अध्याय ४९ — विवाहानुष्ठाने ब्रह्मणः काममोहः (Brahmā’s Enchantment by Desire during the Wedding Rites)

Verse 1

ब्रह्मोवाच । अथो ममाज्ञया विप्रैस्संस्थाप्यानलमीश्वरः । होमं चकार तत्रैवमङ्के संस्थाप्य पार्वतीम्

ब्रह्मा म्हणाले—माझ्या आज्ञेने विप्रांनी विधिपूर्वक अग्नीची स्थापना केली. मग ईश्वराने तेथेच पार्वतीला मांडीवर बसवून होम केला।

Verse 2

ऋग्यजुस्साममन्त्रैश्चाहुतिं वह्नौ ददौ शिवः । लाजाञ्जलिं ददौ कालीभ्राता मैनाकसंज्ञकः

ऋग्-यजुः-साम मंत्रांचे पठण करून भगवान शिवांनी पवित्र अग्नीत आहुती अर्पिली। त्यानंतर कालीचा भाऊ मैनाक याने विवाहविधीसाठी लाजाञ्जली समर्पित केली।

Verse 3

अथ काली शिवश्चोभौ चक्रतुर्विधिवन्मुदा । वह्निप्रदक्षिणां तात लोकाचारं विधाय च

मग काली आणि शिव—दोघांनीही—आनंदाने विधिपूर्वक विधी केली। हे प्रिय, पवित्र अग्नीची प्रदक्षिणा करून त्यांनी लोकाचाराचाही पालन केला।

Verse 4

तत्राद्भुतमलञ्चक्रे चरितं गिरिजापतिः । तदेव शृणु देवर्षे तवस्नेहाद्ब्रवीम्यहम्

तेथे गिरिजापती (शिव) यांनी अद्भुत दिव्य चरित्र केले. हे देवरषी, तेच ऐक; तुझ्यावरील स्नेहामुळे मी ते सांगत आहे।

Verse 5

तस्मिन्नवसरे चाहं शिवमायाविमोहितः । अपश्यञ्चरणे देव्या नखेन्दुञ्च मनोहरम्

त्या वेळी मी देखील शिवाच्या मायेने मोहित होऊन देवीच्या चरणांवरील मनोहर नख-चंद्र पाहिले.

Verse 6

दर्शनात्तस्य च तदाऽभूवं देवमुने ह्यहम् । मदनेन समाविष्टोऽतीव क्षुभितमानसः

हे देवमुनी! त्यांना पाहिल्यामुळे त्या वेळी मी मदनाने व्याप्त झालो आणि माझे मन अत्यंत क्षुब्ध झाले.

Verse 7

मुहुर्मुहुरपश्यं वै तदंगं स्मरमोहितः । ततस्तद्दर्शनात्सद्यो वीर्यं मे प्राच्युतद्भुवि

कामामुळे मोहित होऊन मी वारंवार त्यांच्या अंगांकडे पाहू लागलो. तेव्हा त्या दर्शनामुळे माझे वीर्य तत्काळ पृथ्वीवर पडले.

Verse 8

रेतसा क्षरता तेन लज्जितोहं पितामहः । मुने व्यमर्द तच्छिन्नं चरणाभ्यां हि गोपयन्

त्या स्खलित वीर्यामुळे मी पितामह ब्रह्मा लज्जित झालो. हे मुनी! ते लपवण्यासाठी मी आपल्या पायांनी तो पडलेला भाग तुดवला.

Verse 9

तज्ज्ञात्वा च महादेवश्चुकोपातीव नारद । हन्तुमैच्छत्तदा शीघ्रं वां विधिं काममोहितम्

हे नारदा! हे जाणून महादेव अत्यंत क्रोधाने पेटले आणि कामाने मोहित झालेल्या त्या विधीला (ब्रह्मदेवाला) तत्काळ मारण्याची इच्छा केली।

Verse 10

हाहाकारो महानासीत्तत्र सर्वत्र नारद । जनाश्च कम्पिरे सर्व्वे भय मायाति विश्वभृत्

हे नारद, तेथे सर्वत्र मोठा हाहाकार झाला. विश्वधारकावर भय येताच सर्व लोक थरथर कापू लागले.

Verse 11

ततस्तंन्तुष्टुवुश्शम्भुं विष्ण्वाद्या निर्जरा मुने । सकोपम्प्रज्वलन्तन्तन्तेजसा हन्तुमुद्यतम्

मग, हे मुने, विष्णू आदी अमर देवांनी शंभूची स्तुती केली. तो क्रोधाच्या तेजाने प्रज्वलित होऊन संहार करण्यास उद्यत झाला.

Verse 12

देवा ऊचुः । देवदेव जगद्व्यापिन्परमेश सदाशिव । जगदीश जगन्नाथ सम्प्रसीद जगन्मय

देव म्हणाले— हे देवदेव, हे जगद्व्यापी परमेश्वर सदाशिव! हे जगदीश, हे जगन्नाथ, हे जगन्मय— आमच्यावर प्रसन्न व्हा.

Verse 13

सर्वेषामपि भावानान्त्वमात्मा हेतुरीश्वरः । निर्विकारोऽव्ययो नित्यो निर्विकल्पोऽक्षरः परः

सर्व भावांचे व सर्व प्राण्यांचे तूच आत्मा आहेस; तूच ईश्वर, परम कारण आहेस. तू निर्विकार, अव्यय, नित्य, निर्विकल्प, अक्षर व परात्पर आहेस.

Verse 14

आद्यन्तावस्य यन्मध्यमिदमन्यदहम्बहिः । यतोऽव्ययः सनैतानि तत्सत्यम्ब्रह्म चिद्भवान्

ज्यामध्ये आद्य व अंत अंतर्भूत आहेत, जो या सर्वाचा मध्य आहे; जो ‘हे’ व ‘मी’ यांहूनही पर आहे—ज्याच्यापासून हे सर्व प्रकटते तो अव्ययच सत्य, ब्रह्म, चैतन्यस्वरूप; तूच तो आहेस।

Verse 15

तवैव चरणाम्भोजम्मुक्तिकामा दृढव्रताः । विसृज्योभयतस्संगं मुनयस्समुपासते

मुक्तीची इच्छा असलेले, दृढव्रती मुनी दोन्ही बाजूंचे आसक्ती सोडून केवळ तुझ्या चरणकमलांची उपासना करतात।

Verse 16

त्वम्ब्रह्म पूर्णममृतं विशोकं निर्गुणम्परम् । आनंदमात्रमव्यग्रमविकारमनात्मकम्

तू ब्रह्म आहेस—पूर्ण, अमृत, शोकहीन; निर्गुण व परम। तू केवळ आनंदस्वरूप—अव्यग्र, अविकार, आणि सीमित अहंभावापलीकडे।

Verse 17

विश्वस्य हेतुरुदयस्थितिसंयमनस्य हि । तदपेक्षतयात्मेशोऽनपेक्षस्सर्वदा विभुः

तो विश्वाच्या उदय, स्थिती व संहाराचा कारण आहे; तरीही आत्मेश्वर सर्वदा विभु व निरपेक्ष—सर्व त्याच्यावर अवलंबून असले तरी तो कोणावरही अवलंबून नाही।

Verse 19

अज्ञानतस्त्वयि जनैर्विकल्पो विदितो यतः । तस्माद्भ्रमप्रतीकारो निरुपाधेर्न हि स्वतः

अज्ञानामुळे लोक तुझ्यावर विकल्प-भेद अध्यारोपित करतात, हे विदित आहे. म्हणून निरुपाधि परमेश्वराकडून स्वतःहून भ्रमनिवारण होत नाही; मोहित जीवाने सम्यक ज्ञान व नियमयुक्त साधनेने ते करावे लागते।

Verse 20

धन्या वयं महेशान तव दर्शनमात्रतः । दृढभक्तजनानन्दप्रदश्शम्भो दयां कुरु

हे महेशान! तुझ्या केवळ दर्शनमात्राने आम्ही धन्य झालो. हे शंभो, दृढ भक्तांना आनंद देणाऱ्या, आम्हांवर कृपा कर.

Verse 21

त्वमादिस्त्वमनादिश्च प्रकृतेस्त्वं परः पुमान् । विश्वेश्वरो जगन्नाथो निर्विकारः परात्परः

तू आदि आहेस आणि अनादि ही; प्रकृतीच्या पलीकडे तू परम पुरुष आहेस. तू विश्वेश्वर, जगन्नाथ, निर्विकार आणि परात्पर आहेस.

Verse 22

योऽयं ब्रह्मास्तिऽ रजसा विश्वमूर्तिः पितामहः । त्वत्प्रसादात्प्रभो विष्णुस्सत्त्वेन पुरुषोत्तमः

हे प्रभो! रजोगुणाने विश्वमूर्ती होऊन ‘पितामह’ म्हणून ओळखला जाणारा हा ब्रह्मा तुझ्या प्रसादानेच आहे. तसेच तुझ्या कृपेने सत्त्वगुणात स्थित विष्णू पुरुषोत्तम होतो.

Verse 23

कालाग्निरुद्रस्तमसा परमात्मा गुणः परः । सदा शिवो महेशानस्सर्वव्यापी महेश्वरः

तो तमोगुणात कालाग्निरुद्र आहे—सर्व भस्म करणारी काळाची अग्नी; तोच परमात्मा, गुणांच्या पलीकडे व परात्पर आहे. तोच सदाशिव, महेशान—सर्वव्यापी महेश्वर आहे.

Verse 24

व्यक्तं महच्च भूतादिस्तन्मात्राणीन्द्रियाणि च । त्वयैवाधिष्ठितान्येव विश्वमूर्ते महेश्वर

हे विश्वमूर्ते महेश्वर! हे व्यक्त जगत, महत्तत्त्व, भूतादि, तन्मात्रा आणि इंद्रिये—ही सर्व तुझ्याच अधिष्ठानाने धारित व नियंत्रित आहेत।

Verse 25

महादेव परेशान करुणाकर शंकर । प्रसीद देवदेवेश प्रसीद पुरुषोत्तम

हे महादेव, परेश, करुणाकर शंकर! प्रसन्न हो. हे देवदेवेश! प्रसन्न हो; हे पुरुषोत्तम! प्रसन्न हो.

Verse 26

वासांसि सागरास्सप्त दिशश्चैव महाभुजाः । द्यौर्मूर्द्धा ते विभोर्नाभिः खं वायुर्नासिका ततः

तुमची वस्त्रे सात समुद्र आहेत आणि दिशाच तुमच्या महाबाहू आहेत. हे सर्वव्यापी प्रभो, द्यौ तुमचे मस्तक आहे, आकाश तुमची नाभी आहे आणि वायू तुमची नासिका आहे.

Verse 27

चक्षूंष्यग्नी रविस्सोमः केशा मेघास्तव प्रभो । नक्षत्रतारकाद्याश्च ग्रहाश्चैव विभूषणम्

हे प्रभो, अग्नी, सूर्य आणि सोम हे तुमचे नेत्र आहेत; मेघसमूह तुमचे केश आहेत. नक्षत्रे, तारे आणि ग्रह हेच तुमचे भूषण आहेत.

Verse 28

कथं स्तोष्यामि देवेश त्वां विभो परमेश्वर । वाचामगोचरोऽसि त्वं मनसा चापि शंकर

हे देवेश, हे सर्वव्यापी परमेश्वर, मी तुमची स्तुती कशी करू? हे शंकर, तू वाणीच्या पलीकडे आहेस आणि मनालाही अगोचर आहेस.

Verse 29

पञ्चास्याय च रुद्राय पञ्चाशत्कोटिमूर्तये । त्र्यधिपाय वरिष्ठाय विद्यातत्त्वाय ते नमः

पंचमुखी रुद्र, पन्नास कोटी मूर्तीधारी, त्रिलोकाधिपती, श्रेष्ठतम आणि विद्यातत्त्वस्वरूप तुम्हाला नमस्कार असो.

Verse 30

अनिदेंश्याय नित्याय विद्युज्ज्वालाय रूपिणे । अग्निवर्णाय देवाय शंकराय नमोनमः

जो निर्देशातीत, नित्य, विद्युत्-ज्वालारूप आणि अग्निवर्ण दिव्य देव आहेत—त्या शंकराला पुनःपुन्हा नमस्कार असो.

Verse 31

विद्युत्कोटिप्रतीकाशमष्टकोणं सुशोभनम् । रूपमास्थाय लोकेऽस्मिन्संस्थिताय नमो नमः

कोट्यवधी विजेच्या तेजासारखा दीप्त, अत्यंत शोभिवंत अष्टकोणी दिव्य रूप धारण करून जो या लोकी प्रतिष्ठित होऊन विराजमान आहे—त्या परमेश्वरास पुनःपुन्हा नमस्कार।

Verse 32

ब्रह्मोवाच । इत्याकर्ण्य वचस्तेषां प्रसन्नः परमेश्वरः । ब्रह्मणो मे ददौ शीघ्रमभयं भक्तवत्सलः

ब्रह्मा म्हणाले—त्यांचे वचन असे ऐकून परमेश्वर प्रसन्न झाले। भक्तवत्सल प्रभूंनी मला, ब्रह्माला, शीघ्रच अभय प्रदान केले।

Verse 33

अथ सर्वे सुरास्तत्र विष्ण्वाद्या मुनयस्तथा । अभवन्सुस्मितास्तात चक्रुश्च परमोत्सवम्

मग तेथे विष्णू आदी सर्व देव आणि मुनिगणही, हे प्रिय, मंद हास्याने हसले आणि त्यांनी परम उत्सव साजरा केला।

Verse 34

मम तद्रेतसा तात मर्दितेन मुहुर्मुहुः । अभवन्कणकास्तत्र भूरिशः परमोज्ज्वलाः

हे तात, माझे ते रेतस् वारंवार मर्दित (चिरडले/दळले) गेल्याने तेथे अत्यंत उज्ज्वल सुवर्णकण विपुल प्रमाणात उत्पन्न झाले।

Verse 35

ऋषयो बहवो जाता वालखिल्यास्सहस्रशः । कणकैस्तैश्च वीर्यस्य प्रज्वलद्भिः स्वतेजसा

त्या वीर्यशक्तीच्या प्रभावाने असंख्य ऋषी उत्पन्न झाले—हजारो-हजार वालखिल्य; देहाने सूक्ष्म, पण स्वतेजाने सुवर्णस्फुलिंगासारखे प्रज्वलित होते।

Verse 36

अथ ते ह्यृषयस्सर्वे उपतस्थुस्तदा मुने । ममान्तिकं परप्रीत्या तात तातेति चाब्रुवन्

मग ते सर्व ऋषी माझ्या जवळ येऊन उभे राहिले. परम प्रेमाने ते वारंवार म्हणाले—“तात, तात” (प्रिय बाळा, प्रिय बाळा)।

Verse 37

ईश्वरेच्छाप्रयुक्तेन प्रोक्तास्ते नारदेन हि । वालखिल्यास्तु ते तत्र कोपयुक्तेन चेतसा

ती वचने ईश्वर (शिव) यांच्या इच्छेने प्रेरित होऊन नारदांनीच उच्चारली; पण तेथे वालखिल्य ऋषी क्रोधयुक्त मनाने रोषाने उद्विग्न झाले।

Verse 38

नारद उवाच । गच्छध्वं संगता यूयं पर्वतं गन्धमादनम् । न स्थातव्यम्भवद्भिश्च न हि वोऽत्र प्रयोजनम्

नारद म्हणाले—“तुम्ही सर्व येथे जमलेले, गंधमादन पर्वताकडे जा. येथे थांबू नका; कारण या कार्यात येथे तुमचे काही प्रयोजन नाही.”

Verse 39

तत्र तप्त्वा तपश्चाति भवितारो मुनीश्वराः । सूर्य्यशिष्याश्शिवस्यैवाज्ञया मे कथितन्त्विदम्

तेथे तप करून ते मुनीश्रेष्ठ निश्चयच सिद्ध होतील—हा वृत्तांत मला सूर्याच्या शिष्यांनी शिवाच्या आज्ञेने सांगितला आहे।

Verse 40

ब्रह्मोवाच । इत्युक्तास्ते तदा सर्वे बालखिल्याश्च पर्वतम् । सत्वरम्प्रययुर्नत्वा शंकरं गन्धमादनम्

ब्रह्मा म्हणाले—असे सांगितल्यावर ते सर्व बालखिल्य मुनी तेव्हा त्वरेने पर्वताकडे गेले; गंधमादनावर शंकराला नमस्कार करून ते शीघ्र निघून गेले।

Verse 41

विष्ण्वादिभिस्तदाभूवं श्वासितोहं मुनीश्वर । निर्भयः परमेशानप्रेरितैस्तैर्महात्मभिः

हे मुनीश्वर! त्या वेळी परमेशान (शिव) यांच्या प्रेरणेने विष्णु आदि महात्म्यांनी मला पुन्हा श्वास दिला; आणि मी निर्भय झालो।

Verse 42

अस्तवञ्चापि सर्वेशं शंकरम्भक्तवत्सलम् । सर्वकार्यकरं ज्ञात्वा दुष्टगर्वापहारकम्

शंकर हा सर्वेश्वर, भक्तवत्सल, सर्वकार्यसाधक व दुष्ट गर्वहर असा जाणून तिनेही त्याची स्तुती केली।

Verse 43

देवदेव महादेव करुणासागर प्रभो । त्वमेव कर्ता सर्वस्य भर्ता हर्त्ता च सर्वथा

हे देवदेव महादेव, करुणासागर प्रभो! तूच सर्वांचा कर्ता; तूच सर्वांचा भर्ता आणि सर्वथा हर्ता आहेस।

Verse 44

त्वदिच्छया हि सकलं स्थितं हि सचराचरम् । तन्त्यां यथा बलीवर्दा मया ज्ञातं विशेषतः

आपल्या इच्छेनेच सर्व चराचर जगत् स्थित आहे. जसे बैल दोरीच्या तंतूने बांधून चालविले जातात, तसेच हे सर्व आपल्या अधीन आहे, असे मी विशेषतः जाणले आहे।

Verse 45

इत्येवमुक्त्वा सोहं वै प्रणामं च कृताञ्जलिः । अन्येऽपि तुष्टुवुस्सर्वे विष्ण्वाद्यास्तं महेश्वरम्

असे बोलून मीही हात जोडून प्रणाम केला. मग विष्णू आदी सर्व देवांनी त्या महेश्वर महादेवाची स्तुती केली.

Verse 46

अथाकर्ण्य नुतिं शुद्धां मम दीनतया तदा । विष्ण्वादीनाञ्च सर्वेषां प्रसन्नोऽभून्महेश्वरः

मग माझ्या दीनतेने अर्पिलेली ती शुद्ध स्तुती आणि विष्णू आदी सर्व देवांची वंदना ऐकून महेश्वर प्रसन्न झाले.

Verse 47

ददौ सोतिवरं मह्यमभयं प्रीतमानसः । सर्वे सुखमतीवापुरत्यमोदमहं मुने

प्रीत मनाने महेश्वरांनी मला परम वर—अभय—दिला. तेव्हा सर्वांना अतिशय सुख मिळाले आणि मीही, हे मुने, अत्यंत आनंदित झालो.

Verse 49

इति श्रीशिवमहापुराणे द्वितीयायां रुद्रसंहितायां तृतीये पार्वतीखण्डे विधिमोहवर्णनं नाम नवचत्वारिंशोऽध्यायः

अशा प्रकारे श्रीशिवमहापुराणातील द्वितीय रुद्रसंहितेच्या तृतीय पार्वतीखण्डात ‘विधिमोहवर्णन’ नामक एकोणपन्नासावा अध्याय समाप्त झाला.