वैवाहिकानुष्ठानसमापनं दानप्रशंसा च / Completion of Wedding Rites and Praise of Gifts (Dāna)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । ततश्चाहं मुनिगणैश्शेषकृत्यं शिवाज्ञया । अकार्षं नारद प्रीत्या शिवाशिवविवाहतः

ब्रह्मा म्हणाले— नंतर शिवाच्या आज्ञेने मी मुनिगणांसह उरलेली कृत्ये पूर्ण केली. हे नारद, शिवा व शिव यांच्या मंगल विवाहामुळे मी ते आनंदाने केले.

Verse 2

तयोश्शिरोऽभिषेकश्च बभूवादरतस्ततः । ध्रुवस्यदर्शनं विप्राः कारयामासुरादरात

त्यानंतर श्रद्धेने त्यांच्या शिरोऽभिषेकाचा विधी झाला। मग हे विप्रहो, त्यांनी मोठ्या भक्तीने ध्रुवाचे शुभ दर्शन घडवून आणले।

Verse 3

हृदयालम्भनं कर्म बभूव तदनन्तरम् । स्वस्तिपाठश्च विप्रेन्द्र महोत्सवपुरस्सरः

त्यानंतर लगेच हृदय प्रसन्न करणारा विधी झाला। मग हे विप्रश्रेष्ठा, महोत्सवाच्या पूर्वरंग म्हणून स्वस्तिपाठ करण्यात आला।

Verse 4

शिवाशिरसि सिन्दूरं ददौ शम्भुर्द्विजाज्ञया । तदानीं गिरिजाभिख्याद्भुतावर्ण्या बभूव ह

द्विजाच्या आज्ञेने शंभूने शिवेच्या मस्तकी सिंदूर अर्पिला। त्याच क्षणी गिरिजा अद्भुत तेजाने उजळली; तिची शोभा वर्णनातीत झाली.

Verse 5

ततो विप्राज्ञया तौ द्वावेकासनसमास्थितौ । लेभाते परमां शोभां भक्तचित्त मुदावहाम्

नंतर विप्राच्या आज्ञेने ते दोघे एकाच आसनावर एकत्र बसले। त्यांनी परम शोभा प्राप्त केली, जी भक्तांच्या चित्ताला आनंद देणारी होती.

Verse 6

ततः स्वस्थानमागत्य संस्रवप्राशनं मुदा । चक्रतुस्तौ निदेशान्मेऽद्भुतलीलाकरौ मुने

त्यानंतर ते दोघे आपल्या स्थानी परत येऊन, माझ्या आज्ञेनुसार, आनंदाने संस्रव (प्रसाद-शेष) प्राशन करू लागले. हे मुने, ते अद्भुत दिव्य-लीलाकार होते.

Verse 7

इत्थं निवृत्ते विधिवद्याज्ञे वैवाहिके शिवः । ब्रह्मणे पूर्णपात्रं मे ददौ लोककृते प्रभुः

अशा रीतीने विधिपूर्वक वैवाहिक यज्ञ समाप्त झाल्यावर, लोकहित करणारे प्रभु शिव यांनी माझ्या वतीने ब्रह्मदेवांना पूर्ण भरलेले पात्र दानरूपाने दिले.

Verse 8

गोदानं विधिवच्छम्भुराचार्याय ददौ ततः । महादानानि च प्रीत्या यानि मङ्गलदानि वै

त्यानंतर शंभूंनी विधिपूर्वक आचार्यांना गोदान दिले; आणि प्रेमभक्तीने महादान—ती मंगलदायक दानेही—अर्पण केली.

Verse 9

ततश्शतसुवर्णं च विप्रेभ्यस्स ददौ पृथक् । बहुभ्यो रत्नकोटीश्च नानाद्रव्याण्यनेकशः

त्यानंतर त्याने ब्राह्मणांना वेगवेगळे शंभर सुवर्ण दिले. आणि अनेकांना रत्नांच्या कोटी तसेच नानाविध द्रव्ये विपुल प्रमाणात दिली.

Verse 10

तदानीममरास्सर्वे परे जीवाश्चराचराः । मुमुदुश्चेतसातीव जयध्वनिः

त्याच वेळी सर्व अमर देव तसेच इतर सर्व चराचर जीव अंतःकरणात अत्यंत आनंदित झाले, आणि ‘जय’ असा प्रचंड निनाद उठला.

Verse 11

मङ्गलध्वनिगानश्च बभूव बहु सर्वतः । वाद्यध्वनिरभूद्रम्यो सर्वानन्दप्रवर्द्धनः

सर्वत्र विपुल प्रमाणात मंगलगीतांचे व उत्सवध्वनीचे निनाद झाले। वाद्यांचा रम्य नाद सर्वांचा आनंद वाढवू लागला।

Verse 12

हरिर्मयाथ देवाश्च मुनयश्चापरेऽखिलाः । गिरिमामन्त्र्य सुप्रीत्या स्वस्थानम्प्रययुर्द्रुतम्

त्यानंतर हरि (विष्णु), मी, तसेच इतर सर्व देव व मुनि—गिरिराज (हिमालय) यांना प्रेमपूर्वक निरोप देऊन—त्वरित आपापल्या धामास गेले।

Verse 13

तदानीं शैलनगरे स्त्रियश्च मुदिता वरम् । शिवाशिवौ समानीय ययुः कुह वरालयम्

तेव्हा शैलनगरातील स्त्रिया अत्यंत आनंदित होऊन शिव-शिवा यांना एकत्र आणून भव्य वरालयाकडे (विवाह-निवासाकडे) निघाल्या।

Verse 14

लौकिकाचारमाजह्रुस्ताः स्त्रियस्तत्र चादृताः । महोत्साहो बभूवाथ सर्वतः प्रमुदावहः

तेथे त्या स्त्रियांनी लौकिक आचार पाळला आणि त्यांचा यथोचित सन्मान झाला. मग सर्वत्र महान उत्साह निर्माण झाला, जो सर्व बाजूंनी आनंद देणारा होता.

Verse 15

अथ तास्तौ समानीय दम्पती जनशंकरौ । वासालयम्महादिव्यं भवाचारं व्यधुर्मुदा

मग जनमंगलकारी शिव-पार्वती हे दांपत्य तेथे आणले गेले. त्यांनी आनंदाने अत्यंत दिव्य निवासाची व्यवस्था केली आणि भव (शिव) यास शोभणारा पावन आचार प्रस्थापित केला.

Verse 16

अथो समीपमागत्य शैलेन्द्रनगरस्त्रियः । निर्वृत्य मङ्गलं कर्म प्रापयन्दम्पती गृहम्

मग शैलेन्द्रनगरातील स्त्रिया जवळ आल्या; त्यांनी विधिपूर्वक मंगलकर्म पूर्ण करून त्या दिव्य दांपत्याला सोबत नेत घरी पोहोचविले.

Verse 17

कृत्वा जयध्वनिं चक्रुर्ग्रन्थिनिर्मोचनादिकम् । सस्मितास्सकटाक्षाश्च पुलकाञ्चितविग्रहाः

त्यांनी जयघोष केला आणि ग्रंथिनिर्मोचन इत्यादी मंगलाचार केले. त्या स्मितहास्य करीत, कटाक्ष टाकीत, अंगावर रोमांच उठून आनंदित झाल्या.

Verse 18

वासगेहं सम्प्रविश्य मुमुहुः कामिनीवराः । प्रसंशन्त्यस्स्वभाग्यानि पश्यन्तः परमेश्वरम्

निवासगृहात प्रवेश करताच त्या श्रेष्ठ स्त्रिया परमानंदाने विह्वळ झाल्या. परमेश्वर (शिव) यांचे दर्शन घेऊन त्यांनी आपल्या सौभाग्याची स्तुती केली.

Verse 19

महासुरूपवेषश्च सर्व लावण्यसंयुतम् । नवीनयौवनस्थञ्च कामिनीचित्तमोहनम्

तो अत्यंत सुंदर रूप-वेषात प्रकट झाला, सर्व लावण्याने युक्त. नव्या यौवनात स्थित, तो कामिनींचे चित्त मोहित करणारा होता.

Verse 20

ईषद्धास्यप्रसन्नास्यं सकटाक्षं सुसुन्दरम् । सुसूक्ष्मवासो बिभ्राणं नानारत्न विभूषितम्

ते अत्यंत सुंदर प्रकट झाले—मुखावर मंद हास्याची प्रसन्नता, नेत्रांत मनोहर कटाक्ष; अतिसूक्ष्म वस्त्रे धारण करून नानाविध रत्नजडित अलंकारांनी विभूषित होते।

Verse 21

तदानीन्दिव्यनार्यश्च षोडशारं समाययुः । तौ दम्पती च संद्रष्टुं महादरपुरस्सरम्

तेव्हाच दिव्य स्त्रिया षोडशार-चक्रात एकत्र झाल्या; महा उत्साहाने पुढे सरसावून, महान शोभायात्रेच्या अग्रभागी जाऊन त्या दिव्य दाम्पत्य—शिव-पार्वती—यांचे दर्शन घेऊ लागल्या।

Verse 22

सरस्वती च लक्ष्मीश्च सावित्री जाह्नवी तथा । अदितिश्च शची चैव लोपामुद्राप्यरुन्धती

सरस्वती व लक्ष्मी, सावित्री तसेच जाह्नवी; अदिती व शचीही—आणि लोपामुद्रा व अरुंधतीसुद्धा (उपस्थित/स्मरणीय होत्या)।

Verse 23

अहल्या तुलसी स्वाहा रोहिणी च वसुन्धरा । शतरूपा च संज्ञा च रतिरेतास्सुरस्त्रियः

अहल्या, तुळशी, स्वाहा, रोहिणी व वसुंधरा; शतरूपा, संज्ञा आणि रती—या देवस्त्रिया (येथे) गणल्या आहेत।

Verse 24

देवकन्या नागकन्या मुनिकन्या मनोहराः । तत्र या याः स्थितास्तासां सङ्ख्यां कर्तुं च कः क्षमः

तेथे देवकन्या, नागकन्या आणि मुनिकन्या—सर्वच मनोहर—उपस्थित होत्या। तिथे उभ्या असलेल्या त्या सर्वांची संख्या मोजायला कोण समर्थ?

Verse 25

ताभी रत्नासने दत्ते तत्रोवास शिवो मुदा । तमूचुः क्रमतो देव्यस्सुहास मधुरं वचः

त्यांनी त्यांना रत्नासनावर बसविले तेव्हा शिव आनंदाने तेथे विराजमान झाले। मग देव्या क्रमाने हसतमुखाने मधुर वचनांनी त्यांना बोलू लागल्या।

Verse 26

सरस्वत्युवाच । प्राप्ता सती महादेवाधुना प्राणाधिका मुदा । दृष्ट्वा प्रियास्यञ्चन्द्राभं सन्तापन्त्यज कामुक

सरस्वती म्हणाल्या—“आता सती महादेवाजवळ आली आहे, जी त्यांना प्राणांपेक्षाही अधिक प्रिय; यामुळे महान आनंद झाला. हे कामुक, प्रियाचे चंद्रासारखे मुख पाहून संताप सोड.”

Verse 27

कालं गमय कालेश सतीसंश्लेषपूर्वकम् । विश्लेषस्ते न भविता सर्वकालं ममाश्रिता

हे कालेश, सतीच्या संयोगपूर्वक काळ व्यतीत कर. तुझा तिच्याशी कधीही वियोग होणार नाही; मी सर्वकाळ तुझ्या आश्रयाने तुझ्याच शरणी राहीन.

Verse 28

लक्ष्मीरुवाच । लज्जां विहाय देवेश सतीं कृत्वा स्ववक्षसि । तिष्ठ ताम्प्रति का लज्जा प्राणा यान्ति यया विना

लक्ष्मी म्हणाली—हे देवेश, लज्जा सोडून सतीला आपल्या वक्षस्थळी धारण कर आणि तिच्याजवळच राहा. तिच्यापुढे कसली लाज? तिच्याविना तर प्राणही निघून जातात.

Verse 29

सावित्र्युवाच । भोजयित्वा सती शम्भो शीघ्रं त्वं भुंक्ष्व मा खिद । तदाचम्य सकर्पूरन्तांबूलं देहि सादरम्

सावित्री म्हणाली—हे शंभो, सतीला भोजन घालून तू लवकर भोजन कर, खिन्न होऊ नकोस. मग आचमन करून कापूरयुक्त तांबूल आदराने स्वीकार.

Verse 30

जाह्नव्युवाच । स्वर्णकांतिकरां धृत्वा केशान्मार्जय योषितः । कामिन्यास्स्वामिसौभाग्यसुखं नातः परं भवेत्

जाह्नवी म्हणाली—सुवर्णकांतीचा हात (सुवर्ण कंगवा/आभूषण) धरून स्त्रीने आपले केस स्वच्छ करून नीट विंचरावेत. प्रिय पत्नीसाठी पतीचे सौभाग्य व प्रसन्नता याहून मोठे सुख नाही.

Verse 31

अदितिरुवाच । भोजनान्ते शिवः शम्भुं मुखं शुद्ध्यर्थमादरात् । जलं देहि महाप्रीत्या दम्पतिप्रेम दुर्लभम्

अदिती म्हणाली—भोजनानंतर शिवा शंभूच्या मुखशुद्धीसाठी आदराने पाणी मागते—“महाप्रीतीने पाणी द्या”; पती-पत्नीचे असे प्रेम दुर्मिळ आहे।

Verse 32

शच्युवाच । कृत्वा विलापं यद्धेतोः शिवां कृत्वा च वक्षसि । यो बभ्रामानिशं मोहात् का लज्जा ते प्रियाम्प्रति

शची म्हणाली—कशासाठी तू विलाप केला, शिवेला वक्षाशी धरूनही; आणि मग मोहाने रात्रभर भटकत राहिलास—आता प्रियेबद्दल तुला कोणती लाज वा संकोच उरला आहे?

Verse 33

लोपामुद्रोवाच । व्यवहारोऽस्ति च स्त्रीणां भुक्त्वा वासगृहे शिव । दत्त्वा शिवायै ताम्बूलं शयनं कर्तुमर्हसि

लोपामुद्रा म्हणाली—हे शिव, स्त्रियांचा असा व्यवहार आहे: गृहात भोजन करून शिवा (पार्वती) हिला तांबूल अर्पण करावे आणि मग शयनास जाणे योग्य आहे।

Verse 34

अरुन्धत्युवाच । मया दत्तां सतीमेनां तुभ्यन्दातुमनीप्सिताम् । विविधं बोधयित्वेमां सुरतिं कर्तुमर्हसि

अरुंधती म्हणाली—मी ही सती स्त्री तुला दिली आहे, जरी ती देण्यास अनिच्छुक होती. तिला विविध प्रकारे बोध करून, विधिपूर्वक तिच्याशी दाम्पत्य-सुरत करावे।

Verse 35

अहल्योवाच । वृद्धावस्थाम्परित्यज्य ह्यतीव तरुणो भव । येन मेनानुमन्येत त्वां सुतार्पितमानसा

अहल्या म्हणाली—वृद्धावस्था टाकून देऊन अत्यंत तरुण हो. ज्यायोगे मेना—जिचे मन कन्येला अर्पिले आहे—तुला मान्यता देईल।

Verse 36

तुलस्युवाच । सती त्वया परित्यक्ता कामो दग्धः पुरा कृतः । कथन्तदा वसिष्ठश्च प्रभो प्रस्थापितोऽधुना

तुलसी म्हणाली— हे प्रभो, सतीला आपण पूर्वी परित्याग केले आणि कामदेवालाही पूर्वी दग्ध केले; मग हे स्वामी, वसिष्ठांना आता कसे पाठविले?

Verse 37

स्वाहोवाच । स्थिरो भव महादेव स्त्रीणां वचसि साम्प्रतम् । विवाहे व्यवहारोऽस्ति पुरन्ध्रीणां प्रगल्भता

स्वाहा म्हणाली— हे महादेव, या वेळी स्त्रियांच्या वचनांसमोर स्थिर रहा। विवाहात अनेक व्यवहार असतात, आणि स्त्रिया वाणी व आचरणात प्रगल्भ असतात।

Verse 38

रोहिण्युवाच । कामम्पूरय पार्वत्याः कामशास्त्रविशारद । कुरु पारं स्वयं कामी कामिनीकामसागरम्

रोहिणी म्हणाली— हे कामशास्त्रविशारद, पार्वतीची इच्छा पूर्ण कर. तू स्वतः कामी होऊन या कामिनीच्या आकांक्षेच्या सागराला पार ने.

Verse 39

वसुन्धरोवाच । जानासि भावं भावज्ञ कामार्तानां च योषिताम् । न च स्वं स्वामिनं शम्भो ईश्वरं पाति सन्ततम्

वसुंधरा म्हणाली— हे भावज्ञ, कामार्त स्त्रियांचे मनोभाव तुला ठाऊक आहेत. तरीही हे शंभो, चंचल मन आपल्या स्वामी परमेश्वराशी सतत निष्ठावान राहत नाही.

Verse 40

शतरूपोवाच । भोगं दिव्यं विना भुक्त्वा न हि तुष्येत्क्षुधातुरः । येन तुष्टिर्भवेच्छंभो तत्कर्तुमुचितं स्त्रियाः

शतरूपा म्हणाली— दिव्य भोगाविना भक्षण केले तरी क्षुधातुर तृप्त होत नाही. म्हणून हे शंभो, ज्याने तू संतुष्ट होशील तेच स्त्रीने करणे उचित आहे.

Verse 41

संज्ञोवाच । तूर्णं प्रस्थापय प्रीत्या पार्वत्या सह शङ्करम् । रत्नप्रदीपन्ताम्बूलं तल्पं निर्माय निर्जने

संज्ञा म्हणाली—प्रीतीने त्वरेने पार्वतीसह शंकरांना पाठवा. निर्जन स्थानी शय्या तयार करा, रत्नदीप लावा आणि तांबूल सज्ज ठेवा।

Verse 42

ब्रह्मोवाच । स्त्रीणान्तद्वचनं श्रुत्वा ता उवाच शिवः स्वयम् । निर्विकारश्च भगवान्योगीन्द्राणां गुरोर्गुरुः

ब्रह्मा म्हणाले—त्या स्त्रियांचे वचन ऐकून स्वयं शिव त्यांना म्हणाले—तो निर्विकार भगवान, योगींद्रांच्या गुरूंचाही गुरू आहे।

Verse 43

शंकर उवाच । देव्यो न ब्रूत वचनमेवंभूतं ममान्तिकम् । जगतां मातरः साध्व्यः पुत्रे चपलता कथम्

शंकर म्हणाले—हे देवियो, माझ्याजवळ असे वचन बोलू नका. तुम्ही जगाच्या साध्वी माता आहात; आपल्या पुत्राविषयी चंचलता कशी असू शकेल?

Verse 44

ब्रह्मोवाच । शङ्करस्य वचः श्रुत्वा लज्जितास्सुरयोषितः । बभूवुः सम्भ्रमात्तूष्णीं चित्रपुत्तलिका यथा

ब्रह्मा म्हणाले—शंकरांचे वचन ऐकून देवपत्नी लज्जित झाल्या; आणि अचानक गोंधळून चित्रातील पुतळ्यांसारख्या त्या मुक्या झाल्या.

Verse 45

भुक्त्वा मिष्टान्नमाचम्य महेशो हृष्टमानसः । सकर्पूरं च तांबूलं बुभुजे भार्य या सह

मिष्टान्न भोगून आचमन करून हर्षितचित्त महेशाने आपल्या भार्या (पार्वती)सह कर्पूरयुक्त तांबूलाचा आस्वाद घेतला.

Verse 50

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीय पार्वतीखण्डे परिहासवर्णनंनाम पञ्चाशत्तमोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणाच्या द्वितीय रुद्रसंहितेतील तृतीय पार्वतीखण्डात ‘परिहासवर्णन’ नामक पन्नासावा अध्याय समाप्त झाला.