भोजन-आह्वान-प्रकरणम् — The Episode of Invitation and the Divine Feast
अध्याय ५२ मध्ये श्रेष्ठ पर्वत हिमवान् महाभोजासाठी रम्य भोजन-प्रांगण सिद्ध करतो. तो शुद्धीकरण, लेपन इत्यादी करून सुगंधी व विविध मंगल वस्तूंनी सजावट करतो आणि देवता व इतर दिव्य जनांना ‘आपापल्या अधिपतींसह’ आमंत्रण पाठवतो. आमंत्रण ऐकताच भगवान (येथे अच्युत-रूपाने निर्देशित) देव व सेवकांसह आनंदाने येतात. हिमवान् यथाविधी सत्कार करून त्यांना निवासात योग्य आसनांवर बसवतो व अनेक प्रकारचे अन्नपदार्थ वाढतो. नंतर विधिपूर्वक भोजनाची अनुमती/घोषणा होते; तेव्हा सर्व देव पंक्तीने बसून हर्षोल्हासात संवाद करत भोजन करतात आणि सदाशिवाला अग्रमान देतात. नंदी, भृंगी, वीरभद्र इत्यादी शिवगण तसेच इंद्रासह लोकपाल यांची सहभागिता आतिथ्य, मानमरातब व क्रमप्राधान्याने दैवी व्यवस्था दर्शवते.
Shlokas
Verse 1
ब्रह्मोवाच । अथ शैलवरस्तात हिमवान्भाग्यसत्तमः । प्राङ्गणं रचयामास भोजनार्थं विचक्षणः
ब्रह्मा म्हणाले—मग, हे प्रिय, पर्वतराज हिमवान—अत्यंत भाग्यवान—विचक्षणपणे भोजनासाठी प्रांगणाची रचना करू लागला।
Verse 2
मार्जनं लेपनं सम्यक्कारयामास तस्य सः । स सुगन्धैरलञ्चक्रे नानावस्तुभिरादरात्
त्याने त्याच्यासाठी योग्य रीतीने मार्जन व लेपन करविले; आणि आदराने सुगंधी द्रव्ये व नानाविध वस्तूंनी त्यास अलंकृत केले।
Verse 3
अथ शैलस्सुरान्सर्वानन्यानपि च सेश्वरान् । भोजनायाह्वयामास पुत्रैश्शैलैः परैरपि
तेव्हा शैलराज हिमालयाने सर्व देवांना, तसेच इतर दिव्य गणांना त्यांच्या अधिपतींसह, भोजनासाठी आमंत्रित केले; आणि आपल्या पुत्ररूप इतर पर्वतांसहही केले।
Verse 4
शैलाह्वानमथाकर्ण्य स प्रभुस्साच्युतो मुने । सर्वैस्सुरादिभिस्तत्र भोजनाय ययौ मुदा
हे मुने, शैल (हिमालय) याचे आवाहन ऐकून तो प्रभु अच्युत (विष्णु) सर्व देव व इतर दिव्य जनांसह आनंदाने भोजनासाठी तेथे गेला।
Verse 5
गिरिः प्रभुं च सर्वांस्तान्सुसत्कृत्य यथाविधि । मुदोपवेशयामास सत्पीठेषु गृहान्तरे
मग गिरिराज (हिमालय) यांनी प्रभू व त्या सर्वांचा विधिपूर्वक उत्तम सत्कार करून, आनंदाने त्यांना अंतःपुरात श्रेष्ठ आसनांवर बसविले।
Verse 6
नानासुभोज्यवस्तूनि परिविष्य च तत्पुनः । साञ्चलिर्भोजनायाज्ञां चक्रे विज्ञप्तिमानतः
नानाविध उत्तम भोज्यपदार्थ पुन्हा पुन्हा वाढून, साञ्चलिने विनयाने नम्रतापूर्वक भोजन सुरू करण्याची आज्ञा व विनंती केली।
Verse 7
अथ सम्मानितास्तत्र देवा विष्णुपुरोगमाः । सदाशिवं पुरस्कृत्य बुभुजुस्सकलाश्च ते
मग तेथे यथोचित सन्मान पावून, विष्णूच्या नेतृत्वाखाली देवांनी सदाशिवाला अग्रस्थानी ठेवून, ते सर्वजण एकत्र प्रसादभोजन करू लागले।
Verse 8
तदा सर्वे हि मिलिता ऐकपद्येन सर्वशः । पंक्तिभूताश्च बुभुजु र्विहसन्तः पृथक्पृथक्
तेव्हा सर्वजण सर्व बाजूंनी येऊन एकाच ठिकाणी जमले. रांगेत बसून, आपापल्या जागी, हसत-आनंदाने वेगवेगळे भोजन करू लागले.
Verse 9
नन्दिभृंगिवीरभद्रवीरभद्रगणाः पृथक् । बुभुजुस्ते महाभागाः कुतूहलसमन्विताः
नंदी, भृंगी, वीरभद्र आणि वीरभद्राचे गण—प्रत्येकजण आपापल्या जागी—भोग ग्रहण करू लागले. ते महाभाग सेवक कुतूहलाने भरलेले होते.
Verse 10
देवास्सेन्द्रा लोकपाला नानाशोभासमन्विताः । बुभुजुस्ते महाभागा नानाहास्यरसैस्सह
इंद्रासह देव आणि लोकपाल नानाविध शोभांनी युक्त होते. ते महाभाग विविध हास्य-आनंदरसांसह भोग करू लागले.
Verse 11
सर्वे च मुनयो विप्रा भृग्वाद्या ऋषयस्तथा । बुभुजु प्रीतितस्सर्वे पृथक् पंक्तिगतास्तदा
तेव्हा भृगु आदि सर्व ऋषि-मुनी व ब्रह्मर्षी, सर्वजण वेगवेगळ्या पंक्तीत बसून, हर्षाने भोजन करू लागले।
Verse 12
तथा चण्डीगणास्सर्वे बुभुजुः कृतभाजनाः । कुतूहलं प्रकुर्वन्तो नानाहास्यकरा मुदा
तसेच चण्डीचे सर्व गणही वाढलेले अन्न खाऊ लागले. कुतूहलाने भरून, नानाविध हास्य-विनोद करत ते आनंदित झाले।
Verse 13
एवन्ते भुक्तवन्तश्चाचम्य सर्वे मुदान्विताः । विश्रामार्थं गताः प्रीत्या विष्ण्वाद्यास्स्वस्वमाश्रमम्
अशा रीतीने तृप्त होऊन भोजन करून व आचमन करून, सर्वजण आनंदित झाले. मग विष्णु आदि सर्वांनी प्रेमाने विश्रांतीसाठी आपापल्या आश्रमांकडे प्रस्थान केले।
Verse 14
मेनाज्ञया स्त्रियस्साध्व्य श्शिवं सम्प्रार्थ्य भक्तितः । गेहे निवासयामासुर्वासाख्ये परमोत्सवे
हे साध्वी! मेनाच्या आज्ञेने त्या स्त्रियांनी भक्तिभावाने शिवाची प्रार्थना करून ‘वासा’ नावाच्या परमोत्सवात त्यांना घरी निवासास ठेवले।
Verse 15
रत्नसिंहासने शम्भुर्मेनादत्ते मनोहरे । सन्निधाय मुदा युक्तो ददृशे वासमन्दिरम्
मेना यांनी दिलेल्या मनोहर रत्नसिंहासनावर विराजमान शंभू आनंदयुक्त होऊन जवळ आले आणि निवासासाठी सिद्ध केलेले वासमंदिर पाहिले।
Verse 16
रत्नप्रदीपशतकैर्ज्वलद्भिर्ज्वलितं श्रिया । रत्नपात्रघटाकीर्णं मुक्तामणिविराजितम्
ते शुभश्रीने उजळले होते—रत्ननिर्मित शेकडो प्रदीपांच्या तेजाने झगमगत होते. रत्नपात्र व घटांनी भरलेले, मुक्तामणींनी शोभून दिसत होते.
Verse 17
रत्नदर्प्पणशोभाढ्यं मण्डितं श्वेतचामरैः । मुक्तामणिसुमालाभिर्वेष्टितं परमर्द्धिमत्
ते रत्नदर्पणांच्या शोभेने समृद्ध होते, शुभ्र चामरांनी अलंकृत होते. मुक्तामणींच्या सुंदर माळांनी वेढलेले, परम ऐश्वर्याने परिपूर्ण होते.
Verse 18
अनूपमम्महादिव्यं विचित्रं सुमनोहरम् । चित्ताह्लादकरं नानारचनारचितस्थलम्
ते अनुपम, परम दिव्य, विचित्र व अत्यंत मनोहर होते। ते चित्ताला आनंद देणारे होते आणि त्याचे प्रांगण नानाविध कलात्मक रचनांनी सजलेले होते।
Verse 19
शिवदत्तवरस्यैव प्रभावमतुलम्परम् । दर्शयन्तं समुल्लासि शिवलोकाभिधानकम्
तेव्हा शिवाने दिलेल्या वरदानाचा अतुल व परम प्रभाव प्रकट करीत ‘शिवलोक’ नावाचे ते धाम महान उल्लासाने तेजस्वी झाले।
Verse 20
नानासुगन्धसद्द्रव्यैर्वासितं सुप्रकाशकम् । चन्दनागुरुसंयुक्तं पुष्पशय्यासमन्वितम्
ते नानाविध उत्तम सुगंधी द्रव्यांनी सुवासित व अत्यंत प्रकाशमान होते। त्यात चंदन व अगरूचा सुगंध मिसळलेला होता आणि पुष्पशय्येने युक्त होते।
Verse 21
नानाचित्रविचित्राढ्यं निर्मितं विश्वकर्म्मणा । रत्नेन्द्रसाररचितैराचितं हारकैर्वरैः
विश्वकर्म्याने निर्मिलेले ते अनेक अद्भुत व विविध नक्षीकामांनी समृद्ध होते, आणि श्रेष्ठ रत्नांच्या परम सारापासून बनलेल्या उत्तम हारांनी अलंकृत होते।
Verse 22
कुत्रचित्सुरनिर्माणं वैकुण्ठं सुमनोहरम् । कुत्रचिच्च ब्रह्मलोकं लोकपालपुरं क्वचित्
कुठे देवांनी निर्मिलेले अत्यंत मनोहर वैकुंठ दिसे; कुठे ब्रह्मलोक; तर कुठे लोकपालांची नगरे प्रकट होत।
Verse 23
कैलासं कुत्रचिद्रम्यं कुत्रचिच्छक्रमन्दिरम् । कुत्रचिच्छिवलोकं च सर्वोपरि विराजितम्
कुठे रम्य कैलास शोभत होता, कुठे शक्र (इंद्र) याचे मंदिर; आणि कुठे शिवलोक—सर्वोपरि परम तेजाने विराजमान।
Verse 24
एतादृशगृहं सर्वदृष्टाश्चर्य्यं महेश्वरः । प्रशंसन् हिमशैलेशं परितुष्टो बभूव ह
असे अद्भुत गृह—पूर्वी कधी न पाहिलेल्या आश्चर्यापलीकडचे—पाहून महेश्वरांनी हिमालयाधीशाची स्तुती केली आणि अत्यंत संतुष्ट झाले।
Verse 25
तत्रातिरमणीये च रत्नपर्य्यंक उत्तमे । अशयिष्ट मुदा युक्तो लीलया परमेश्वरः
त्या अतिशय रमणीय स्थानी, उत्तम रत्नजडित शय्येवर परमेश्वर आनंदयुक्त होऊन आपल्या दिव्य लीलया शयनास गेले।
Verse 26
हिमाचलश्च स्वभ्रातॄन्भोजयामास कृत्स्नशः । सर्वानन्यांश्च सुप्रीत्या शेषकृत्यं चकार ह
तेव्हा हिमाचलाने आपल्या सर्व भावांना पूर्णपणे भोजन घातले; आणि अत्यंत प्रीतीने इतर सर्वांचा सत्कार करून उरलेली कृत्ये विधिपूर्वक केली.
Verse 27
एवं कुर्वति शैलेशे स्वपति प्रेष्ठ ईश्वरे । व्यतीता रजनी सर्वा प्रातःकालो बभूव ह
अशा प्रकारे शैलेशी (पार्वती) आपल्या आचरणात मग्न असताना तिचे प्रेष्ठ ईश्वर निद्राधीन झाले. संपूर्ण रात्र व्यतीत होऊन प्रभात झाला.
Verse 28
अथ प्रभातकाले च धृत्युत्साहपरायणाः । नानाप्रकारवाद्यानि वादयाञ्चक्रिरे जनाः
मग प्रभातकाळी धैर्य व उत्साहाने परिपूर्ण लोकांनी नानाविध वाद्ये भक्तिभावाने वाजविण्यास आरंभ केला।
Verse 29
सर्वे सुरास्समुत्तस्थुर्विष्ण्वाद्यास्सुमुदान्विताः । स्वेष्टं संस्मृत्य देवेशं सज्जिभूतास्ससंभ्रमाः
तेव्हा विष्णु आदि सर्व देव अत्यंत आनंदाने एकत्र उठून उभे राहिले। आपल्या इष्ट देवेश शिवाचे स्मरण करून ते श्रद्धायुक्त उतावळेपणाने तत्क्षणी सज्ज झाले।
Verse 30
स्ववाहनानि सज्जानि कैलासङ्गन्तुमुत्सुकाः । कृत्वा सम्प्रेषयामासुर्धर्मं शिवसमीपतः
कैलासगमनास उत्सुक होऊन त्यांनी आपापली वाहने सज्ज केली आणि मग भगवान शिवांच्या सन्निधीतून धर्माला प्रेषित केले।
Verse 31
वासगेहमथागत्य धर्मो नारायणाज्ञया । उवाच शंकरं योगी योगीशं समयोचितम्
मग नारायणाच्या आज्ञेने धर्मदेव निवासगृहात येऊन योगींचे ईश्वर शंकर यांना प्रसंगोचित वचन बोलले।
Verse 32
धर्म उवाच । उत्तिष्ठोत्तिष्ठ भद्रन्ते भव नः प्रमथाधिप । जनावासं समागच्छ कृतार्थं कुरु तत्र तान्
धर्म म्हणाला—“उठा, उठा, हे कल्याणमूर्ती! आमच्यासाठी, हे प्रमथाधिप, प्रकट व्हा। जनवस्तीमध्ये या आणि तेथील सर्वांना कृतार्थ करा.”
Verse 33
ब्रह्मोवाच । इति धर्मवचः श्रुत्वा विजहास महेश्वरः । ददर्श कृपया दृष्ट्या तल्पमुज्झाञ्चकार ह
ब्रह्मा म्हणाले—धर्माचे हे वचन ऐकून महेश्वर हसले। मग करुणादृष्टीने पाहून महादेवांनी शय्या सोडली व उठले।
Verse 34
उवाच विहसन् धर्म त्वमग्रे गच्छ तत्र ह । अहमप्यागमिष्यामि द्रुतमेव न संशयः
हसत ते म्हणाले—हे धर्मा, तू तेथे आधी जा; मीही लवकरच येईन, यात संशय नाही।
Verse 35
ब्रह्मोवाच । इत्युक्तश्शंकरेणाथ जनावासं जगाम सः । स्वयङ्गन्तुमना आसीत्तत्र शम्भुरपि प्रभुः
ब्रह्मा म्हणाले—शंकराने असे सांगितल्यावर तो जनवस्तीला गेला. आणि सर्वाधिपती प्रभु शंभूही स्वयंस्फूर्तीने तेथे जाण्यास उद्युक्त झाले।
Verse 37
अथ शंम्भुर्भवाचारी प्रातःकृत्यं विधाय च । मेनामान्त्र्य कुध्रं च जनावासं जगाम सः
त्यानंतर व्रतधर्मानुसार आचरण करणाऱ्या शंभूंनी प्रातःकृत्य पूर्ण केले; आणि मेना व कुध्रा यांना आदराने निरोप देऊन ते जनावासाकडे निघाले।
Verse 38
महोत्सवस्तदा चासीद्वेदध्वनिरभून्मुने । वाद्यानि वादयामासुर्जनाश्चातुर्विधानि च
हे मुने, त्या वेळी महोत्सव होता; वेदपाठाचा नाद उठला होता. चारही वर्णांतील लोक वाद्ये वाजवीत होते।
Verse 39
शम्भुरागत्य स्वस्थानं ववन्दे च मुनींस्तदा । हरिं च मां भवाचारात् वन्दितोऽभूत्सुरादिभिः
त्यानंतर शंभू आपल्या धामात परत आले आणि त्या मुनींना वंदन केले. योग्य आचारानुसार त्यांनी हरिलाही प्रणाम केला; आणि मीही देवतादि द्वारा विधिवत् पूजिला गेलो।
Verse 40
जयशब्दो बभूवाथ नमश्शब्दस्तथैव च । वेदध्वनिश्च शुभदो महाकोलाहलोऽभवत्
तेव्हा “जय जय” असा जयघोष झाला आणि तसाच “नमः” हा शब्दही घुमू लागला। वेदांचा शुभ ध्वनी निनादला आणि महान्, दिव्य कोलाहल माजला।
Verse 52
इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे वरवर्गभोजनशिवशयनवर्णनं नाम द्विपञ्चाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय भाग रुद्रसंहितेच्या तृतीय विभाग पार्वतीखण्डात “वरवर्गभोजन व शिवशयनवर्णन” नामक बावन्नावा अध्याय समाप्त झाला।
Frequently Asked Questions
Himavān organizes and hosts a formal divine feast: he prepares the venue, invites the gods and their lords, receives them properly, seats them, serves many foods, and the assembly dines with Sadāśiva placed in highest honor.
The narrative encodes cosmic hierarchy and unity through social ritual: honoring Sadāśiva first signals Shaiva supremacy, while shared भोजन (food) and orderly seating dramatize harmony, dharma, and auspiciousness as lived theology.
Viṣṇu/Acyuta among the leading devas, Sadāśiva as the honored foremost, Indra and the lokapālas, and Śiva’s gaṇas—Nandin, Bhṛṅgin, Vīrabhadra and associated gaṇas—each participating distinctly in the communal meal.