पार्वतीबाल्यलीलावर्णनम् — Description of Pārvatī’s Childhood/Birth Festivities

Verse 1

ब्रह्मोवाच । ततो मेना पुरस्सा वै सुता भूत्वा महाद्युतिः । चकार रोदनं तत्र लौकिकीं गतिमाश्रिता

ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर मेनेसमोर ती महाद्युतिमान कन्या (पार्वती) जणू पुन्हा बालिका झाली. लौकिक रीतीचा आश्रय घेऊन तिने तेथे रडणे सुरू केले.

Verse 2

अरिष्टशय्यां परितस्सद्विसारिसुतेजसा । निशीथदीपा विहतत्विष आसन्नरं मुने

हे मुने, त्या अरिष्ट-शय्येच्या सर्व बाजूंनी क्रूर व वैरयुक्त तेज प्रज्वलित झाले होते. मध्यरात्रीचे दीपही त्या तेजाने प्रभाहीन होऊन जवळच मंद व निष्प्रभसे उभे राहिले.

Verse 3

श्रुत्वा तद्रोदनं रम्यं गृहस्थास्सर्वयोषितः । जहृषुस्सम्भ्रमात्तत्रागताः प्रीतिपुरस्सराः

ते रम्य रुदन ऐकून घरातील सर्व स्त्रिया हर्षित झाल्या; उत्कंठेने संभ्रमित होऊन त्या तत्क्षणी तेथे धावल्या—आनंदच जणू पुढे होता।

Verse 4

तच्छुद्धान्तचरः शीघ्रं शशंस भूभृते तदा । पार्वतीजन्म सुखदं देवकार्यकरं शुभम्

तेव्हा अंतःपुरातील सेवकाने शीघ्रच राजाला कळविले—पार्वतीचा जन्म शुभ, सुखद आणि देवकार्य सिद्ध करणारा आहे।

Verse 5

तच्छुद्धान्तचरायाशु पुत्रीजन्म सुशंसते । सितातपत्रं नादेयमासीत्तस्य महीभृतः

अंतःपुरात वावरणाऱ्या त्या सेविकेने लवकरच कन्याजन्माचा शुभ वार्ता सांगितली; त्या भूपतीसाठी पांढरे राजछत्र जणू आता धारण करण्यास उरले नाही।

Verse 6

गतस्तत्र गिरिः प्रीत्या सपुरोहितसद्विजः । ददर्श तनयां तान्तु शोभमानां सुभाससा

तेव्हा पर्वतराज हिमालय आनंदाने, पुरोहित व श्रेष्ठ द्विजांसह तेथे गेला आणि आपल्या कन्येला पाहिले—जी दिव्य तेजाने शोभत होती।

Verse 7

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीबाल्यलीलावर्णनंनाम सप्तमो ऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीया रुद्रसंहिता, तृतीय पार्वतीखण्ड यामध्ये “पार्वतीच्या बाल्यलीलांचे वर्णन” नामक सातवा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 8

सर्वे च मुमुदुस्तत्र पौराश्च पुरुषाः स्त्रियः । तदोत्सवो महानासीन्नेदुर्वाद्यानि भूरिशः

तेथे नगरातील सर्व स्त्री-पुरुष आनंदित झाले। तो उत्सव अत्यंत भव्य झाला आणि सर्वत्र अनेक वाद्यांचे निनाद वारंवार होऊ लागले।

Verse 9

बभूव मंगलं गानं ननृतुर्वारयोषितः । दानं ददौ द्विजातिभ्यो जातकर्मविधाय च

मंगल गान झाले आणि वारयोषितांनी नृत्य केले। तसेच जातकर्मविधी करून द्विज ब्राह्मणांना दान दिले गेले, त्यामुळे प्रसंग पावन झाला।

Verse 10

अथ द्वारं समागत्य चकार सुमहोत्सवम् । हिमाचलः प्रसन्नात्मा भिक्षुभ्यो द्रविणन्ददौ

त्यानंतर द्वारी येऊन प्रसन्नचित्त हिमाचलाने अतिमहान उत्सव केला आणि भिक्षूंना द्रव्यदान दिले।

Verse 11

अथो मुहूर्त्ते सुमते हिमवान्मुनिभिः सह । नामाऽकरोत्सुतायास्तु कालीत्यादि सुखप्रदम्

नंतर शुभ मुहूर्तावर सुमती हिमवान् यांनी मुनींसह कन्येचे नामकरण केले आणि ‘काली’ इत्यादी लोक-परलोक सुख देणारी नावे प्रदान केली।

Verse 12

दानं ददौ तदा प्रीत्या द्विजेभ्यो बहु सादरम् । उत्सवं कारयामास विविधं गानपूर्व्वकम्

तेव्हा त्याने आनंदाने द्विजांना आदरपूर्वक विपुल दान दिले। आणि विविध गान-वादनांनी युक्त असा भव्य उत्सव करविला।

Verse 13

इत्थं कृत्वोत्सवं भूरि कालीं पश्यन्मुहुर्मुहुः । लेभे मुदं सपत्नीको बहुपुत्रोऽपि भूधरः

अशा रीतीने विपुल उत्सव करून, भूधर—पत्नीसमवेत, जरी बहुपुत्रांचा असला तरी—कालीचे वारंवार दर्शन घेत परमानंदास पोहोचला।

Verse 14

तत्र सा ववृधे देवी गिरिराजगृहे शिवा । गंगेव वर्षासमये शरदीवाथ चन्द्रिका

तेथे गिरिराजाच्या गृही देवी शिवा (पार्वती) वाढत-फुलत गेली—वर्षाकाळी गंगेसारखी, आणि शरदऋतूतील निर्मळ चांदण्यासारखी।

Verse 15

एवं सा कालिका देवी चार्वङ्गी चारुदर्शना । दध्रे चानुदिनं रम्यां चन्द्रबिम्बकलामिव

अशा प्रकारे ती कालिका देवी—सुंदर अवयवांची, मनोहर दर्शना—दररोज चंद्रमंडलावरील कलासारखी रम्य कांती धारण करू लागली।

Verse 16

कुलोचितेन नाम्ना तां पार्वतीत्याजुहावहा । बन्धुप्रियां बन्धुजनः सौशील्यगुणसंयुताम्

कुलपरंपरेप्रमाणे त्यांनी तिचे नाव “पार्वती” असे ठेवले। सौशील्य व सद्गुणांनी युक्त ती आप्तेष्टांना अतिशय प्रिय झाली आणि बंधुजनांनी तिला स्नेहाने जपले।

Verse 17

उमेति मात्रा तपसे निषिद्धा कालिका च सा । पश्चादुमाख्यां सुमुखी जगाम भुवने मुने

हे मुने, तिच्या मातेनं तिला तपश्चर्येपासून ‘उमे (मुली, नको)’ असे म्हणत रोखले. तेव्हा ती ‘कालिका’ म्हणून ओळखली गेली; आणि नंतर तीच सुमुखी देवी जगात ‘उमा’ या नावाने प्रसिद्ध झाली।

Verse 18

दृष्टिः पुत्रवतोऽप्यद्रेस्तस्मिंस्तृप्तिं जगाम न । अपत्ये पार्वतीत्याख्ये सर्वसौभाग्य संयुते

पुत्र असूनही त्या पर्वतराज हिमालयाची इच्छा तृप्त झाली नाही. पण सर्व सौभाग्यांनी युक्त ‘पार्वती’ नावाची कन्या जन्मली तेव्हा त्याचे हृदय पूर्ण तृप्त झाले।

Verse 19

मधोरनन्तपुष्पस्य चूते हि भ्रमरावलिः । विशेषसंगा भवति सहकारे मुनीश्वर

हे मुनीश्वर! मधुर व असंख्य पुष्पांनी युक्त आंब्याच्या वृक्षावरही भ्रमरांची रांग विशेष आसक्तीने तिथेच जमत असते—त्या श्रेष्ठतेमुळे।

Verse 20

पूतो विभूषितश्चापि स बभूव तया गिरिः । संस्कारवत्येव गिरा मनीषीव हिमालयः

तिच्यामुळे तो गिरि पवित्रही झाला आणि विभूषितही झाला। हिमालय जणू सुसंस्कृत वाणीने संस्कारित—जसा मनीषी विवेकाने शोभतो तसा भासला।

Verse 21

प्रभामहत्या शिखयेव दीपो भुवनस्य च । त्रिमार्गयेव सन्मार्गस्तद्वद्गिरिजया गिरिः

जसा दीप आपल्या शिखेच्या महान प्रभेने जग उजळतो, आणि जसा त्रिमार्गांत सन्मार्ग प्रकट होतो, तसा गिरिजा (पार्वती)मुळे तो गिरि महिमावान झाला।

Verse 22

कन्दुकैः कृत्रिमैः पुत्रैस्सखीमध्यगता च सा । गंगासैकतवेदीभिर्बाल्ये रेमे मुहुर्मुहुः

सख्यांच्या मध्ये राहून ती बाल्यकाळी पुन्हा पुन्हा रमली—चेंडू व बनावट खेळणी घेऊन खेळत, आणि गंगेच्या वाळूपासून लहान लहान वेदिका रचत असे।

Verse 23

अथ देवी शिवा सा चोपदेशसमये मुने । पपाठ विद्यात्सुप्रीत्या यतचित्ता च सद्गुरोः

हे मुने, उपदेशाच्या वेळी देवी शिवा (पार्वती) अत्यंत प्रीतीने विद्या पठण करू लागली; मन संयमित ठेवून सद्गुरूंवर पूर्ण निष्ठा ठेवली।

Verse 24

प्राक्तना जन्मविद्यास्तां शरदीव प्रपेदिरे । हंसालिस्स्वर्णदी नक्तमात्मभासो महौषधिम्

जशी शरद ऋतु आकाश निर्मळ करते, तशीच पूर्वजन्मांची विद्या त्यांच्यात प्रकट झाली। सुवर्ण नदीवरील हंसांच्या रांगेप्रमाणे, ते रात्रौ आत्मदीप्त होऊन महौषधी—परम उपाय—याकडे गेले।

Verse 25

इत्थं सुवर्णिता लीला शिवायाः काचिदेव हि । अन्यलीलाम्प्रवक्ष्येऽहं शृणु त्वं प्रेमतो मुने

अशा रीतीने शिवेची एक दिव्य लीला सुंदररीत्या वर्णिली. आता मी दुसरी लीला सांगतो—हे मुने, तू प्रेमाने ऐक.