज्ञं कृतवान्गर्वितोऽहरम् । सर्वानाहूय देवादीन् विष्णुं मां चाखिलाधिपः

त्यानंतर गर्वाने फुगलेला दक्ष स्वतःच्या इच्छेने यज्ञ करू लागला। सर्व देवतांना व इतरांना बोलावून, तो तथाकथित ‘अखिलाधिप’ विष्णूलाही आमंत्रित करीत होता; पण अहंकाराने मला—शिवाला—वगळले।

Verse 25

नाजुहाव तथाभूतो रुद्रं रोषसमाकुलः । तथा तत्र सतीं नाम्ना स्वपुत्रीं विधिमोहितः

रुद्राविषयी क्रोधाने व्याकुळ झालेला तो तसाच राहिला आणि आहुती देऊ शकला नाही। मग ब्रह्म्याच्या विधीने मोहित होऊन त्याने तेथेच आपल्या कन्येला जन्म दिला—तिचे नाव सती होते।

Verse 26

यदा नाकारिता पित्रा मायामोहित चेतसा । लीलां चकार सुज्ञाना महासाध्वी शिवा तदा

जेव्हा मायेमुळे मोहित झालेल्या चित्ताचा पिता तिला बोलावला नाही, तेव्हा ती महासाध्वी व सुज्ञा शिवा (सती) ने दिव्य लीला आरंभ केली।

Verse 27

अथागता सती तत्र शिवाज्ञामधिगम्य सा । अनाहूतापि दक्षेण गर्विणा स्वपितुर्गृहम्

मग सतीने भगवान् शिवांची आज्ञा (अनुमती) मिळवून तेथे—पित्याच्या घरी—गमन केले, जरी गर्विष्ठ दक्षाने तिला बोलावले नव्हते।

Verse 28

विलोक्य रुद्रभागं नो प्राप्यावज्ञां च ताततः । विनिंद्य तत्र तान्सर्वान्देहत्यागमथाकरोत्

रुद्राचा योग्य भाग न मिळालेला आणि वरून अवमान झालेला पाहून, सतीने तेथील सर्वांना धिक्कारले व त्यानंतर देहत्याग करण्याचा निश्चय केला।

Verse 29

तच्छुत्वा देव देवेशः क्रोधं कृत्वा तु दुस्सहम् । जटामुत्कृत्य महतीं वीरभद्रमजीजनत्

ते ऐकून देवदेवेश्वर शंभू असह्य क्रोधाने भरून गेले। त्यांनी जटांचा एक महान गुच्छ उपटून वीरभद्राला प्रकट केले।

Verse 30

सगणं तं समुत्पाद्य किं कुर्य्या मिति वादिनम् । सर्वापमानपूर्वं हि यज्ञध्वंसं दिदेश ह

तो गणसमूह निर्माण करून, ‘मी काय करू?’ असे विचारणारा त्याला ऐकून शंभूंनी प्रथम दक्षयज्ञाचा पूर्ण अपमान ठरवून मग यज्ञध्वंसाची आज्ञा दिली।

Verse 31

तदाज्ञां प्राप्य स गणाधीशो बहुबलान्वितः । गतोऽरं तत्र सहसा महाबलपराक्रमः

ती आज्ञा मिळताच गणाधीश—अतिबल व महापराक्रमयुक्त—क्षणातच तिथे धावून गेला.

Verse 32

महोपद्रवमाचेरुर्गणास्तत्र तदाज्ञया । सर्वान्स दंडयामास न कश्चिदवशेषितः

त्याच्या आज्ञेने तेथे गणांनी मोठा उपद्रव केला. त्याने सर्वांना दंड दिला; कोणीही शिल्लक किंवा वाचला नाही.

Verse 33

विष्णुं संजित्य यत्नेन सामरं गणसत्तमः । चक्रे दक्षशिरश्छेदं तच्छिरोग्नौ जुहाव च

मग गणश्रेष्ठाने, सैन्यासह विष्णूला प्रयत्नाने जिंकून, दक्षाचे शिर छेदले आणि ते शिर यज्ञाग्नीत आहुती म्हणून अर्पण केले.

Verse 34

यज्ञध्वंसं चकाराशु महोपद्रवमाचरन् । ततो जगाम स्वगिरिं प्रणनाम प्रभुं शिवम्

त्याने त्वरेने यज्ञाचा ध्वंस करून महान उपद्रव घडविला। नंतर तो आपल्या पर्वत-धामास गेला आणि परम प्रभु भगवान शिवांना प्रणाम केला।

Verse 35

यज्ञध्वंसोऽभवच्चेत्थं देवलोके हि पश्यति । रुद्रस्यानुचरैस्तत्र वीरभद्रादिभिः कृतः

अशा प्रकारे यज्ञध्वंस झाला—देवलोकातही तो दिसून आला। तेथे रुद्राचे अनुचर वीरभद्र आदींनी हे कृत्य केले।

Verse 36

मुने नीतिरियं ज्ञेया श्रुतिस्मृतिषु संमता । रुद्रे रुष्टे कथं लोके सुखं भवति सुप्रभो

हे मुने, ही नीती श्रुती-स्मृतींमध्ये मान्य व जाणण्यासारखी आहे—रुद्र (भगवान शिव) रुष्ट झाल्यावर जगात सुख कसे राहील, हे सुप्रभो?

Verse 37

ततो रुद्रः प्रसन्नोभूत्स्तुतिमाकर्ण्य तां पराम् । विज्ञप्तिं सफलां चक्रे सर्वेषां दीनवत्सलः

मग रुद्रांनी ती परम स्तुती ऐकून पूर्ण प्रसन्नता मानली. दीनांवर दयाळू प्रभूंनी सर्वांची विनंती सफल करून त्यांचा निवेदन फलदायी केला।

Verse 38

पूर्ववच्च कृतं तेन कृपालुत्वं महात्मना । शंकरेण महेशेन नानालीलावि हारिणा

पूर्वीप्रमाणे, नानाविध दिव्य लीलांत विहार करणाऱ्या महात्मा महेश शंकरांनी पुन्हा आपली कृपा प्रकट केली।

Verse 39

जीवितस्तेन दक्षो हि तत्र सर्वे हि सत्कृताः । पुनस्स कारितो यज्ञः शंकरेण कृपालुना

त्यांनीच दक्षाला पुन्हा जीवन दिले आणि तेथे सर्वांचा यथोचित सत्कार झाला। मग कृपालू शंकरांनी यज्ञ पुन्हा करविला।

Verse 40

रुद्रश्च पूजितस्तत्र सर्वैर्देवैर्विशेषतः । यज्ञे विश्वादिभिर्भक्त्या सुप्रसन्नात्मभिर्वने

त्या वनातील यज्ञात रुद्राची विशेषतः सर्व देवांनी पूजा केली; विश्वदेव आदि देवगण भक्तीने अत्यंत प्रसन्नचित्त झाले।

Verse 41

सतीदेहसमुत्पन्ना ज्वाला लोकसुखावहा । पतिता पर्वते तत्र पूजिता सुखदायिनी

सतीच्या देहातून एक पवित्र ज्वाला प्रकट झाली, जी लोकांना कल्याण व सुख देणारी होती. ती त्या पर्वतावर पडून तेथे पूजिली गेली आणि उपासकांना आनंद देऊ लागली.

Verse 42

ज्वालामुखीति विख्याता सर्वकामफलप्रदा । बभूव परमा देवी दर्शनात्पापहारिणी

ती ‘ज्वालामुखी’ म्हणून विख्यात झाली—सर्व कामनांचे फल देणारी परमा देवी. तिच्या दर्शनमात्राने पाप नष्ट होते आणि बंधने तुटतात.

Verse 43

इदानीं पूज्यते लोके सर्वकामफलाप्तये । संविधाभिरनेकाभिर्महोत्सवपरस्परम्

आजही या लोकी सर्व काम्य फल मिळावे म्हणून तिची पूजा केली जाते. अनेक विधी-विधानांनी, एकामागोमाग महोत्सव करून, पुन्हा पुन्हा आराधना होते.

Verse 44

ततश्च सा सती देवी हिमालयसुता ऽभवत् । तस्याश्च पार्वतीनाम प्रसिद्धमभवत्तदा

त्यानंतर तीच देवी सती हिमालयाची कन्या म्हणून जन्मली. त्याच वेळी तिचे ‘पार्वती’ हे नाव सर्वत्र प्रसिद्ध झाले.

Verse 45

सा पुनश्च समाराध्य तपसा कठिनेन वै । तमेव परमेशानं भर्त्तारं समुपाश्रिता

पुन्हा तिने कठोर तपश्चर्येने परमेश्वराची आराधना करून त्यांना प्रसन्न केले. त्या परमेशानालाच पती मानून तिने त्यांच्याच शरणी गेली.

Verse 46

एतत्सर्वं समाख्यातं यत्पृष्टोहं मुनीश्वर । यच्छ्रुत्वा सर्वपापेभ्यो मुच्यते नात्र संशयः

हे मुनीश्वर, तुम्ही जे विचारले ते सर्व मी सांगितले. हे ऐकल्याने मनुष्य सर्व पापांतून मुक्त होतो—यात संशय नाही।