पार्वतीजन्मवर्णनम् / Description of Pārvatī’s Birth

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ संस्मरतुर्भक्त्या दम्पती तौ भवाम्बिकाम् । प्रसूतिहेतवे तत्र देवकार्यार्थमादरात्

ब्रह्मा म्हणाले—मग ते दाम्पत्य भक्तीने व आदराने तेथे भवाम्बिकेचे स्मरण करू लागले, प्रसूती व्हावी आणि देवकार्य सिद्ध व्हावे म्हणून।

Verse 2

ततस्सा चण्डिका योगात्त्यक्तदेहा पुरा पितुः । ईहया भतितुं भूयस्समैच्छद्रिरिदारतः

त्यानंतर ती चंडिका—जिने पूर्वी पित्याच्या गृही योगबलाने देह त्यागला होता—आता या पर्वताचा आश्रय घेऊन, स्वेच्छेने पुन्हा देह धारण करून तो धारण-पोषण करावयास इच्छित झाली।

Verse 3

सत्यं विधातुं स्ववचः प्रसन्नाखिलकामदा । पूर्णांशाच्छैलचित्ते सा विवेशाथ महेश्वरी

आपले वचन सत्य करण्यासाठी, प्रसन्न होऊन सर्व कामना देणारी देवी आपल्या पूर्ण अंशाने शैलराज (हिमालय) यांच्या चित्तात प्रविष्ट झाली; तेथे ती महेश्वरी रूपाने प्रकट झाली.

Verse 4

विरराज ततस्सोतिप्रमदोपूर्वसुद्युतिः । हुताशन इवाधृष्यस्तेजोराशिर्महामनाः

तेव्हा तो पूर्वीच्या तेजालाही मागे टाकून अधिकच विराजमान झाला—हुताशनासारखा अजेय, दिव्य तेजाचा पुंज, महात्मा।

Verse 5

ततो गिरिस्स्वप्रियायां परिपूर्णं शिवांशकम् । समाधिमत्वात्समये समधत्त सुशंकरे

नंतर समाधिस्थ सुशंकराने योग्य समयी आपल्या प्रिय गिरिजेत आपल्या शिवतत्त्वाचा परिपूर्ण अंश स्थापित केला।

Verse 6

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे पार्वतीजन्मवर्णनं नाम षष्टोऽध्यायः

अशा रीतीने श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डातील ‘पार्वतीजन्मवर्णन’ नामक सहावा अध्याय समाप्त झाला।

Verse 7

गिरिप्रिया सर्वजगन्निवासासंश्रयाधिकम् । विरेजे सुतरां मेना तेजोमण्डलगा सदा

गिरिप्रिया—जी सर्व जगताचे निवासस्थान व सर्वांचा आश्रय आहे—तिची जननी असल्यामुळे मेना सदैव तेजोमंडलात स्थित होऊन अत्यंत तेजस्वी दिसू लागली।

Verse 8

सुखोदयं स्वभर्तुश्च मेना दौहृदलक्षणम् । दधौ निदानन्देवानामानन्दस्येप्सितं शुभम्

मेनेने आपल्या पतीमध्ये सुखाचा उदय पाहिला; आणि स्वतःमध्ये गर्भधारणाची शुभ लक्षणे धारण केली—जी देवांच्या आनंदाचे उत्तम, अभीष्ट कारण व हर्षाचा स्रोत होती।

Verse 9

देह सादादसंपूर्णभूषणा लोध्रसंमुखा । स्वल्पभेन्दुक्षये कालं विचेष्यर्क्षा विभावरी

तिचे शरीर शिथिल झाले होते आणि दागिनेही पूर्णपणे नीट बसले नव्हते। लोध्रवृक्षाकडे मुख करून ती उभी राहिली; चंद्रकला क्षीण होताच तारकांनी अंकित रात्र जणू काही काळ रेंगाळली।

Verse 10

तदाननं मृत्सुरभिनायं तृप्तिं गिरीश्वरः । मुने रहस्युपाघ्राय प्रेमाधिक्यं बभूव तत्

हे मुने, तेव्हा गिरीश्वर भगवान् शिव गुप्तपणे जवळ येऊन तिच्या मुखातील मृद्गंधाचा सुगंध श्वासात घेतला आणि परम तृप्त झाले; त्यातून तिच्याविषयी त्यांचे प्रेम अधिकच वाढले।

Verse 11

मेना स्पृहावती केषु न मे शंसति वस्तुषु । किंचिदिष्टं ह्रियापृच्छदनुवेलं सखी गिरिः

मेना इच्छा असूनही तिला कोणत्या वस्तूंची आस आहे ते मला सांगत नसे. पण माझी सखी गिरि लाजत-लाजत वारंवार मला विचारत असे—मला काय आवडते, मला काय हवे आहे.

Verse 12

उपेत्य दौहदं शल्यं यद्वव्रेऽपश्यदाशु तत् । आनीतं नेष्टमस्याद्धा नासाध्यं त्रिदिवैऽपि हि

तिच्याजवळ जाऊन त्याने तिच्या दौहदाची वेदना—मनात निवडलेली इच्छा—क्षणात ओळखली. तिला प्रिय असलेली वस्तू तत्काळ आणली गेली; कारण दैवी हेतूसाठी कार्य करणाऱ्यांसाठी त्रिदेवांनाही काही असाध्य नाही।

Verse 13

प्रचीयमानावयवा निस्तीर्य दोहदव्यथाम् । रेजे मेना बाललता नद्धपत्राधिका यथा

दौहदाची व्यथा ओलांडून अवयव पुन्हा भरून आल्यावर मेना तेजस्वी दिसली—जशी नवी पालवी धारण केलेली कोवळी वेल शोभते।

Verse 14

गिरिस्सगर्भां महिषीममंस्त धरणीमिव । निधानगर्भामभ्यन्तर्लीनवह्निं शमीमिव

त्यांनी त्या महाराणीला जणू गर्भात पर्वत धारण करणारी धरणी मानले; तसेच जणू शमी वृक्ष—जिच्या अंतरी निधी दडलेला आणि आत अग्नी लपलेला।

Verse 15

प्रियाप्रीतेश्च मनसः स्वार्जितद्रविणस्य च । समुन्नतैः श्रुतेः प्राज्ञः क्रियाश्चक्रे यथोचिताः

प्रियामुळे प्रसन्न झालेल्या मनाने आणि स्वतःच्या प्रयत्नांनी मिळवलेल्या धनासह, त्या प्राज्ञाने वेदश्रुतीच्या उन्नत विधींप्रमाणे यथोचित कर्मकांड केले।

Verse 16

ददर्श काले मेनां स प्रतीतः प्रसवोन्मुखीम् । अभ्रितां च दिवं गर्भगृहे भिषगधिष्ठिते

योग्य काळी त्याने मेनाला प्रसवोन्मुख, तेजस्विनी असे पाहिले। प्रसूतीगृहात वैद्यांच्या देखरेखीखाली ती अशी जपली जात होती, जणू तेथेच स्वर्ग धारण केला आहे।

Verse 17

दृष्ट्वा प्रियां शुभाङ्गी वै मुमोदातिगिरीश्वरः । गर्भस्थजगदम्बां हि महातेजोवतीन्तदा

प्रिय शुभांगी पार्वतीला पाहून गिरिश्वर (भगवान शिव) अत्यंत आनंदित झाले; कारण त्या वेळी गर्भस्थ जगदंबा महान तेजाने उजळून निघाली होती।

Verse 18

तस्मिन्नवसरे देवा मुने विष्ण्वादयस्तथा । मुनयश्च समागम्य गर्भस्थां तुष्टुवुश्शिवाम्

हे मुने, त्या वेळी विष्णू आदी देव आणि ऋषिगण एकत्र येऊन गर्भस्थ शिवा (देवी)ची स्तुती करू लागले।

Verse 19

देवा ऊचुः । दुर्गे जय जय प्राज्ञे जगदम्ब महेश्वरि । सत्यव्रते सत्यपरे त्रिसत्ये सत्यरूपिणी

देव म्हणाले— जय जय, हे दुर्गे! हे प्राज्ञे, हे जगदंबे, हे महेश्वरी! हे सत्यव्रते, सत्यपरायणे, त्रिसत्ये, सत्यरूपिणी!

Verse 20

सत्यस्थे सत्यसुप्रीते सत्ययोने च सत्यतः । सत्यसत्ये सत्यनेत्रे प्रपन्नाः शरणं च ते

हे देवी, तू सत्यात स्थित आहेस, सत्याने अत्यंत प्रसन्न आहेस, सत्यच तुझा उद्गम आहे आणि तू खरोखर सत्यस्वरूप आहेस। हे सत्यसत्ये, सत्यनेत्रे, आम्ही शरण आलो—तूच आमची शरण आहेस।

Verse 21

शिवप्रिये महेशानि देवदुःखक्षयंकरि । त्रैलोक्यमाता शर्वाणी व्यापिनी भक्तवत्सला

हे शिवप्रिये, हे महेशानी, देवांचे दुःख क्षय करणारी! हे त्रैलोक्यमाता शर्वाणी, सर्वव्यापिनी, भक्तवत्सला।

Verse 22

आविर्भूय त्रिलोकेशि देवकार्यं कुरुष्व ह । सनाथाः कृपया ते हि वयं सर्वे महेश्वरि

हे त्रिलोकेश्वरी! कृपा करून प्रकट होऊन देवकार्य सिद्ध कर. हे महेश्वरी, तुझ्या करुणेने आम्ही सर्वे सनाथ, संरक्षित होतो.

Verse 23

त्वत्तः सर्वे च सुखिनो लभन्ते सुखमुत्तमम् । त्वाम्विना न हि किंचिद्वै शोभते त्रिभवेष्वपि

तुझ्यापासूनच सर्व जीव सुखी होतात आणि उत्तम आनंद प्राप्त करतात. तुझ्याविना त्रिभुवनांतही काहीच शोभत नाही.

Verse 24

ब्रह्मोवाच । इत्थं कृत्वा महेशान्या गर्भस्थाया बहुस्तुतिम् । प्रसन्नमनसो देवास्स्वं स्वं धाम ययुस्तदा

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने गर्भवती महेशानीची पुष्कळ स्तुती करून, देव प्रसन्नचित्त होऊन तेव्हा आपापल्या धामास गेले.

Verse 25

व्यतीते नवमे मासे दशमे मासि पूर्णतः । गर्भस्थाया गतिन्द्रध्रे कालिका जगदम्बिका

नववा महिना गेल्यावर आणि दहावा महिना पूर्ण होताच, जगदंबिका कालिकेने काळनियमानुसार गर्भस्थ अवस्थेतून पुढील गती घेतली.

Verse 26

तदा सुसमयश्चासीच्छान्तभग्रहतारकः । नभः प्रसन्नतां यातं प्रकाशस्सर्वदिक्षु हि

तेव्हा शुभ ऋतु आली; ग्रह-ताऱ्यांची प्रभा शांत झाली। आकाश प्रसन्न व निर्मळ झाले, आणि प्रकाश खरोखर सर्व दिशांना पसरला।

Verse 27

मही मंगलभूयिष्ठा सवनग्रामसागरा । सरस्स्रवन्तीवापीषु पुफुल्लुः पंकजानि वै

पृथ्वी अत्यंत मंगलमय झाली—वन, ग्राम आणि सागरांनी अलंकृत. सरोवरे, वाहत्या नद्या व वाप्यांमध्ये कमळे निश्चयच फुलून आली।

Verse 28

ववुश्च विविधा वातास्सुखस्पर्शा मुनीश्वर । मुमुदुस्साधवस्सर्वेऽसतान्दुःखमभूद्द्रुतम्

हे मुनीश्वर, विविध प्रकारचे वारे वाहू लागले, ज्यांचा स्पर्श सुखद होता. सर्व साधुजन आनंदित झाले; आणि असत् लोकांचे दुःख लवकरच प्रकट झाले।

Verse 29

दुन्दुभीन्वादयामासुर्नभस्यागत्य निर्जराः । पुष्पवृष्टिरभूत्तत्र जगुर्गन्धर्वसत्तमाः

आकाशातून उतरून अमर देवांनी दुंदुभी वाजवल्या। तेथे पुष्पवृष्टी झाली आणि श्रेष्ठ गंधर्वांनी आनंदाने गान केले।

Verse 30

विद्याधरस्त्रियो व्योम्नि ननृतुश्चाप्सरास्तथा । तदोत्सवो महानासीद्देवादीनां नभःस्थले

आकाशात विद्याधरांच्या स्त्रिया नाचू लागल्या आणि अप्सराही तसेच। त्या नभोमंडळात देवादींचा तो उत्सव महान महोत्सव झाला।

Verse 31

तस्मिन्नवसरे देवी पूर्वशक्तिश्शिवा सती । आविर्बभूव पुरतो मेनाया निजरूपतः

त्याच वेळी देवी—शिवाची पूर्वशक्ती सती—मेनेसमोर साक्षात् आपल्या निजरूपाने प्रकट झाली।

Verse 32

वसंतर्तौ मधौ मासे नवम्यां मृगधिष्ण्यके । अर्द्धरात्रे समुत्पन्ना गंगेव शशिमण्डलात्

वसंत ऋतूत, मधु मासातील नवमी तिथीस, चंद्र मृग नक्षत्रात असताना, अर्धरात्री ती प्रकट झाली—जणू चंद्रमंडलातून गंगाच अवतरली.

Verse 33

समये तत्स्वरूपेण मेनका जठराच्छिवा । समुद्भूय समुत्पन्ना सा लक्ष्मीरिव सागरात्

नियत समयी, त्याच स्वरूपाने शिवा मेनकेच्या उदरातून उद्भवली; जशी सागरातून लक्ष्मी प्रकट होते, तशी ती प्रकट होऊन जन्मली.

Verse 34

ततस्तस्यां तु जातायां प्रसन्नोऽभूत्तदा भवः । अनुकूलो ववौ वायुर्गम्भीरो गंधयुक्शुभः

मग तिचा जन्म होताच भव (भगवान शिव) प्रसन्न झाले. अनुकूल वारा वाहू लागला—गंभीर, स्थिर, सुगंधयुक्त आणि शुभ.

Verse 35

बभूव पुष्पवृष्टिश्च तोयवृष्टि पुरस्सरम् । जज्वलुश्चाग्नयः शान्ता जगर्जुश्च तदा घनाः

तेव्हा जलवृष्टीच्या आधी पुष्पवृष्टी झाली. अग्नी शांत असूनही प्रज्वलित झाले, आणि त्याच वेळी मेघ गर्जू लागले.

Verse 36

तस्यां तु जायमानायां सर्वस्वं समपद्यत । हिमवन्नगरे तत्र सर्व दुःखं क्षयं गतम्

ती जन्मास येताच सर्व काही मंगलमय व परिपूर्ण झाले। हिमवानाच्या नगरात तेथे सर्व दुःखाचा क्षय झाला।

Verse 37

तस्मिन्नवसरे तत्र विष्ण्वाद्यास्सकलास्सुराः । आजग्मुः सुखिनः प्रीत्या ददृशुर्जगदम्बिकाम्

त्याच वेळी तेथे विष्णूआदि सर्व देव प्रेमाने हर्षित होऊन आले आणि जगदंबिका—विश्वमातेचे दर्शन घेतले।

Verse 38

तुष्टुवुस्तां शिवामम्बां कालिकां शिवकामिनीम् । दिव्यारूपां महामायां शिवलोकनिवासिनीम्

त्यांनी त्या दिव्य मातेस स्तुती केली—शिवा, अंबा, कालिका, शिवप्रिया—दिव्य तेजस्वी रूपवती, महामाया-शक्ती, शिवलोकनिवासिनी।

Verse 39

देवा ऊचुः । जगदम्ब महादेवि सर्वसिद्धिविधायिनि । देवकार्यकरी त्वं हि सदातस्त्वां नमामहे

देव म्हणाले—हे जगदंबे, हे महादेवी, सर्व सिद्धी देणाऱ्या! तूच सदैव देवकार्य सिद्ध करणारी आहेस; म्हणून आम्ही सतत तुला नमस्कार करतो।

Verse 40

सर्वथा कुरु कल्याणं देवानां भक्तवत्सले । मेनामनोरथः पूर्णः कृतः कुरु हरस्य च

हे देवभक्तवत्सले! सर्व प्रकारे कल्याण कर. मेनेचा मनोरथ पूर्ण कर आणि हर (शिव) याचाही अभिप्राय सिद्ध कर.

Verse 41

ब्रह्मोवाच । इत्थं स्तुत्वा शिवां देवीं विष्ण्वाद्या सुप्रणम्य ताम् । स्वंस्वं धाम ययुः प्रीताश्शंसन्तस्तद्गतिं पराम्

ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने देवी शिवेची स्तुती करून आणि तिला उत्तम प्रकारे प्रणाम करून, विष्णूआदि देव आनंदित होऊन आपापल्या धामास गेले व तिच्या परम गतीचे कीर्तन करू लागले।

Verse 42

तान्तु दृष्ट्वा तथा जातां नीलोत्पलदलप्रभाम । श्यामा सा मेनका देवी मुदमापाति नारद

तिला अशी जन्मलेली, निळ्या कमळाच्या पाकळीसारखी प्रभा असलेली पाहून श्यामा देवी मेनका आनंदाने भरून गेली, हे नारद।

Verse 43

दिव्यरूपं विलोक्यानु ज्ञानमाप गिरिप्रिया । विज्ञाय परमेशानीं तुष्टावातिप्रहर्षिता

ते दिव्य रूप पाहून गिरिप्रिया (पार्वती) हिला स्पष्ट ज्ञान प्राप्त झाले. परमेशानीला ओळखून ती अतिशय हर्षित होऊन तृप्त मनाने स्तुती करू लागली।

Verse 44

मेनोवाच । जगदम्ब महेशानि कृतातिकरुणा त्वया । आविर्भूता मम पुरो विलसन्ती यदम्बिके

मेना म्हणाली— हे जगदंबे, हे महेशानी! तू अतिशय करुणा केलीस; हे अंबिके, माझ्या समोर प्रकट होऊन दिव्य तेजाने उजळून विलसत आहेस।

Verse 45

त्वमाद्या सर्वशक्तीनां त्रिलोकजननी शिवे । शिवप्रिया सदा देवी सर्वदेवस्तुता परा

हे शिवे! तू सर्व शक्तींची आद्या, त्रिलोकीची जननी आहेस। तू सदैव शिवप्रिया, नित्य देवी, परमा आणि सर्व देवांनी स्तुत्य आहेस।

Verse 46

कृपां कुरु महेशानि मम ध्यानस्थिता भव । एतद्रूपेण प्रत्यक्षं रूपं धेहि सुतासमम्

हे महेशानी, माझ्यावर कृपा कर; माझ्या ध्यानात स्थित राहा। याच रूपाने प्रत्यक्ष दर्शन दे आणि माझ्यासाठी कन्येसारखी प्रकट हो।

Verse 47

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तस्या मेनाया भूधरस्त्रियाः । प्रत्युवाच शिवा देवी सुप्रसवामअरिप्रियाम्

ब्रह्मा म्हणाले—पर्वतराजाची पत्नी मेना हिचे वचन ऐकून देवप्रिय, शुभप्रसवा शिवा देवीने तिला प्रत्युत्तर दिले।

Verse 48

देव्युवाच । हे मेने त्वं पुरा मां च सुसेवितवती रता । त्वद्भक्त्या सुप्रसन्नाहं वरन्दातुं गतान्तिकम्

देवी म्हणाली—हे मेने, पूर्वी तू प्रेमाने माझी उत्तम सेवा-पूजा केलीस. तुझ्या भक्तीने मी अत्यंत प्रसन्न आहे; म्हणून वर देण्यासाठी आता तुझ्या जवळ आले आहे.

Verse 49

वरं ब्रूहीति मद्वाणीं श्रुत्वा ते तद्वरो वृतः । सुता भव महादेवी सा मे देवहितं कुरु

माझे वचन “वर माग” असे ऐकून तू तोच वर निवडलास—“हे महादेवी, माझी कन्या हो आणि त्याद्वारे देवांचे हित साध.”

Verse 50

तथा दत्त्वा वरं तेऽहं गता स्वम्पदमादरात् । समयं प्राप्य तनया भवन्ते गिरिकामिनि

अशा रीतीने तुला वर देऊन मी आदराने माझ्या धामास परत गेले. आणि योग्य समय आला की, हे गिरिराज-प्रिये, तू नक्कीच पुत्रांची माता होशील.

Verse 51

दिव्यरूपं धृतं मेद्य यत्ते मत्स्मरणं भवेत् । अन्यथा मर्त्यभावेन तवाज्ञानं भवेन्मयि

तुझ्यात माझे स्मरण जागावे म्हणून मी हे शुद्ध दिव्य रूप धारण केले आहे; अन्यथा केवळ मर्त्यभावाने माझ्याविषयी तुझ्या ठायी अज्ञान उत्पन्न झाले असते.

Verse 52

युवां मां पुत्रिभावेन दिव्यभावेन वा सकृत् । चिन्तयन्तौ कृतस्नेहौ यातास्स्थो मद्गतिम्पराम्

तुम्ही दोघांनी मला एकदाही—कन्येप्रती पालकांच्या स्नेहभावाने किंवा दिव्य भक्तिभावाने—स्मरले. स्नेहाने परिपूर्ण होऊन तुम्ही माझी परम गती (परम आश्रय) प्राप्त केली आहे.

Verse 53

देवकार्यं करिष्यामि लीलां कृत्वा द्भुतां क्षितौ । शम्भुपत्नी भविष्यामि तारयिष्यामि सज्जनान्

मी देवकार्य सिद्ध करीन, पृथ्वीवर अद्भुत लीला करीन. मी शंभूची पत्नी होईन आणि सज्जनांना (संसारसागरातून) पार नेईन.

Verse 54

ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वासीच्छिवा तूष्णीमम्बिका स्वात्त्ममायया । पश्यन्त्यां मातरि प्रीत्या सद्योऽऽभूत्तनया तनुः

ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून अंबिका (शिवा) मौन झाली आणि आपल्या स्वात्ममायेने. माता प्रेमाने पाहत असतानाच, तत्क्षणी कन्येचे शरीर प्रकट झाले.