स्वप्नवर्णनपूर्वकं संक्षेपशिवचरितवर्णनम् / Dream-Portents and a Concise Account of Śiva’s Career

Verse 1

नारद उवाच । विधे तात त्वया शैववर प्राज्ञाद्भुता कथा । वर्णिता करुणां कृत्वा प्रीतिर्मे वर्द्धिताधिकम्

नारद म्हणाले—हे विधाते, हे तात! करुणा करून तुम्ही शैव-प्रज्ञेने परिपूर्ण अशी ही श्रेष्ठ व अद्भुत कथा मला सांगितलीत. ती ऐकून माझी भक्ती व प्रेमयुक्त आदरभाव अधिकच वाढला आहे.

Verse 2

विधे गते स्वकं धाम मयि वै दिव्यदर्शगे । ततः किमभवत्तात कृपया तद्वदाधुना

हे विधे! तुम्ही स्वधामास गेल्यावर आणि मला दिव्यदर्शन प्राप्त झाल्यावर पुढे काय झाले, तात? कृपा करून ते आता सांगा.

Verse 3

ब्रह्मोवाच । गते त्वयि मुने स्वर्गे कियत्काले गते सति । मेना प्राप्येकदा शैलनिकटं प्रणनाम सा

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुने! तू स्वर्गास गेल्यावर काही काळ गेल्यानंतर, मेना एकदा पर्वताजवळ आली आणि तिने नमस्कार केला.

Verse 4

स्थित्वा सविनयम्प्राह स्वनाथं गिरिकामिनी । तत्र शैलाधिनाथं सा प्राणप्रियसुता सती

ती गिरिकामिनी विनयाने उभी राहून आपल्या नाथास म्हणाली. तेथे सती—प्राणप्रिय कन्या—पर्वताधिनाथास संबोधू लागली.

Verse 5

मेनोवाच । मुनिवाक्यं न बुद्धं मे सम्यङ् नारीस्वभावतः । विवाहं कुरु कन्यायास्सुन्दरेण वरेण ह

मेना म्हणाली—स्त्रीस्वभावामुळे मला मुनींचे वचन नीट समजले नाही. म्हणून माझ्या कन्येचा विवाह एखाद्या सुंदर व योग्य सद्वराशी करून द्या.

Verse 6

सर्वथा हि भवेत्तत्रोद्वाहोऽपूर्वसुखावहः । वरश्च गिरिजायास्तु सुलक्षणकुलोद्भवः

सर्व प्रकारे तेथील तो विवाह निश्चयच अपूर्व सुख देणारा होईल. आणि गिरिजेसाठी वरही शुभलक्षणांनी युक्त व उत्तम कुलात जन्मलेला असेल.

Verse 7

प्राणप्रिया सुता मे हि सुखिता स्याद्यथा प्रिय । सद्वरं प्राप्य सुप्रीता तथा कुरु नमोऽस्तु ते

हे प्रिय, माझी प्राणप्रिय कन्या जशी सुखी होईल तसे करा. सद्वर मिळून ती पूर्ण संतुष्ट होवो—आपल्याला नमस्कार असो.

Verse 8

ब्रह्मोवाच । इत्युक्ताश्रुमुखी मेना पत्यंघ्र्योः पतिता तदा । तामुत्थाप्य गिरिः प्राह यथावत्प्रज्ञसत्तमः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून अश्रूंनी ओले झालेले मुख असलेली मेना तेव्हा पतीच्या चरणांवर पडली. तिला उचलून प्रज्ञावंतांतील श्रेष्ठ पर्वतराज (हिमालय) योग्य रीतीने तिला म्हणाला.

Verse 9

हिमालय उवाच । शृणु त्वं मेनके देवि यथार्थं वच्मि तत्त्वतः । भ्रमं त्यज मुनेर्वाक्यं वितथं न कदाचन

हिमालय म्हणाला—हे देवी मेनके, ऐक; मी तत्त्वतः यथार्थ बोलतो. भ्रम सोड; मुनींचे वचन कधीही असत्य नसते.

Verse 10

यदि स्नेहः सुतायास्ते सुतां शिक्षय सादरम् । तपः कुर्याच्छंकरस्य सा भक्त्या स्थिरचेतसा

जर तुला तुझ्या कन्येवर स्नेह असेल, तर तिला आदराने शिकव—ती स्थिरचित्ताने भक्तीपूर्वक शंकराची तपस्या-उपासना करो।

Verse 11

चेत्प्रसन्नः शिवः काल्याः पाणिं गृह्णाति मेनके । सर्वं भूयाच्छुभं नश्येन्नारदोक्तममंगलम्

हे मेनके, जर शिव कालीवर प्रसन्न होऊन तिचा पाणिग्रहण करील, तर सर्व काही शुभ होईल आणि नारदाने सांगितलेले अमंगल नष्ट होईल।

Verse 12

अमंगलानि सर्वाणि मंगलानि सदाशिवे । तस्मात्सुतां शिवप्राप्त्यै तपसे शिक्षय द्रुतम्

सदाशिवामध्ये सर्व अमंगल नष्ट होते आणि सर्व मंगल तेथेच नित्य वास करतात। म्हणून शिवप्राप्तीसाठी तुझ्या कन्येला लवकर तपश्चर्येचे शिक्षण दे।

Verse 13

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य गिरेर्वाक्यं मेना प्रीततराऽभवत् । सुतोपकंठमगमदुपदेष्टुं तदोरुचिम्

ब्रह्मा म्हणाले—गिरीराजाचे वचन ऐकून मेना अधिकच आनंदित झाली। मग ती कन्येजवळ जाऊन तिच्या त्या उत्तम संकल्पाविषयी उपदेश करू लागली।

Verse 14

सुताङ्गं सुकुमारं हि दृष्ट्वातीवाथ मेनका । विव्यथे नेत्रयुग्मे चाश्रुपूर्णेऽभवतां द्रुतम्

आपल्या कन्येचे कोमल, सुकुमार अंग पाहताच मेनका अत्यंत व्याकुळ झाली; तिचे दोन्ही नेत्र वेदनायुक्त होऊन क्षणात अश्रूंनी भरून आले।

Verse 15

अथ सा कालिका देवी सर्वज्ञा परमेश्वरी । उवाच जननीं सद्यः समाश्वास्य पुनः पुनः

तेव्हा सर्वज्ञा परमेश्वरी देवी कालिकेने जननीला पुन्हा पुन्हा धीर देऊन तत्क्षणी असे म्हणाली।

Verse 17

पार्वत्युवाच । मातश्शृणु महाप्राज्ञेऽद्यतने ऽजमुहूर्तके । रात्रौ दृष्टो मया स्वप्नस्तं वदामि कृपां कुरु

पार्वती म्हणाली—माते, ऐक. हे महाप्राज्ञे! आजच्या अजमुहूर्तात, रात्री मला एक स्वप्न दिसले; ते सांगते, कृपा कर.

Verse 18

विप्रश्चैव तपस्वी मां सदयः प्रीतिपूर्वकम् । उपादिदेश सुतपः कर्तुं मातश्शिवस्य वै

माते, त्या दयाळू तपस्वी विप्राने प्रेमपूर्वक मला उपदेश केला की शिवप्राप्तीसाठी मी घोर तप करावे।

Verse 19

ब्रह्मोवाच । तच्छ्रुत्वा मेनका शीघ्रं पतिमाहूय तत्र च । तत्स्वप्नं कथयामास सुता दृष्टमशेषतः

ब्रह्मा म्हणाले—हे ऐकून मेनकेने त्वरित पतीला तेथे बोलावले आणि मग कन्येने पाहिलेला सर्व स्वप्नवृत्तांत सविस्तर सांगितला।

Verse 20

सुतास्वप्नमथाकर्ण्य मेनकातो गिरीश्वरः । उवाच परमप्रीतः प्रियां सम्बोधयन्गिरा

मेनकेकडून कन्येचे स्वप्न ऐकून पर्वतराज हिमालय अत्यंत आनंदित झाले आणि स्नेहपूर्ण वाणीने प्रिय पत्नीला संबोधून म्हणाले।

Verse 21

गिरीश्वर उवाच । हे प्रियेऽपररात्रान्ते स्वप्नो दृष्टो मयापि हि । तं शृणु त्वं महाप्रीत्या वच्म्यहं तं समादरात्

गिरीश्वर म्हणाले—हे प्रिये, रात्रि संपता-संपता मीही खरोखर एक स्वप्न पाहिले आहे। तू ते मोठ्या आनंदाने ऐक; मी ते आदराने सांगतो।

Verse 22

एकस्तपस्वी परमो नारदोक्तवरां गधृक् । पुरोपकंठं सुप्रीत्या तपः कर्तुं समागतः

एक परम तपस्वी—नारदाने सांगितलेला वर प्राप्त केलेला—अत्यंत आनंदाने नगराच्या उपकंठी तप करण्यासाठी येऊन पोहोचला।

Verse 23

गृहीत्वा स्वसुतां तत्रागमं प्रीततरोप्यहम् । मया ज्ञातस्स वै शम्भुर्नारदो क्तवरः प्रभुः

तेथून माझी कन्या घेऊन मी अधिकच आनंदित होऊन परत आलो. तेव्हा मला कळले की नारदांचे वचन सत्य—तोच भगवान शंभू परम स्वामी आहे.

Verse 24

सेवार्थं तस्य तनयामुपदिश्य तपस्विनः तं । वै प्रार्थितवांस्तस्यां न तदांगीचकार सः

सेवेच्या हेतुने त्या तपस्व्याने त्याला त्या ऋषीची कन्या सुचविली. त्याने तिचा वरण मागितला; पण त्या वेळी तिने त्यास मान्यता दिली नाही.

Verse 25

अभूद्विवादस्तुमहान्सांख्यवेदान्तसंमतः । ततस्तदाज्ञया तत्र संस्थितासीत्सुता मम

त्यानंतर एक महान वाद-विवाद झाला, जो तर्काने सांख्य व वेदान्त—दोन्हींना मान्य होता. मग त्याच्या आज्ञेने माझी कन्या तेथेच स्थिर राहिली.

Verse 26

निधाय हृदि तं कामं सिषेवे भक्तितश्च सा । इति दृष्टं मया स्वप्नं प्रोक्तवांस्ते वरानने

तो काम हृदयात ठेवून तिने भक्तिभावाने सेवा-पूजा केली. हे वरानने, मी पाहिलेलं स्वप्न तुला सांगितलं आहे.

Verse 27

ततो मेने कियत्कालं परीक्ष्यं तत्फलं प्रिये । योग्यमस्तीदमेवेह बुध्यस्व त्वं मम ध्रुवम्

मग, हे प्रिये, काही काळ विचार करून व त्याचे फळ तपासून मी ठरविले—‘इथे हेच सर्वथा योग्य आहे.’ हे माझे अढळ निर्णय समज.

Verse 28

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा गिरिराजश्च मेनका वै मुनीश्वर । सन्तस्थतुः परीक्षन्तीं तत्फलं शुद्धचेतसौ

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनीश्वर! असे बोलून गिरिराज हिमवान व मेनका शुद्धचित्त होऊन तेथेच थांबले आणि पार्वतीच्या परीक्षेचे फळ पाहू लागले।

Verse 29

इत्थम्व्यतीतेऽल्पदिने परमेशः सतां गतिः । सतीविरहसुव्यग्रो भ्रमन्सर्वत्र सूतिकृत्

अल्प काळ लोटताच परमेश्वर शिव—सत्पुरुषांचा परम आश्रय—सतीविरहाने अत्यंत व्याकुळ झाले आणि सर्वत्र भटकत सर्व जीवांत शोक व वेदना उत्पन्न करू लागले।

Verse 30

तत्राजगाम सुप्रीत्या कियद्गुणयुतः प्रभुः । तपः कर्तुं सतीप्रेमविरहाकुलमानसः

तेव्हा प्रभु—योग्य दिव्य गुणांनी युक्त—अत्यंत प्रीतीने तेथे आले; सतीप्रेमाच्या विरहाने व्याकुळ मनाने तप करण्यासाठी उपस्थित झाले।

Verse 31

तपश्चकार स्वं तत्र पार्वती सेवने रता । सखीभ्यां सहिता नित्यं प्रसन्नार्थमभूत्तदा

तेथे पार्वतीने आपले तप केले, सेवाभक्तीत रत राहिली। सखींनी नित्य साथ दिल्याने, तेव्हा ती केवळ (शिवाची) प्रसन्नता मिळविण्यासाठीच प्रवृत्त झाली।

Verse 32

विद्धोऽऽपि मार्गणैश्शम्भुर्विकृतिं नाप स प्रभुः । प्रेषितेन सुरैस्स्वात्ममोहनार्थं स्मरेण वै

बाणांनी विद्ध झाल्यावरही शंभू प्रभूमध्ये कोणताही विकार आला नाही; कारण देवांनी पाठविलेला स्मर तर केवळ त्यांच्या आत्मस्वरूपाला मोहित करण्यासाठी होता, तरीही शिव सर्वथा अचल राहिले।

Verse 33

दग्ध्वा स्मरं च तत्रैव स्ववह्निनयनेन सः । स्मृत्वा मम वचः क्रुद्धो मह्यमन्तर्दधे ततः

तेथेच त्याने आपल्या नेत्रातील अग्नीने स्मर (कामदेव) जाळून टाकला; मग माझे वचन स्मरून क्रुद्ध होऊन तो माझ्यापासून अंतर्धान पावला।

Verse 34

ततः कालेन कियता विनाश्य गिरिजामदम् । प्रसादितस्सुतपसा प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः

नंतर काही काळाने महादेवांनी गिरिजेचा मद नष्ट केला; तिच्या उत्तम तपाने प्रसन्न होऊन महेश्वर कृपावंत झाले।

Verse 35

लौकिकाचारमाश्रित्य रुद्रो विष्णुप्रसादितः । कालीं विवाहयामास ततोऽभूद्बहुमंगलम्

लोकाचाराचा आधार घेऊन, विष्णूच्या प्रसादाने संतुष्ट झालेल्या रुद्राने कालीशी विवाह केला; आणि त्यातून फारसे मंगल घडले।

Verse 36

इत्येतत्कथितं तात समासाच्चरितं विभोः । शंकरस्य परं दिव्यं किं भूयः श्रोतुमि च्छसि

हे तात, अशा प्रकारे मी सर्वशक्तिमान शंकराचे हे परम दिव्य चरित्र थोडक्यात सांगितले आहे. आता तुला आणखी काय ऐकायचे आहे?