गिरिराजस्य शिवनिमन्त्रणम् / The Mountain-King Invites Śiva (Hospitality to Śiva and the Devas)
या अध्यायात विष्णू आदी देव व ऋषी आपापली नित्यकर्मे पूर्ण करून गिरिकडे प्रस्थान करतात. तेव्हा गिरिराज (हिमालय) स्नान करून शुद्ध होतो, इष्टदेवतेची पूजा करतो, नगरवासी व स्वजनांना एकत्र करून आनंदाने दिव्य मंडळीच्या स्वागतासाठी आपल्या वस्तीला जातो. तो शंभू/महेशानाचा विधिपूर्वक सत्कार करून देवांसह प्रभूंनी काही दिवस आपल्या घरी राहावे अशी विनंती करतो. शिवदर्शनाची पावन व परिवर्तनकारी महिमा तो गातो आणि देवांसह शिवाच्या आगमनाने आपले घर धन्य झाले असे म्हणतो. देव व ऋषीही त्याचे पुण्य, कीर्ती व सद्गुण यांची प्रशंसा करतात—त्रिलोकीत त्याच्यासारखा कोणी नाही, कारण परब्रह्म महेशान भक्तांवर करुणा करून स्वतः त्याच्या दारी आले आहेत. ते रम्य निवास, केलेला बहुविध मान-सत्कार व अद्भुत अन्न-भोग यांचे वर्णन करतात आणि सूचित करतात की जिथे देवी शिवांबिका असते तिथे अभाव नसतो; सर्व अर्पणे पूर्ण व विपुल होतात. अशा रीतीने अतिथिसत्काराला अनुष्ठानमय भक्ती मानून शिव-शक्तीच्या सान्निध्याने गृहाला तीर्थस्वरूप पावित्र्य प्राप्त होते असे प्रतिपादिले आहे।
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ विष्ण्वादयो देवा मुनयश्च तपोधनाः । कृत्वावश्यककर्माणि यात्रां सन्तेनिरे गिरेः
ब्रह्मा म्हणाले—त्यानंतर विष्णू आदी देव आणि तपोधन मुनी, आवश्यक कर्मे करून, पर्वताकडे यात्रेस निघाले।
Verse 2
ततो गिरिवरः स्नात्वा स्वेष्टं सम्पूज्य यत्नतः । पौरबन्धून्समाहूय जनवासं ययौ मुदा
त्यानंतर श्रेष्ठ गिरिराजाने स्नान करून, यत्नपूर्वक आपल्या इष्टदेवतेचे पूजन केले। नगरातील बंधुजनांना बोलावून तो आनंदाने वस्तीस्थानी गेला।
Verse 3
तत्र प्रभुम्प्रपूज्याथ चक्रे सम्प्रार्थनां मुदा । कियद्दिनानि सन्तिष्ठ मद्गेहे सकलैस्सह
तेथे प्रभूची विधिपूर्वक पूजा करून त्याने आनंदाने विनंती केली—“आपण सर्वांसह काही दिवस माझ्या घरी निवास करा।”
Verse 4
विलोकनेन ते शम्भो कृतार्थोहं न संशयः । धन्यश्च यस्य मद्गेहे आयातोऽसि सुरैस्सह
हे शंभो! केवळ तुमचे दर्शन झाले म्हणून मी कृतार्थ झालो—यात संशय नाही. धन्य तो, ज्याच्या घरी तुम्ही देवांसह पधारला आहात.
Verse 5
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा बहु शैलेशः करौ बद्ध्वा प्रणम्य च । प्रभुन्निमन्त्रयामास सह विष्णुसुरादिभिः
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून महान् पर्वतराज (हिमालय) यांनी हात जोडून प्रणाम केला आणि विष्णू व देवगण इत्यादींसह परम प्रभूला निमंत्रण दिले।
Verse 6
अथ ते मनसा गत्वा शिव संयुतमादरात् । प्रत्यूचुर्मुनयो देवा हृष्टा विष्णुसुरादिभिः
मग ते मनानेच आदरपूर्वक शिवाच्या सान्निध्यात गेले; आणि विष्णू व इतर देवांसह हर्षित मुनि व देवगणांनी उत्तर दिले।
Verse 7
देवा ऊचुः । धन्यस्त्वं गिरिशार्दूल तव कीर्तिर्महीयसी । त्वत्समो न त्रिलोकेषु कोपि पुण्यतमो जनः
देव म्हणाले—हे गिरिशार्दूल! तू धन्य आहेस; तुझी कीर्ती महान आहे. त्रिलोकीत तुझ्यासारखा कोणी नाही; तुझ्याहून अधिक पुण्यवान कोणी जन नाही.
Verse 8
यस्य द्वारि महेशानः परब्रह्म सतां गतिः । समागतस्सदासैश्च कृपया भक्तवत्सलः
ज्याच्या द्वारी महेशान—परब्रह्म, सत्पुरुषांची परम गती—आपल्या गणांसह आले आहेत; करुणेने, भक्तांवर सदैव वात्सल्य ठेवणारे।
Verse 9
जनावासोतिरम्यश्च सम्मानो विविधः कृतः । भोजनानि त्वपूर्वाणि न वर्ण्यानि गिरीश्वर
लोकांसाठी निवास अत्यंत रम्य केला होता आणि विविध प्रकारचा सन्मान करण्यात आला. तसेच भोजनही असे दुर्मिळ व अपूर्व होते की, हे गिरीश्वर, त्यांचे वर्णन करणे शक्य नाही.
Verse 10
चित्रन्न खलु तत्रास्ति यत्र देवी शिवाम्बिका । परिपूर्णमशेषञ्च यवं धन्या यदागताः
खरेच, जिथे देवी शिवांबिका विराजमान असते तिथे अद्भुत अन्न व समृद्धी असते. सर्व काही परिपूर्ण होते, कशाचाही अभाव राहत नाही; आणि जेथे येतात ते धन्य होतात.
Verse 11
ब्रह्मोवाच । इत्थम्परस्परन्तत्र प्रशंसाभवदुत्तमा । उत्सवो विविधो जातो वेदसाधुजयध्वनिः
ब्रह्मा म्हणाले—अशा रीतीने तेथे परस्पर उत्तम प्रशंसा होऊ लागली. विविध प्रकारचे उत्सव सुरू झाले आणि वेद व साधूंचा जयघोष निनादू लागला.
Verse 12
अभून्मङ्गलगानञ्च ननर्ताप्सरसांगणः । नुतिञ्चक्रुर्मागधाद्या द्रव्यदानमभूद्बहु
मंगलगान झाले आणि अप्सरांचे समूह नृत्य करू लागले। मागधादी भाटांनी स्तुती केली, आणि विपुल द्रव्यदान झाले।
Verse 13
तत आमन्त्रय देवेशं स्वगेहमगमद्गिरिः । भोजनोत्सवमारेभे नानाविधिविधानतः
त्यानंतर गिरिराज हिमालयाने देवेश शिवांचा सादर निरोप घेतला व आपल्या घरी गेला. मग अनेक विधी-विधानांनुसार भोजन-उत्सव आरंभ केला।
Verse 14
भोजनार्थं प्रभुम्प्रीत्यानयामास यथोचितम् । परिवारसमेतं च सकुतूहलमीश्वरम्
भोजनासाठी त्यांनी आनंदाने यथोचित रीतीने प्रभूंना आणले—परिवारासह, कुतूहलयुक्त व प्रसन्न अशा ईश्वरांना।
Verse 15
प्रक्षाल्य चरणौ शम्भोर्विष्णोर्मम वरादरात् । सर्वेषाममराणाञ्च मुनीनाञ्च यथार्थतः
माझ्या उत्तम वरदानाच्या प्रभावाने मी खरोखर शंभू व विष्णू यांचे चरण प्रक्षाळले, तसेच यथार्थपणे सर्व अमर देव व मुनी यांचेही चरण धुतले.
Verse 16
परेषाञ्च गतानाञ्च गिरीशो मण्डपान्तरे । आसयामास सुप्रीत्या तांस्तान्बन्धुभिरन्वितः
इतर पाहुणे निघून गेल्यावर, मंडपाच्या आत गिरीश (शिव) यांनी अत्यंत प्रीतिने उरलेल्यांना त्यांच्या बंधुजनांसह प्रेमाने बसविले।
Verse 17
सुरसैर्विविधान्नैश्च तर्पयामास तान्गिरिः । बुभुजुर्निखिलास्ते वै शम्भुना विष्णुना मया
तेव्हा गिरि (हिमालय) यांनी देवगण व नानाविध अन्नपदार्थांनी त्यांना तृप्त केले. खरोखरच शंभू (शिव), विष्णू आणि माझ्यासह सर्वांनी तो प्रसाद-भोज केला।
Verse 18
तदानीम्पुरनार्यश्च गालीदानम्व्यधुर्मुदा । मृदुवाण्या हसन्त्यश्च पश्यन्त्यो यत्नतश्च तान्
त्याच वेळी नगरातील स्त्रिया आनंदाने जणू दान म्हणून टोमणे-गाल्या उधळू लागल्या; मृदू वाणीने बोलत, हसत हसत, त्या पुरुषांकडे सावधपणे पाहू लागल्या।
Verse 19
ते भुक्त्वाचम्य विधिवद्गिरिमामन्त्र्य नारद । स्वस्थानम्प्रययुस्सर्वे मुदितास्तृप्तिमागताः
भोजन करून आणि विधिपूर्वक आचमन करून, हे नारद, त्यांनी गिरि (हिमालय) यांची आदराने रजा घेतली. मग सर्वजण आनंदित व पूर्ण तृप्त होऊन आपापल्या स्थानी निघून गेले।
Verse 20
इत्थन्तृतीये घस्रेऽपि मानितास्तेऽभवन्मुने । गिरीश्वरेण विधिवद्दानमानादरादिभिः
हे मुने! अशा प्रकारे तिसऱ्या दिवशीही ते गिरिश्वर (भगवान् शिव) यांनी विधिपूर्वक मानिले—दान, सत्कार, आदरभाव इत्यादी योग्य आचारांनी।
Verse 21
चतुर्थे दिवसे प्राप्ते चतुर्थीकर्म शुद्धितः । बभूव विधिवद्येन विना खण्डित एव सः
चौथा दिवस आला तेव्हा शुद्धीसह चतुर्थी-कर्म विधिपूर्वक झाले; तरीही तो जणू विधिनिर्दिष्ट पूर्णतेपासून वंचित होऊन खंडितच राहिला।
Verse 22
उत्सवो विविधश्चासीत्साधुवादजयध्वनिः । बहुदानं सुगानञ्च नर्त्तनम्विविधन्तथा
विविध उत्सव झाले; ‘साधु! साधु!’ असे जयघोष निनादले. भरपूर दान झाले, मधुर गान झाले, तसेच अनेक प्रकारचे नर्तनही झाले।
Verse 23
पञ्चमे दिवसे प्राप्ते सर्वे देवा मुदान्विताः । विज्ञप्तिञ्चक्रिरे शैलं यात्रार्थमतिप्रेमतः
पाचवा दिवस आला तेव्हा सर्व देव आनंदित झाले आणि अतिप्रेमाने पर्वतराज (हिमालय) यांच्याकडे यात्रेसाठी अनुमती व व्यवस्था यांसाठी विनंती करू लागले।
Verse 24
तदाकर्ण्य गिरीशश्चोवाच देवान् कृताञ्जलिः । कियद्दिनानि तिष्ठन्तु कृपाङ्कुर्वन्तु मां सुराः
हे ऐकून गिरिश (शिव) यांनी हात जोडून देवांना म्हटले— “हे काही दिवस येथेच राहू देत; हे देवहो, माझ्यावर कृपा करा।”
Verse 26
इत्थम्व्यतीयुर्दिवसा बहवो वसतां च तत् । सप्तर्षीन्प्रेषयामासुर्गिरीशान्ते ततस्सुराः
अशा रीतीने तेथे राहात राहात अनेक दिवस निघून गेले. मग देवांनी गिरीश (भगवान शिव) यांच्याकडे सप्तर्षींना पाठविले।
Verse 27
ते तं सम्बोधयामासुर्मेनाञ्च समयोचितम् । शिवतत्त्वम्परम्प्रोचुः प्रशंसन्विधिवन्मुदा
तेव्हा त्यांनी प्रसंगास अनुरूप रीतीने त्याला व मेनालाही संबोधिले. आनंदाने विधिपूर्वक शिवाची स्तुती करून परम शिवतत्त्व सांगितले.
Verse 28
अङ्गीकृतं परेशेन तत्तद्बोधनतो मुने । यात्रार्थमगमच्छम्भुश्शैलेशं सामरादिकः
हे मुने, ते स्वीकारून त्या विषयांचे बोधन करण्यासाठी परमेश्वर शंभू यात्रेस निघाले आणि देवतादिकांसह शैलेशास गेले.
Verse 29
यात्राङ्कुर्वति देवेशे स्वशैलं सामरे शिवे । उच्चै रुरोद सा मेना तमुवाच कृपानिधिम्
देवेश शिव स्वपर्वताकडे (युद्धार्थ) निघाले असता मेना मोठ्याने रडली आणि कृपानिधी शिवास म्हणाली.
Verse 30
मेनोवाच । कृपानिधे कृपाङ्कृत्वा शिवां सम्पालयिष्यसि । सहस्रदोषं पार्वत्या आशुतोषः क्षमिष्यसि
मेना म्हणाली: हे कृपानिधी, कृपा करून तुम्ही शिवाचे पालन कराल. हे आशुतोषा, तुम्ही पार्वतीचे हजारो दोष क्षमा कराल.
Verse 31
त्वत्पादाम्बुजभक्ता च मद्वत्सा जन्मजन्मनि । स्वप्ने ज्ञाने स्मृतिर्नास्ति महादेवं प्रभुम्बिना
माझी प्रिय कन्या जन्मोजन्मी तुझ्या चरणकमळांची भक्त राहो. स्वप्नात वा जागृतीत—महादेव परम प्रभूशिवाय अन्य कोणतीही स्मृती न राहो.
Verse 32
त्वद्भक्तिश्रुतिमात्रेण हर्षाश्रुपुलकान्विता । त्वन्निन्दया भवेन्मौना मृत्युंजय मृता इव
हे मृत्युञ्जय! तुझ्या भक्तीचे केवळ श्रवण झाले तरी मी आनंदाने भरून जाते—डोळ्यांत अश्रू येतात, अंगावर रोमांच उठतात. पण तुझी निंदा ऐकली की मी मौन होते, जणू मृतच.
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इत्युक्त्वा मेनका तस्मै समर्प्य स्वसुतान्तदा । अत्युच्चै रोदनङ्कृत्वा मूर्च्छामाप तयोः पुरः
ब्रह्मा म्हणाले—असे बोलून मेनकेने तेव्हा आपली कन्या त्याला अर्पण केली. अत्यंत मोठ्याने विलाप करून ती त्या दोघांसमोर मूर्च्छित झाली.
Verse 34
अथ मेनाम्बोधयित्वा तामामन्त्र्य गिरिस्तथा । चकार यात्रान्देवैश्च महोत्सवपुरस्सरम्
मग मेनाला शुद्धीवर आणून आणि तिची आदराने रजा घेऊन, गिरिराज हिमालयही देवांसह यात्रेस निघाला—पुढे भव्य महोत्सवाची मिरवणूक होती.
Verse 35
अथ ते निर्जरास्सर्वे प्रभुणा स्वगणैस्सह । यात्राम्प्रचक्रिरे तूष्णीं गिरिम्प्रति शिवं दधुः
तेव्हा ते सर्व अमर देव आपल्या प्रभूसह व त्याच्या गणांसह मौनाने यात्रा करू लागले; हृदयात शिवाला धारण करून पर्वताकडे निघाले।
Verse 36
हिमाचलपुरीबाह्योपवने हर्षितास्सुराः । सेश्वरास्सोत्सवास्तस्थुः पर्यैषन्त शिवागमम्
हिमाचलनगरीच्या बाहेरील उपवनात आनंदित देव, आपल्या अधिपतींसह व उत्सवभावाने उभे राहून शिवाच्या आगमनाची आतुरतेने वाट पाहू लागले।
Verse 37
इत्युक्ता शिवसद्यात्रा देवैस्सह मुनीश्वर । आकर्णय शिवयात्रां विरहोत्सवसंयुताम्
हे मुनीश्वर! अशा रीतीने देवांसह शिवाची पवित्र सद्यात्रा सांगितली. आता विरह-उत्सवाने संयुक्त अशी शिवयात्रा ऐक; प्रभूविषयी तळमळीतून भक्ति परिपक्व होते.
Verse 53
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वती खण्डे शिवयात्रावर्णनं नाम त्रिपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात “शिवयात्रावर्णन” नामक त्रेपन्नावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
The mountain-king (Girirāja/Himālaya) ritually prepares, welcomes Śiva together with Viṣṇu, the devas, and sages, and formally invites the Lord to stay in his house for several days.
Śiva is identified as parabrahman yet bhaktavatsala; his voluntary arrival at a devotee’s door sacralizes the household and makes hospitality itself a mode of worship and merit.
Śiva as Śambhu/Maheśāna (parabrahman, refuge of the virtuous) and Devī Śivāmbikā, whose presence is linked to completeness and abundance in offerings and provisions.