प्रस्थान-विरह-विलापः (Departure and Lament in Separation)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथ सा ब्राह्मणी देव्यै शिक्षयित्वा व्रतञ्च तत् । प्रोवाच मेनामामन्त्र्य यात्रामस्याश्च कारय

ब्रह्मा म्हणाले— मग त्या ब्राह्मणीने देवीला ते व्रत शिकवून मेनाला बोलावून सांगितले; आणि निरोप घेऊन देवीच्या प्रस्थान-यात्रेची व्यवस्था केली.

Verse 2

तथास्त्विति च सम्प्रोच्य प्रेमवश्या बभूव सा । धृतिन्धृत्वाहूय कालीं विश्लेषविरहा कुला

“तथास्तु” असे म्हणत ती प्रेमाने पूर्ण वश झाली. धैर्य धरून तिने कालीला बोलावले; आणि कुलीन असूनही वियोग-विरहाने व्याकुळ झाली.

Verse 3

समाप्तोऽयं तृतीयः पार्वतीखण्डः

अशा प्रकारे रुद्रसंहितेतील तृतीय ‘पार्वतीखण्ड’ समाप्त झाला।

Verse 4

शैलप्रिया शिवा चापि मूर्च्छामाप शुचार्दिता । मूर्च्छाम्प्रापुर्देवपत्न्यः पार्वत्या रोदनेन च

शोकाने व्याकुळ झालेली शैलप्रिया शिवा (पार्वती) मूर्च्छित झाली. आणि पार्वतीच्या रडण्याने देवपत्नीही मूर्च्छा येऊन कोसळल्या.

Verse 5

सर्वाश्च रुरुदुर्नार्य्यस्सर्वमासीदचेतनम् । स्वयं रुरोद योगीशो गच्छन्कोन्य परः प्रभुः

सर्व स्त्रिया रडू लागल्या आणि सर्व काही जणू अचेतन झाले. निघताना स्वयं योगीश्वरही रडला—त्याच्यासारखा दुसरा परम प्रभू कोण?

Verse 6

एतस्मिन्नन्तरे शीघ्रमाजगाम हिमालयः । ससर्वतनयस्तत्र सचिवैश्च द्विजैः परैः

याच दरम्यान हिमालय त्वरेने तेथे आला—आपल्या सर्व पुत्रांसह, तसेच सचिव आणि श्रेष्ठ द्विज-ऋषींसह.

Verse 7

स्वयं रुरोद मोहेन वत्सां कृत्वा स्ववक्षसि । क्व यासीत्येवमुच्चार्य शून्यं कृत्वा मुहुर्मुहुः

मोहाने व्याकुळ होऊन ती स्वतः रडू लागली, वासराला आपल्या उराशी धरून. “कुठे गेलीस?” असे उच्चारत ती वारंवार त्या जागेला शून्य-शून्य करून टाकीत होती।

Verse 8

ततः पुरोहितो विप्रैरध्यात्मविद्यया सुखम् । सर्वान्प्रबोधयामास कृपया ज्ञानवत्तरः

त्यानंतर अधिक अध्यात्मज्ञानाने संपन्न असा पुरोहित ब्राह्मण ऋषींसह करुणेने, अध्यात्मविद्येच्या साहाय्याने सर्वांना सुखपूर्वक जागृत करून उपदेश करू लागला।

Verse 9

ननाम पार्वती भक्त्या मातरम्पितरं गुरुम् । महामाया भवाचाराद्रुरोदोच्चैर्मुहुर्मुहुः

पार्वतीने भक्तीने माता, पिता आणि गुरुजनांना नमस्कार केला. नंतर भवाचाराच्या (सांसारिक आसक्तीच्या) प्रभावाने महामाया वारंवार मोठ्याने रडू लागली।

Verse 10

पार्वत्या रोदनेनैव रुरुदुस्सर्वयोषितः । नितरां जननी मेना यामयो भ्रातरस्तथा

पार्वतीच्या रडण्यानेच सर्व स्त्रिया रडू लागल्या. जननी मेना तर अधिकच विलाप करू लागली, तसेच यामज—जुळी भावंडे भाऊही रडले।

Verse 11

पुनः पुनः शिवामाता यामयोऽन्याश्च योषितः । भ्रातरो जनकः प्रेम्णा रुरुदुर्बद्धसौहृदाः

पुन्हा पुन्हा शिवेची माता, तिच्या सख्या व इतर स्त्रिया रडू लागल्या; तसेच तिचे भाऊ व वडीलही गाढ स्नेहाने बांधलेले, प्रेमाने विलाप करू लागले।

Verse 12

तदा विप्राः समागत्य बोधयामासुरादरात् । लग्नन्निवेदयामासुर्यात्रायास्सुखदम्परम्

तेव्हा ब्राह्मण एकत्र येऊन आदराने त्यांना जागवून निवेदन करू लागले. त्यांनी सांगितले की यात्रेसाठी परम सुखद असा शुभ लग्नकाळ आला आहे.

Verse 13

ततो हिमालयो मेनां धृत्वा धैर्य्यम्विवेकतः । शिबिकामानयामास शिवारोहणहेतवे

मग हिमालयाने विवेकाने धैर्य धरून मेनेला सावरले आणि शिवा (पार्वती) विवाहयात्रेसाठी आरूढ व्हावी म्हणून पालखी आणण्यास सांगितले.

Verse 14

शिवामारोहयामासुस्तत्र विप्राङ्गनाश्च ताम् । आशिषम्प्रददुस्सर्वाः पिता माता द्विजास्तथा

तेथे ब्राह्मणांच्या पत्नींनी शिवा (पार्वती) हिला पालखीत आरूढ केले. मग सर्वांनी—पिता, माता आणि ब्राह्मणांनीही—तिला आशीर्वाद दिले.

Verse 15

महाराज्ञ्युपचारांश्च ददौ मेना गिरिस्तथा । नानाद्रव्यसमूहं च परेषान्दुर्लभं शुभम्

मेना आणि तसेच गिरिराज हिमालय यांनी महाराणीला शोभतील असे सर्व उपहार, सेवा-सत्कार दिले; तसेच अनेक प्रकारच्या शुभ, मौल्यवान वस्तूंचे संग्रह दिले, जे इतरांना दुर्लभ आहेत.

Verse 16

शिवा नत्वा गुरून्सर्वाञ् जनकं जननीन्तथा । द्विजान्पुरोहितं यामीस्त्रीस्तथान्या ययौ मुने

शिवा (पार्वती) हिने सर्व गुरुजन व ज्येष्ठांना, तसेच पित्यामात्यास नमस्कार केला. मग द्विज, कुलपुरोहित आणि घरातील पूज्य स्त्रियांना वंदन करून, हे मुने, ती निघून गेली.

Verse 17

हिमाचलोऽपि ससुतोऽगच्छत्स्नेहवशी बुधः । प्राप्तस्तत्र प्रभुर्यत्र सामरः प्रीतिमावहन्

हिमाचलही स्नेहाच्या वश होऊन, बुद्धिमान असा, आपल्या कन्येसह निघाला। जिथे अमरांसह प्रभू आनंद व कृपा देत विराजमान होते, तिथे तो पोहोचला।

Verse 18

प्रीत्याभिरेभिरे सर्वे महोत्सवपुर स्सरम् । प्रभुम्प्रणेमुस्ते भक्त्या प्रशंसन्तोऽविशन्पुरीम्

आनंदाने भरून ते सर्वजण महोत्सवाच्या श्रेष्ठ नगरीकडे पुढे गेले. भक्तीने प्रभूंना नमस्कार करून, स्तुती करीत ते नगरीत प्रवेशले।

Verse 19

जातिस्मरां स्मारयामि नित्यं स्मरसि चेद्वद । लीलया त्वाञ्च देवेशि सदा प्राणप्रिया मम

मी तुला नित्य तुझ्या पूर्वजन्मांची आठवण करून देतो; स्मरण होत असेल तर सांग. हे देवेशी, खेळातही मी तुला स्मरतो—तू सदैव माझ्या प्राणांची प्रिया आहेस.

Verse 20

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य महेशस्य स्वनाथस्याथ पार्वती । शङ्करस्य प्रिया नित्यं सस्मितोवाच सा सती

ब्रह्मा म्हणाले—स्वनाथ महेशाचे हे वचन ऐकून, शंकराची नित्य प्रिया पार्वती, ती शुभा सती मंद हास्याने उत्तर बोलली।

Verse 21

पार्वत्युवाच । सर्वं स्मरामि प्राणेश मौनी भूतो भवेति च । प्रस्तावोचितमद्याशु कार्यं कुरु नमोऽस्तु ते

पार्वती म्हणाली—हे प्राणेश, मला सर्व आठवते—तू मौन झाला होतास आणि ‘असेच होवो’ असेही म्हटले गेले. आता प्रसंगास योग्य ते कार्य त्वरित कर; तुला नमस्कार असो.

Verse 22

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य प्रियावाक्यं सुधाधाराशतोपमम् । मुमुदेऽतीव विश्वेशो लौकिकाचारतत्परः

ब्रह्मा म्हणाले—अमृताच्या शंभर धारांसारखे ते प्रिय वचन ऐकून, लौकिक आचारात तत्पर असलेले विश्वेश्वर (शिव) अत्यंत आनंदित झाले.

Verse 23

शिवः सम्भृतसम्भारो नानावस्तुमनोहरम् । भोजयामास देवश्च नारायणपुरोगमान्

भगवान शिवांनी सर्व सामग्री सिद्ध करून नानाविध मनोहर अन्नपदार्थ वाढले आणि नारायण (विष्णू) अग्रस्थानी असलेल्या देवांना भोजन करविले.

Verse 24

तथान्यान्निखिलान्प्रीत्या स्वविवाहसमागतान् । भोजयामास सुरसमन्नम्बहुविधम्प्रभुः

तसेच प्रभूंनी आपल्या विवाहासाठी जमलेल्या इतर सर्व अतिथींना प्रेमाने भोजन घातले आणि अनेक प्रकारचे रुचकर व श्रेष्ठ अन्न परोसले।

Verse 25

ततो भुक्त्वा च ते देवा नानारत्न विभूषिताः । सस्त्रीकास्सगणास्सर्वे प्रणेमुश्चंद्रशेखरम्

त्यानंतर भोजन करून अनेक रत्नाभूषणांनी विभूषित झालेले ते देव, आपल्या स्त्रिया व गणांसह सर्वजण चंद्रशेखर शिवांना नमस्कार करू लागले।

Verse 26

संस्तुत्य वाग्भिरिष्टाभिः परिक्रम्य मुदान्विताः । प्रशंसन्तो विवाहञ्च स्वधामानि ययुस्ततः

इष्ट व योग्य वचनांनी स्तुती करून, आनंदाने परिक्रमा करून, विवाहाचीही प्रशंसा करीत ते नंतर आपल्या-आपल्या धामांकडे निघून गेले।

Verse 27

नारायणं मुने मां च प्रणनाम शिवस्स्वयम् । लौकिकाचारमाश्रित्य यथा विष्णुश्च कश्यपम्

हे मुने, शिवाने स्वतः नारायणाला आणि मलाही प्रणाम केला, लौकिक आचार पाळून—जसा विष्णूही कश्यपाला प्रणाम करतो।

Verse 28

मयाश्लिष्याशिषन्दत्त्वा शिवस्य पुनरग्रतः । मत्वा वै तं परं ब्रह्म चक्रे च स्तुतिरुत्तमा

मी आलिंगन करून आशीर्वाद दिला आणि पुन्हा शिवाच्या समोर आले. त्यांनाच परम ब्रह्म—बंधनातीत परम पति—समजून मी उत्तम स्तुती केली।

Verse 29

तमामन्त्र्य मया विष्णुस्साञ्जलिश्शिवयोर्मुदा । प्रशंसंस्तद्विवाहञ्च जगाम स्वालयम्परम्

अशा रीतीने माझ्याकडून आदराने निरोप घेत विष्णूंनी आनंदाने हात जोडून शिव–पार्वतीसमोर त्यांच्या दिव्य विवाहाची स्तुती केली आणि आपल्या परम धामास प्रस्थान केले।

Verse 30

शिवोऽपि स्वगिरौ तस्थौ पार्वत्या विहरन्मुदा । सर्वे गणास्सुखं प्रापुरतीव स्वभजञ्छिवौ

शिवही आपल्या पर्वतावरच राहिले व पार्वतीसह आनंदाने विहार करू लागले। सर्व गणांनी अतिशय सुख प्राप्त केले आणि भक्तिभावाने शिव–पार्वती यांची सेवा केली।

Verse 31

इत्येवङ्क थितस्तात शिवोद्वाहस्सुमंगलः । शोकघ्नो हर्षजनक आयुष्यो धनवर्द्धनः

अशा प्रकारे, हे प्रिय, भगवान शिवांचा सुमंगल विवाह वर्णिला आहे। तो शोक नष्ट करतो, हर्ष उत्पन्न करतो, आयुष्य वाढवतो आणि धन-समृद्धी वर्धित करतो।

Verse 32

य इमं शृणुयान्नित्यं शुचिस्तद्गतमानसः । श्रावयेद्वाथ नियमाच्छिवलोकमवाप्नुयात्

जो शुद्ध होऊन आणि मन यात एकाग्र करून हे नित्य ऐकतो, किंवा नियमाने याचे पठण करवितो—तो शिवलोक प्राप्त करतो।

Verse 33

इदमाख्यानमाख्यातमद्भुतं मंगलायनम् । सर्वविघ्नप्रशमनं सर्वव्याधिविनाशनम्

हे अद्भुत व मंगलमय आख्यान सांगितले गेले आहे। हे सर्व विघ्नांचे शमन करणारे आणि सर्व व्याधींचा नाश करणारे आहे।

Verse 34

यशस्यं स्वर्ग्यमायुष्यं पुत्रपौत्रकरम्परम् । सर्वकामप्रदं चेह भुक्तिदं मुक्तिदं सदा

हे यश देणारे, स्वर्गप्रद आणि आयुष्यवर्धक आहे. हे पुत्र-पौत्रांची उत्तम परंपरा घडवते; याच लोकी सर्व कामना पूर्ण करते आणि सदैव भोग व मोक्ष—दोन्ही प्रदान करते.

Verse 35

अपमृत्युप्रशमनं महाशान्तिकरं शुभम् । सर्वदुस्स्वप्नप्रशमनं बुद्धिप्रज्ञादिसाधनम्

हे अपमृत्यूचे शमन करणारे, महाशांती देणारे व अत्यंत शुभ आहे. हे सर्व दु:स्वप्ने दूर करते आणि बुद्धी, प्रज्ञा इत्यादींच्या सिद्धीस साधन ठरते.

Verse 36

शिवोत्सवेषु सर्वेषु पठितव्यम्प्रयत्नतः । शुभेप्सुभिर्जनैः प्रीत्या शिवसन्तोषकारणम्

शिवाच्या सर्व उत्सवांत याचे पठण प्रयत्नपूर्वक करावे. जे जन शुभाची इच्छा करतात त्यांनी प्रेमभक्तीने याचे पठण करावे—कारण हे भगवान् शिवांच्या संतोषाचे कारण आहे.

Verse 37

पठेत्प्रतिष्ठाकाले तु देवादीनां विशेषतः । शिवस्य सर्वकार्यस्य प्रारम्भे च सुप्रीतितः

देव-आदींच्या प्रतिष्ठाकाळी विशेषतः याचे पठण करावे; तसेच शिवसंबंधी सर्व कार्यांच्या आरंभी श्रद्धेने पठण केल्यास शिव परम प्रसन्न होतात।

Verse 38

शृणुयाद्वा शुचिर्भूत्वा चरितं शिवयोश्शिवम् । सिध्यन्ति सर्वकार्याणि सत्यं सत्यं न संशयः

किंवा शुद्ध होऊन शिव-पार्वतीचे मंगलमय चरित्र श्रवण करावे; त्यामुळे सर्व कार्ये सिद्ध होतात—हे सत्य, सत्यच; संशय नाही।

Verse 55

इति श्रीशिवमहापुराणे ब्रह्मनारदसंवादे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे शिवकैलासगमनवर्णनं नाम पञ्चपञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील ब्रह्मा-नारद संवादात, द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘शिवकैलासगमनवर्णन’ नावाचा पंचपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला।