नारद–हिमालयसंवादवर्णनम् (Nārada and Himālaya: Discourse on Pārvatī’s Signs and Destiny)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । एकदा तु शिवज्ञानी शिवलीलाविदांवरः । हिमाचलगृहं प्रीत्यागमस्त्वं शिवप्रेरितः

ब्रह्मा म्हणाले—एकदा शिवतत्त्वज्ञ, शिवलीला जाणणाऱ्यांत श्रेष्ठ असा तो, शिवाच्या प्रेरणेने आनंदाने हिमाचलाच्या गृहाकडे गेला।

Verse 2

दृष्ट्वा मुने गिरीशस्त्वां नत्वानर्च स नारद । आहूय च स्वतनयां त्वदङ्घ्र्योस्तामपातयत्

हे मुने, तुला पाहून गिरीश (शिव) तुला वंदन करून, हे नारद, विधिपूर्वक अर्चन-सत्कार केला. मग स्वतःच्या कन्येला बोलावून तिला तुझ्या चरणांशी नमविले.

Verse 3

पुनर्नत्वा मुनीश त्वामुवाच हिमभूधरः । साञ्जलिः स्वविधिं मत्वा बहुसन्नतमस्तकः

हे मुनीश्वर, तुला पुन्हा नमस्कार करून हिमभूधर (हिमालय) बोलला. हात जोडून, योग्य मर्यादा जाणून, वारंवार मस्तक नमवून त्याने विनंती केली.

Verse 4

हिमालय उवाच । हे मुने नारद ज्ञानिन्ब्रह्मपुत्रवर प्रभो । सर्वज्ञस्त्वं सकरुणः परोपकरणे रतः

हिमालय म्हणाला—हे मुनी नारद, हे ज्ञानी, हे ब्रह्मपुत्रांतील श्रेष्ठ प्रभो! तू सर्वज्ञ व करुणामय आहेस; सदैव परोपकारात रत असतोस.

Verse 5

मत्सुताजातकं ब्रूहि गुणदोषसमुद्भवम् । कस्य प्रिया भाग्यवती भविष्यति सुता मम

माझ्या कन्येचे जातक व भाग्यविधान सांगावे—तिच्यात कोणते गुण व कोणते दोष उद्भवतील. माझी ही सुता कोणाची प्रिया व परम भाग्यवती होईल?

Verse 6

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तो मुनिवर्य त्वं गिरीशेन हिमाद्रिणा । विलोक्य कालिकाहस्तं सर्वांगं च विशेषतः

ब्रह्मा म्हणाले—हे मुनिश्रेष्ठ! हिमाद्रीचे अधिपती गिरीश (भगवान् शिव) असे बोलल्यावर तू कालीकेचा हात आणि विशेषतः तिचे सर्वांग नीट पाहिले.

Verse 7

अवोचस्त्वं गिरिं तात कौतुकी वाग्विशारद्ः । ज्ञानी विदितवृत्तान्तो नारदः प्रीतमानसः

मग, हे तात, तू गिरिराज (हिमालय) यांना बोललास. कुतूहलयुक्त, वाणीमध्ये निपुण, ज्ञानी, सर्व वृत्तांत जाणणारा व अंतःकरणी प्रसन्न नारद (त्यांना संबोधू लागला)।

Verse 8

इति श्रीशिवमहा पुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखंडे नारदहिमालयसंवादवर्णनं नामाष्टमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखंडात ‘नारद-हिमालय संवादवर्णन’ नावाचा आठवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 9

स्वपतेस्सुखदात्यन्तं पित्रोः कीर्तिविवर्द्धिनी । महासाध्वी च सर्वासु महानन्दकरी सदा

ती पतीला अत्यंत सुख देणारी व माता-पित्यांची कीर्ती वाढविणारी आहे. सर्व स्त्रियांमध्ये ती महासाध्वी असून, सदैव महान आनंदाची कारणीभूत ठरते।

Verse 10

सुलक्षणानि सर्वाणि त्वत्सुतायाः करे गिरे । एका विलक्षणा रेखा तत्फलं शृणु तत्त्वतः

हे गिरिराजा! तुझ्या कन्येच्या हस्तावर सर्व शुभ लक्षणे आहेत. तरी एक विलक्षण रेषा आहे—तिचे तत्त्व आणि ती दर्शविते ते फळ माझ्याकडून ऐक.

Verse 11

योगी नग्नोऽगुणोऽकामी मातृतातविवर्जितः । अमानोऽशिववेषश्च पतिरस्याः किलेदृशः

तो योगी आहे—दिगंबर, गुणातीत, निष्काम, माता-पित्याविना। मान न मागणारा, अशुभ-सा वेष धारण करणारा—असाच काय खरोखर तिचा पती होईल?

Verse 12

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्ते हि सत्यं मत्त्वा च दम्पती । मेना हिमाचलश्चापि दुःखितौ तौ बभूवतुः

ब्रह्मा म्हणाले—ते वचन ऐकून आणि ते सत्य मानून, मेना व हिमाचल हे दांपत्यही दोघे शोकाकुल झाले.

Verse 13

शिवाकर्ण्यवचस्ते हि तादृशं जगदम्बिका । लक्षणैस्तं शिवं मत्त्वा जहर्षाति मुने हृदि

शिवेचे असे वचन ऐकून जगदंबिका तशीच झाली; आणि लक्षणांवरून तो शिवच आहे असे जाणून, हे मुने, ती अंतःकरणी अत्यंत आनंदित झाली.

Verse 14

न मृषा नारदवचस्त्विति संचिन्त्य सा शिवा । स्नेहं शिवपदद्वन्द्वे चकाराति हृदा तदा

“नारदांचे वचन खोटे नाही”—असे चिंतन करून, त्या कल्याणी शिवेने तेव्हा पूर्ण हृदयाने शिवाच्या चरणद्वंद्वी अतिशय स्नेहभक्ती अर्पिली.

Verse 15

उवाच दुःखितः शैलस्त्वान्तदा हृदि नारद । कमुपायं मुने कुर्यामतिदुःखमभूदिति

तेव्हा अंतःकरणी अतिशय दुःखी झालेला शैलराज (हिमालय) तुला, हे नारद, म्हणाला—“हे मुने, मी कोणता उपाय करावा? माझ्यावर मोठे दुःख आले आहे.”

Verse 16

तच्छुत्वा त्वं मुने प्रात्थ महाकौतुककारकः । हिमाचलं शुभैर्वाक्यैर्हर्षयन्वाग्विशारदः

ते ऐकून, हे मुने, तू महाकौतुक निर्माण करणारे वचन बोललास; वाणीमध्ये निपुण होऊन शुभ शब्दांनी हिमाचलास हर्षित केलेस।

Verse 17

नारद उवाच । स्नेहाच्छृणु गिरे वाक्यं मम सत्यं मृषा न हि । कररेखा ब्रह्मलिपिर्न मृषा भवति धुवम्

नारद म्हणाले—हे गिरिराज, स्नेहाने माझे वचन ऐक; माझे बोल सत्य आहे, खोटे नाही. कररेषा—ब्रह्मलिपी—निश्चितच असत्य ठरत नाही।

Verse 18

तादृशोऽस्याः पतिः शैल भविष्यति न संशयः । तत्रोपायं शृणु प्रीत्या यं कृत्वा लप्स्यसे सुखम्

हे शैलराज, तिचा पती तसाच होईल यात संशय नाही. आता प्रेमाने तो उपाय ऐक; तो केल्यास तुला सुख प्राप्त होईल।

Verse 19

तादृशोऽस्ति वरः शम्भुलीलारूपधरः प्रभुः । कुलक्षणानि सर्वाणि तत्र तुल्यानि सद्गुणैः

असा वर खरोखर आहे—लीलेसाठी रूप धारण करणारे परम प्रभू शंभू। त्यांच्यात उत्तम कुलाची सर्व लक्षणे आहेत; ती त्यांच्या सत्य सद्गुणांनी सम व परिपूर्ण झालेली आहेत.

Verse 20

प्रभौ दोषो न दुःखाय दुःखदोऽत्यप्रभौ हि सः । रविपावकगंगानां तत्र ज्ञेया निदर्शना

खऱ्या समर्थ प्रभूमध्ये दोषही दुःखकारक ठरत नाही; पण जो समर्थ नाही, त्याच्यात तोच दोष दुःख देणारा होतो. यासाठी सूर्य, अग्नी आणि गंगा ही उदाहरणे जाणावीत.

Verse 21

तस्माच्छिवाय कन्या स्वां शिवां देहि विवेकतः । शिवस्सर्वेश्वरस्सेव्योऽविकारी प्रभुरव्ययः

म्हणून विवेकाने आपल्या शुभ कन्येचा विवाह शिवाशी कर. शिव सर्वेश्वर आहे; तोच सेव्य—अविकारी, परम प्रभू आणि अव्यय.

Verse 22

शीघ्रप्रसादः स शिवस्तां ग्रहीष्यत्यसंशयम् । तपःसाध्यो विशेषेण यदि कुर्याच्छिवा तपः

शीघ्र प्रसन्न होणारा तो शिव निःसंशय तिला स्वीकारेल—विशेषतः कारण तो तपाने साध्य आहे, जर शिवा (पार्वती) तप करील.

Verse 23

सर्वथा सुसमर्थो हि स शिवस्सकलेश्वरः । कुलिपेरपि विध्वंसी ब्रह्माधीनस्त्वकप्रदः

खरोखर शिव सर्वथा समर्थ आहे—सर्वांचा ईश्वर. तो कुलिपेराचाही विध्वंसक आहे, तरी ब्रह्माच्या विधानाधीन कर्मफळ देणारा आहे.

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा त्वं पुनस्तात कौतुकी ब्रह्मविन्मुने । शैलराजमवोचो हि हर्षयन्वचनैश्शुभैः

ब्रह्मा म्हणाले: असे बोलून, हे प्रिय—हे ब्रह्मवेत्ता मुने—तू पुन्हा कौतुकाने भरून शैलराज (हिमालय) यांना संबोधलेस आणि शुभ वचनांनी त्यांना हर्षित केलेस.

Verse 25

भाविनी दयिता शम्भोस्सानुकूला सदा हरे । महासाध्वी सुव्रता च पित्रोस्सुखविवर्द्धिनी

ती भाविनी—सदा मंगलमयी; शंभूची प्रिया; आणि हरीसही सदैव अनुकूल. ती महासाध्वी, सुव्रता, आणि माता-पित्यांचे सुख वाढविणारी आहे.

Verse 26

शम्भोश्चित्तं वशे चैषा करिष्यति तपस्विनी । स चाप्येनामृते योषां न ह्यन्यामुद्वहिष्यति

ती तपस्विनी कन्या निश्चयच तपाच्या बळाने शंभूचे चित्त वश करील; आणि शिवही तिच्यावाचून दुसरी कोणतीही स्त्री पत्नी म्हणून स्वीकारणार नाही।

Verse 27

एतयोस्सदृशं प्रेम न कस्याप्येव तादृशम् । भूतं वा भविता वापि नाधुना च प्रवर्तते

या दोघांसारखे प्रेम कोणातही नाही; असे प्रेम भूतकाळात नव्हते, भविष्यकाळातही होणार नाही, आणि आजही कुठे दिसत नाही।

Verse 28

अनयोस्सुरकार्य्याणि कर्तव्यानि मृतानि च । यानि यानि नगश्रेष्ठ जीवितानि पुनः पुनः

हे नगश्रेष्ठ! या दोघांच्या प्रभावाने देवांची जी कार्ये अपयशी झाली होती ती पूर्ण होतील; आणि जे जे प्राणी मृत झाले होते ते पुन्हा पुन्हा जीवंत केले जातात।

Verse 29

अनया कन्यया तेऽद्रे अर्धनारीश्वरो हरः । भविष्यति तथा हर्षदिनयोर्मिलितम्पुनः

हे अद्रे (हिमालय)! या कन्येमुळे हर (शिव) अर्धनारीश्वर होतील; आणि आनंदाच्या दिवसांत ते दोघे पुन्हा एकत्र येतील।

Verse 30

शरीरार्धं हरस्यैषा हरिष्यति सुता तव । तपः प्रभावात्संतोष्य महेशं सकलेश्वरम्

हे (पर्वतराजा), तुझी ही कन्या हर (शिव) याच्या देहाचा अर्धभाग धारण करील. तपाच्या प्रभावाने ती सर्वेश्वर महेशाला संतुष्ट करील.

Verse 31

स्वर्णगौरी सुवर्णाभा तपसा तोष्य तं हरम् । विद्युद्गौरतमा चेयं तव पुत्री भविष्यति

स्वर्णगौरी, शुद्ध सुवर्णासारखी तेजस्विनी, तपस्येने त्या हराला संतुष्ट करील; आणि ही—विद्युल्लतेसारखी अतिगौरवर्णा—तुझी कन्या होईल.

Verse 32

गौरीति नाम्ना कन्या तु ख्यातिमेषा गमिष्यति । सर्वदेवगणैः पूज्या हरिब्रह्मादिभिस्तथा

ही कन्या ‘गौरी’ या नावाने प्रसिद्धी पावेल. सर्व देवगण—हरि (विष्णू), ब्रह्मा इत्यादींसह—तिची पूजा करतील.

Verse 33

नान्यस्मै त्वमिमां दातुमिहार्हसि नगोत्तम । इदं चोपांशु देवानां न प्रकाश्यं कदाचन

हे नगोत्तम! ही कन्या इथे तू दुसऱ्या कोणालाही देण्यास योग्य नाहीस. आणि हे देवांचे गुप्त रहस्य आहे—कधीही उघडपणे प्रकट करू नये.

Verse 34

ब्रह्मोवाच । इति तस्य वचः श्रुत्वा देवर्षे तव नारद । उवाच हिमवान्वाक्यं मुने त्वाम्वाग्विशारदः

ब्रह्मा म्हणाले—हे देवर्षि नारद! त्याचे वचन ऐकून वाणीमध्ये निपुण हिमवान्, हे मुने, तुला योग्य असे उत्तर बोलला.

Verse 35

हिमालय उवाचा । हे मुने नारद प्राज्ञ विज्ञप्तिं कांचिदेव हि । करोमि तां शृणु प्रीत्या तस्त्वं प्रमुदमावह

हिमालय म्हणाला—हे मुने नारद, हे प्राज्ञ! माझी एक विनंती आहे. ती प्रेमाने ऐक; आणि मग मला आनंद दे (योग्य मार्गदर्शन करून).

Verse 36

श्रूयते त्यक्तसंगस्स महादेवो यतात्मवान् । तपश्चरति सन्नित्यं देवानामप्यगोचरः

असे ऐकिवात आहे की महादेव—संगत्यागी व संयमी—नित्य तपश्चर्या करतात; ते देवांनाही अगोचर आहेत.

Verse 37

स कथं ध्यान मार्गस्थः परब्रह्मार्पितं मनः । भ्रंशयिष्यति देवर्षे तत्र मे संशयो महान्

हे देवर्षी! जो ध्यानमार्गात स्थित आहे, तो परब्रह्म शिवास अर्पिलेले मन कसे भ्रंश पावू देईल? या बाबतीत माझा मोठा संशय आहे.

Verse 38

अक्षरं परमं ब्रह्म प्रदीपकलिकोपमम् । सदाशिवाख्यं स्वं रूपं निर्विकारमजापरम्

तो अक्षर, परम ब्रह्म आहे—दीपाच्या स्थिर ज्योतीसारखा। तेच त्याचे स्वस्वरूप ‘सदाशिव’ म्हणून प्रसिद्ध: निर्विकार, अजन्मा व अनुपम.

Verse 39

निर्गुणं सगुणं तच्च निर्विशेषं निरीहकम् । अतः पश्यति सर्वत्र न तु बाह्यं निरीक्षते

ते तत्त्व (शिव) निर्गुणही आहे आणि सगुणही; निर्विशेष व निष्क्रियही आहे. म्हणून ज्ञानी त्याला सर्वत्र पाहतो; बाहेर एखाद्या बाह्य वस्तूप्रमाणे शोधत नाही.

Verse 40

इति स श्रूयते नित्यं किंनराणां मुखान्मुने । इहागतानां सुप्रीत्या किन्तन्मिथ्या वचो धुवम्

हे मुने! असे किंनरांच्या मुखातून नित्य ऐकू येते. आणि जे येथे खरी प्रीती घेऊन आले आहेत, त्यांच्यासाठी ते वचन कसे मिथ्या ठरेल? ते निश्चयच सत्य आहे.

Verse 41

विशेषतः श्रूयते स साक्षान्नाम्ना तथा हरः । समयं कृतवान्पूर्व्वं तन्मया गदितं शृणु

तो विशेषतः प्रसिद्ध आहे—साक्षात हरच त्या नावाने विख्यात आहे. पूर्वी त्याने एक पवित्र समय-प्रतिज्ञा केली होती; ती मी सांगतो, ऐक.

Verse 42

न त्वामृतेऽन्यां वरये दाक्षायणि प्रिये सती । भार्यार्थं न ग्रहीष्यामि सत्यमेतद्ब्रवीमि ते

हे प्रिय सती, दक्षकन्ये! तुझ्यावाचून मी दुसरी कोणालाही वरणार नाही. पत्नी म्हणून अन्य कोणालाही स्वीकारणार नाही—हे सत्य मी तुला सांगतो.

Verse 43

इति सत्यासमं तेन पुरैव समयः कृतः । तस्यां मृतायां स कथं स्वयमन्यां ग्रहीष्यति

अशा रीतीने त्याने फार पूर्वी सतीसमान सत्यस्वरूप अशी प्रतिज्ञा केली होती. ती मरण पावल्यावर तो स्वतः कसा दुसरी स्त्री स्वीकारेल?

Verse 44

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा स गिरिस्तूष्णीमास तस्य पुरस्तव । तदाकर्ण्याथ देवर्षे त्वं प्रावोचस्सुतत्त्वतः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून तो पर्वतराज तुझ्यासमोर शांत झाला. ते ऐकून, हे देवर्षी, तू परम तत्त्वानुसार उत्तर दिलेस.

Verse 45

नारद उवाच । न वै कार्या त्वया चिंता गिरिराज महामते । एषा तव सुता काली दक्षजा ह्यभवत्पुरा

नारद म्हणाले—हे गिरिराज हिमालय, महामते! तू चिंता करू नकोस. ही तुझी कन्या कालीच पूर्वी दक्षाची कन्या सती म्हणून जन्मली होती.

Verse 46

सतीनामाभवत्तस्यास्सर्वमंगलदं सदा । सती सा वै दक्षकन्या भूत्वा रुद्रप्रियाभवत

तिचे नाव “सती” असे झाले, जे सदैव सर्वमंगल देणारे आहे. तीच सती—दक्षाची कन्या होऊन—रुद्राची प्रिया झाली।

Verse 47

पितुर्यज्ञे तथा प्राप्यानादरं शंकरस्य च । तं दृष्ट्वा कोपमाधायात्याक्षीद्देहं च सा सती

पित्याच्या यज्ञात जाऊन शंकराचा अनादर पाहून, सतीने धर्मयुक्त क्रोध धारण केला आणि तोच देह त्यागला।

Verse 48

पुनस्सैव समुत्पन्ना तव गेहेऽम्बिका शिवा । पार्वती हरपत्नीयं भविष्यति न संशयः

तीच अंबिका—स्वतः शिवा—पुन्हा तुझ्या घरी उत्पन्न झाली आहे. ती पार्वती होईल आणि हर (शिव) यांची पत्नी होईल; यात संशय नाही।

Verse 49

एतत्सर्वं विस्तरात्त्वं प्रोक्तवान्भूभृते मुने । पूर्वरूपं चरित्रं च पार्वत्याः प्रीतिवर्धनम्

हे मुने! तू राजाला हे सर्व विस्ताराने सांगितलेस—पार्वतीचे पूर्वरूप आणि तिचे पावन चरित्र, जे भक्तीचा आनंद वाढवते।

Verse 50

तं सर्वं पूर्ववृत्तान्यं काल्या मुनिमुखाद्गिरिः । श्रुत्वा सपुत्रदारः स तदा निःसंशयोऽभवत्

कालीच्या माध्यमाने मुनिमुखातून पूर्ववृत्तांत सर्व ऐकून तो गिरिराज पुत्र व पत्नींसह त्या वेळी निःसंशय झाला।

Verse 51

ततः काली कथां श्रुत्वा नारदस्य मुखात्तदा । लज्जयाधोमुखी भूत्वा स्मितविस्तारितानना

तेव्हा कालीने नारदाच्या मुखातून ती कथा ऐकून लज्जेने मान खाली घातली; आणि मंद हास्याने तिचे मुख फुलून आले।

Verse 52

करेण तां तु संस्पृश्य श्रुत्वा तच्चरितं गिरिः । मूर्ध्नि शश्वत्तथाघ्राय स्वास नान्ते न्यवेशयत्

मग गिरीने (हिमालयाने) तिला हाताने प्रेमाने स्पर्श केला; तिचे चरित्र ऐकून स्नेहाने वारंवार तिच्या मस्तकाचा घ्राण करून तिला आपल्या आसनाच्या शेवटी बसविले।

Verse 53

ततस्त्वं तां पुनर्दृष्ट्वाऽवोचस्तत्र स्थितां मुने । हर्षयन् गिरिराजं च मेनकान्तनयैः सह

मग हे मुने! तिला तेथे उभी असलेली पुन्हा पाहून तू तिच्याशी बोललास; आणि मेनेच्या कन्यांसह गिरीराजालाही आनंदित केलेस।

Verse 54

सिंहासनन्तु किन्त्वस्याश्शैलराज भवेदतः । शम्भोरूरौ सदैतस्या आसनं तु भविष्यति

हे शैलराजा! तिच्यासाठी सिंहासन असले तरी तिचे खरे आसन शंभूच्या ऊरूवरच होईल; तेथेच ती सदैव विश्रांती पावेल।

Verse 55

हरोरूर्वासनम्प्राप्य तनया तव सन्ततम् । न यत्र कस्याचिदृष्टिर्मानसं वा गमिष्यति

हराच्या ऊरूवर आसन मिळवून तुझी कन्या तेथे सतत राहील; जिथे कोणाचीही नजर, किंबहुना कोणाचे मनही पोहोचू शकणार नाही।

Verse 56

ब्रह्मोवाच । इति वचनमुदारं नारद त्वं गिरीशं त्रिदिवमगम उक्त्वा तत्क्षणादेवप्रीत्या । गिरिपतिरपि चित्ते चारुसंमोदयुक्तस्स्वगृहमगमदेवं सर्वसंपत्समृद्धम्

ब्रह्मा म्हणाले—हे नारद, अशी उदार वाणी उच्चारून तू आनंदाने तत्क्षणी त्रिदिवातील गिरीशाकडे गेलास. आणि गिरिपतीही मनात रम्य हर्ष धारण करून सर्व संपत्तीने समृद्ध अशा आपल्या दिव्य धामास परत गेला।